كوز تارتقان كونە كىتاپتار

ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكەن «الىپپەدەن باستالعان, دانالىقتىڭ داناسى» اتتى ءىس-شارا  اياسىندا اباي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە تسيفرلى پەداگوگيكا كابينەتى رەسمي تۇردە اشىلدى. ءبىلىم كۇنىنە ورايلاس­تىرىلعان سالتاناتتى جيىنعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىشەر مارحابات تا كەلىپ قاتىستى.  

«قارا سوزدەردى» قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەدى

ابايتانۋشى عالىمدار ۇزاق جىلدار بويى ابايدىڭ شىعارمالارىن زەرتتەپ, كوپتەگەن ادىستەمەلىك ادە­بيەتتەر جازعان. 

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى شىعىس وڭىرلىك ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مەكتەپتەرگە ابايتانۋدى 5-8 سىنىپتارعا ارنالعان, ءۆارياتيۆتى ءپان رەتىندە ەنگىزدى. سوعان وراي ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ايماقتىق وقۋ باعدار­لاماسىن قۇراستىرىپ شىققان. ابايتانۋ كۋرسى بويىنشا مۇعالىم كىتابى دا قولدانىسقا بەرىلدى. بۇل باعدارلامالاردى كەز كەلگەن ۇستاز وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ سايتىنان جۇكتەپ, پايدالانا الادى. 

– لەنتاسى قيىلعان ورتالىعىمىز بەس نارسەگە اسىق, بەس نارسەدەن قا­شىق بولۋدى ۇيرەتەدى. ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» قاراپايىم تىلمەن بالا­نىڭ ساناسىنا سىڭىرەدى. ۇلكەن بولمە كورنەكى اقپارات قۇرالدارىمەن جابدىقتالىپ, حاكىم ابايدى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن تولىق­تى. «ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمىن» جازعان مەكەمتاس مىرزاحمەت­ ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ارنايى الدىردىق. ورىس تىلىندەگى ەڭبەكتەر دە بار. مىسالى, ابايتانۋشى جەرلەسىمىز ە.ي.گريگورەۆتىڭ «ادام بول» اتتى ەڭبەگىن ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار پايدالانا الادى, – دەيدى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايجان قارتاەۆا.

وسى تۇستا ابايتانۋشى-عالىم ايجان قارتاەۆا رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن وقىتۋ جونىندەگى وقۋ قۇرالىن جازىپ شىققانىن اتاپ وتكەن ورىندى.

ابايدىڭ تويى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە اتاۋسىز قالىپ جاتقان جوق. عۇلامانىڭ قۇر­مەتىنە وراي پولشادا پوشتا ماركاسى شىعارىلعانىنان حاباردارمىز. ال بىلتىر بۇل مەملەكەتتە اباي ورتالىعى جۇمىسىن باستاعان.

سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت قابىر­­­عاسىندا تسيفرلى پەداگوگي­كا­لىق زەرت­حانا دا رەسمي تۇردە جۇمى­سىن باس­تادى. مۇنداعى عالىم­دار وقۋ­­شى­­لار­دىڭ ونلاين وقۋى ءۇشىن وڭ­تاي­لى باع­دارلامالار جاساۋدى قولعا العان.   

63 ۇلتتىڭ الىپپەسى ساقتالعان

اباي ينستيتۋتىمەن تانىسقان سوڭ قوناقتار كورمە زالىنا وتكەن. مۇندا سوناۋ زامانعى ازەربايجان, تاجىك, تاتار, ۇيعىر سىندى تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ الىپپەلەرى جيناقتالىپتى.

الىپپە دەسە, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اتاسى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەسكە تۇسەدى. ول 1910 جىلى الىپپە جازۋمەن قاتار قازاق گرافيكاسىن جاساۋعا دا كىرىسكەن. اراب ارىپ­تەرىن قازاق فونەتيكاسىنا يكەمدەپ, 24 تاڭبادان تۇراتىن قازاق جازۋىن قالىپتاستىرعان. ءسويتىپ العاشقى الىپپە 1912 جىلى ورىنبوردا باسىلىپ شىعادى. كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنە «بالالار, بۇل جول باسى دانالىققا...» دەپ اۆتورلىق ولەڭىن كىرىستىرگەن.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بىلتىرعى تامىز كونفەرەن­تسياسىندا ء«بىز اۋەلى ەلدى تۇزەتۋدى – بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك» دەپ احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ ءسوزىن مىسالعا العان. سودان بەرى ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىل­دى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ تە الىپپە قايتارى­لاتىنىن مالىمدەدى. 

