الماتىداعى تابيعات مۋزەيىندە كونە داۋىردەن قازىرگى كۇنگە دەيىنگى ءارالۋان جانۋارلار الەمىن تاماشالاۋعا بولادى. 2010 جىلعا دەيىن زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن تابيعات مۋزەيىن اشۋ يدەياسىن العاش قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ العاشقى پرەزيدەنتى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ قولداعان بولاتىن. مۋزەي 1961 جىلى اشىلىپ, ناتيجەسىندە عاجايىپ ەكسپوزيتسيالار جاساقتالدى.
تابيعات مۋزەيىنە بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ەجەلگى تەتيس تەڭىزىنىڭ ءتۇبى بولعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنان تابىلعان مەزازوي داۋىرىنە تيەسىلى مەگالودوننىڭ تىكەلەي اتاسى – Otodus اكۋلاسىنىڭ ءتىسى اكەلىنگەن بولاتىن. تابيعات مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى (PhD) گۇلجان نازىمبەتوۆا وتودۋس اكۋلاسى 60-45 ملن جىل بۇرىن پالەوتسەن-ەوتسەن كەزىندە مۇحيتتاردا ۇستەمدىك قۇرعاندىعىن ايتادى. اكۋلا 9-10 مەترگە دەيىن ءوسىپ, سالماعى 900-1800 كيلوعا جەتكەن. وتكىر تىستەرىنىڭ ۇزىندىعى 10 سانتيمەترگە دەيىن جەتكەن الىپ تەڭىز جانۋارى نەگىزىنەن كيتتەردى جەمتىك ەتكەن.
«تەتيس مۇحيتى 250–265 ملن جىل بۇرىن ەجەلگى گوندۆانا مەن لاۋرازيا قۇرلىقتارى اراسىندا ورنالاسقان. ميلليونداعان جىلدار بۇرىن قازىرگى قازاقستان جانە ەۋرازيانىڭ باسىم بولىگى الىپ مۇحيتتىڭ تۇبىندە بولعانى بەلگىلى. گيمالايدان الپىگە دەيىن تەتيس سۋ ءماسسيۆى الىپ جاتتى. ۋاقىت وتە كەلە تەتيس مۇحيتى تارتىلدى. ناتيجەسىندە قارا تەڭىز – پالەو-تەتيس مۇحيتىنىڭ قالدىقتارى, ال كاسپي مەن ارال – ونىڭ الاسا جەرلەردە ورنالاسقان قالدىقتارى سانالادى. بۇگىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ەجەلگى ءداۋىردىڭ عاجايىپ ولجالارى ساقتالعان. وڭىردەن تابىلعان اممونيتتەر, ومىرتقالاردىڭ قالدىقتارى جانە تىستەرى, اياقتارى قورلاردا ساقتالىپ, مۋزەي زالدارىنا قويىلعان. ءبىر كەزدەرى مۇنداعى تولقىنى قاتتى تەتيس مۇحيتى قارا, ازوۆ, كاسپي جانە ارال تەڭىزدەرىنە ءبولىندى. تەتيس مۇحيتىنىڭ ءتۇبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن عاجايىپتارىمەن تاڭعالدىرىپ كەلەدى», دەيدى گۇلجان نازىمبەتوۆا.
مۋزەي زالدارىنان مارجاندار, تەڭىز كىرپىلەرىنىڭ قالدىقتارىن, تاسقا اينالعان بەلەمنيتتەردى كورۋگە بولادى. ال پالەونتولوگيا بولىمىندە ەلىمىز اۋماعىنداعى پالەوزوي, مەزوزوي جانە كاينوزوي گەولوگيالىق داۋىرىنە تيەسىلى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ سيرەك قورلارى ساقتالعان.
الماتى