قازىرگى اقتوبە وبلىسى اۋماعىندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىنداعى ۋەزد ورتالىقتارى – تەمىر, ويىل, جارمولادا (ىرعىز) كوكتەم مەن كۇزدە ساۋدا-ساتتىق جارمەڭكەلەرى تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرعان.
ويىلداعى – كوكجار, ىرعىز (جارمولا), تەمىردەگى قاراقامىس جارمەڭكەلەرىندە ورىنبور, ور, قازان, سامارقاند, بۇحارادان كەلگەن ساۋداگەرلەر جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مال ەتى مەن مايىن, ءجۇن-تەرىسىن وزدەرى اكەلگەن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, تۇرمىستىق بۇيىمدارعا ايىرباستاپ اكەتىپ جاتتى. جارمەڭكەلەردە ءبىر جاعىنان ساۋدا-ساتتىق, تاۋار ايىرباسى قىزۋ جۇرسە, ەكىنشى جاعىنان ءانشى, كۇيشى, قوبىزشىلار ەل الدىنا شىعىپ تانىلدى. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ىقپالىمەن تەمىر, ىرعىز, ويىلدا ساۋداسى ءجۇرىپ, جارمەڭكەلەر جۇيەسىن جاقسى دامىتقان ورىنبور ساۋداگەرلەرى وسى جەرگە ورنىققان سوڭ مەشىت سالىپ, مەدرەسە اشتى.
1900 جىلى ورىنبور ءدىني باسقارماسى ەندىگى جەردە قازاق دالاسىنىڭ باتىس ولكەسىندە جاڭادان سالىناتىن مەشىتتەر بىرىڭعاي قازان ۇلگىسىمەن سالىنسىن دەگەن شەشىم شىعاردى. بۇل مەشىتتەر – تاستان قالانعان, ءسۇيىر مۇنارالى, تەرەزەلەرى جارىق ءارى كەڭ, نەگىزىنەن ەكى قاباتتى قۇرىلىستار ەدى. وسى كەزدەن باستاپ دالا جۇرتى ءجيى قونىستانعان اۋىلداردا سازدان يلەنىپ, قولدان قۇيىلعان قام كىرپىشتەردەن مەشىت تۇرعىزۋعا تىيىم سالىندى. اقتوبە وبلىسىندا ءالى كۇنگە دەيىن شاتىرى مەن ەسىك-تەرەزەلەرى توزعانىمەن, ءمىنى قۇرعاماي تۇرعان ويىل مەن تەمىر ەلدى مەكەندەرىندەگى جانە اقتوبە قالاسىنىڭ ەسكى بولىگىندەگى مەشىت تاستان قالانىپ, قازان ۇلگىسىمەن تۇرعىزىلعان.
1905 جىلى ۋەزد ورتالىعى –تەمىر قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى ەكى مىڭنان استى. مۇندا ىشكى رەسەيدەن ساۋدا جايىمەن تۇراقتاپ قالعان ورىس, تاتار, بۇحار ساۋداگەرلەرى كوپ ەدى. جارمەڭكە جاڭا تاۋار ايىرباسىنا جول اشقان سوڭ توڭىرەكتەگى جەم وزەنىنىڭ بويىنداعى اۋىل جۇرتى دا بىرتىندەپ تەمىر قالاسىنىڭ توڭىرەگىنە شوعىرلانا ءتۇستى. بۇل مەكەنگە تەرىدەن ءتۇرلى تۇرمىستىق بۇيىمدار, ات ابزەلدەرىن جاساپ ساتاتىن قولونەرشى شەبەرلەر دە شوعىرلانا ءتۇستى.
تەمىر مەشىتى قالاي اشىلدى؟
يمپەراتور نيكولاي ءىى زامانىندا ۋەزد ورتالىعى, ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتىندە اۋدان ورتالىعى بولسا دا, قازىر ونىڭ بارىنەن ايىرىلعان ەسكى تەمىردىڭ باياعى سالتاناتىن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان ەكى قاباتتى ءزاۋلىم مەشىت قانا ايعاقتاپ تۇر. بۇل مەشىتتىڭ العاشقى يمامى – احمەت قالپە ناسىروۆ (1885-1939 جج.). مەشىتتى قاراقامىس جارمەڭكەسىنەن بايىعان ورىنبورلىق تاتار ءماجيت فاتكۋللين 1905 جىلى ءوز قارجىسىنا سالدىرىپ, باس يمامدىق قىزمەتكە ۋفادان جاس باشقۇرت جىگىتى – احمەت قالپەنى شاقىرتقان.