سورەلەردە قاز-قاتار تىزىلگەن الىپپەلەردىڭ ىشىنەن قۇمىقتاردىكىن دە پاراقتاپ كوردىك. كاۆكازداعى قۇمىق حالقى جەر بەتىنەن ازايىپ بارا جاتقانىمەن, الىپپەسى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعانى تاڭداندىردى.

سان ۇلتتىڭ الىپپەسىن كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاپ, بۇگىنگە جەت­كىز­گەن شىعىسقازاقستاندىق – فەدور گولوۆانوۆ ەدى. 1921 جىلى تۋىپ, ەلۋ بەس-اق جاسىندا ومىردەن وت­كەن ۇستازدىڭ ەڭبەگى وراسان. 1964 جىلى قالامۇش پەن سيا ساۋىتتى قول­داناتىن كالليگرافيالىق جۇيەنىڭ ورنىنا شاريكتى قالاممەن جازۋدى ەنگىزگەن دە ف.گ.گولوۆانوۆ ەدى. ول قالامساپتىڭ زيانى جوقتىعىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ, كەڭەس وداعىن تۇگەلدەي دەرلىك شاريكتى قالامساپقا كوشىرگەن. وسىدان كەيىن ول پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانعان. قازىرگى تاڭدا تالانتتى پەداگوگتىڭ الىپپەلەر كوللەكتسيا­سى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سيرەك قورىندا ساقتاۋلى. كىتاپحانا ديرەكتورى فەريزات كۇزەمبايقىزىنىڭ ايتۋىن­شا, الىپپەلەر تسيفرلاندىرىلىپ, عالامتورعا جۇكتەلىپ قويعان.

سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سيرەك قورىندا وزگە وڭىرلەردە كەزدەسە بەرمەيتىن 9 مىڭ دانا كىتاپ بار. جاۋھار تۋىندىلار قازاقتىڭ تاريحىنا, قازاقتىڭ جەرىنە قاتىستى بولعان سوڭ دا جيناقتالعان.

كورمەدەن كاسپيدەگى بالىقشىلىق تۋرالى البومدى, ءسىبىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بەينەلەنگەن سۋرەتتەر كىتابىن, 1702 جىلى اعايىندى رەمەز­نەۆتەردىڭ قازاقستانعا شەكارالاس جەرلەردى قالاممەن سىزعان كارتاسىن كورۋگە بولادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇلاردىڭ بارلىعى قايتالانباس تۇپنۇسقا دۇنيەلەر. كوبى وسى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ كىتاپحاناسىنان عانا تابىلادى. قىزىقتاي كەلە وسىنشاما قازىنا قايدان كەلدى دەيمىز عوي.

– بۇرىندارى وقۋ-ورنىمىز پەدا­گو­گيكالىق ينستيتۋت بولىپ تۇرعان كەزدە لەنينگرادتاعى سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى كىتاپحانادا پروفەسسور, تاريحشى ا.اليكسەەنكو عىلىمي جۇمىسىن جازعان ەكەن. سوندا دۋب­لەت كىتاپتاردى ءبولىپ جاتقانىن كورىپ قالىپ, شىعىستا پەداگوگيكالىق وقۋ ورنى اشىلىپ جاتقانىن ايتادى. قۇندى كىتاپتارعا «قۇدا» تۇسەدى. ءسويتىپ پەدينستيتۋتتىڭ رەكتورى يۋلماش كارىموۆ پەن كىتاپحاناشى ليۋدميلا الەكسەەۆنا لەنينگرادتان توعىز مىڭ كىتاپتى ىرىكتەپ الىپ كەلگەن, – دەپ ءتۇسىندىردى فەريزات كۇزەمبايقىزى.

اسىل قازىناعا باي وقۋ ورداسى ۇلكەن ينستيتۋت اشىپ, جاس ۇرپاققا ابايدىڭ ءىلىمىن دارىپتەۋدى قولعا العان. سونداي-اق ءبىرىنشى سىنىپقا بار­عان وقۋشى ءۇشىن ءاۋ باستاعى الىپپە­نىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە ءمان بەرىپ جاتىر.    

شىعىس قازاقستان وبلىسى