باشقۇرتتار اراسىنداعى تابىن رۋىنان شىققان احمەت ناسىر ۇلى 1885 جىلى ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ مەنزالى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورىنبور وبلىسىنىڭ ساقمار اۋدانىنداعى قارعالى مەدرەسەسىندە ءبىلىم الۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, 1749 جىلى اشىلعان قارعالى مەدرەسەسى ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسى سياقتى 1917 جىلعا دەيىن ىشكى رەسەيدىڭ اسا ءبىلىمدى باشقۇرت, تاتار, نوعاي ءدىني قايراتكەرلەرىن دايىنداعان وتە ىقپالدى وقۋ ورنى بولاتىن. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, اقتوبە گۋبەرنياسىنىڭ بۇرىنعى ۋەزدەرىندە مەشىت ۇستاپ, بالا وقىتقان جەرگىلىكتى ءدىني وقىعانداردىڭ ەسىمدەرىنە يمام, احۋن دەگەن ءدىني اتاقتار قوسىلىپ ايتىلسا دا, قالپە دەگەن اتاق يەلەنگەندەر جوق ەدى.
1927 جىلدان باستاپ اقتوبە وبلىسىندا ءدىن ادامدارى ساياسي سەنىمسىز توپ رەتىندە وقشاۋلاندىرىلىپ, ولاردىڭ باسقا جەرگە قونىس اۋدارۋىنا رۇقسات ەتىلمەدى. سايلاۋدا داۋىس بەرۋ قۇقىقتارىنان دا ايىرىلدى. «ساياسي سەنىمسىزدەر» قاتارىنا ىلىنگەن تەمىر بويىنداعى اۋىلداردىڭ احمەت ناسىروۆ باستاعان 27 مولداسى توپ-توبىمەن سوتتالدى. 1937 جىلى 52 جاستاعى قالپە تۇتقىندالىپ, سوتتالدى. تەمىردە ايەلى راۋشان ءۇش جاس بالاسىمەن قالدى.
جازاسىن ورال قالاسىنداعى تۇرمەدە وتەپ جاتقان احمەت قالپە «ورال-يلەتسك» تەمىر جول قۇرىلىسىنا جىبەرىلگەن. 1936-1939 جىلدارى ورالدان ساراتوۆقا دەيىن سالىنعان تەمىر جولدى نەگىزىنەن ساياسي سەنىمسىزدىكتەرى ءۇشىن سوتتالعاندار سالدى.
«راۋشان اجەم دە سوپىلىق جولدى ۇستاندى»
قالپەنىڭ نەمەرەسى, 58 جاستاعى ءبيبىسارا ماقسوتقىزى ناسىروۆا قازىر شۇبارقۇدىقتا تۇرادى. راۋشان اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن ءبيبىسارا بىلاي دەيدى: «مەنىڭ اجەم دە اتام ءتارىزدى باشقۇرت قىزى. باشقۇرتتار ون ەكى رۋعا بولىنسە, اراسىندا تابىن رۋى ءجيى كەزدەسەدى. باتىس تابىندارىنىڭ ۇرانى – الاش ەكەن. مەكتەپ وقۋشىسى كەزىم. ءبىر كۇنى اجەم قولىما «مىنانى ساقتاپ قوي» دەپ ءبىر قاعازدى بەردى. تارقاتىلعان ەسكى شەجىرە سياقتى. تابىن, تاما, سوسىن تاعى ءبىر رۋ اتى جازىلعان ەكەن, قازىر ەسىمدە جوق. اتام ۇستالعاننان بەرى اتا-بابا شەجىرەسىن قۇپيا ساقتاپ كەلگەن اجەم تەگىن ءبىلسىن دەپ نەمەرەلەرىنىڭ ەستيارى مەنىڭ قولىما ۇستاتسا دا, بالالىقپەن ەسكى شەجىرەنى جوعالتىپ الدىم. ءوز شالالىعىم مەن جاۋاپسىزدىعىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. ءبىز جاز بويى كەشكى استى اۋلاداعى ۇلكەن ساكىدە ىشەمىز. شارباعىمىزدان اتامنىڭ مەشىتى كورىنىپ تۇرادى. جازدىڭ ۇزاق كەشتەرىندە اجەم مەشىت جاققا ۇزاعىراق قاراپ وتىرىپ اڭگىمەسىن باستايدى: «باياعىدا ءبىزدىڭ ۇيدە ۇلكەن مونشا بولدى. اشتىق الدىندا اتاڭ مەشىتكە ساداقاعا جينالعان اقشانى ازىققا ايىرباستاپ, ۇيگە تىعىپ اكەلەتىن. 1932 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە قاتتى اشارشىلىق باستالىپ, ەل بوسىپ كەتتى. وسى كەزدە اتاڭ اۋلاداعى مونشانىڭ ورتاسىنا قازان قۇرىپ, وت جاقتىرىپ, ءبىز وعان سۇيەك قايناتىپ, وعان بيداي, تارى سالىپ سورپا پىسىرەمىز. اۋلانىڭ مىنا جاعىنان اش ادامداردى كەزەكپەن كىرگىزىپ سورپا-سۋ قۇيىپ بەرەمىز. ولار مونشانىڭ ىشىندە الدەنىپ ەس جيىپ, ارتقى ەسىكتەن شىعىپ كەتكەن سوڭ كەلەسى كەزەكتەگىلەرگە تاماق ازىرلەۋگە كىرىسەمىز» دەيدى. سوسىن ءۇنسىز قالادى.
– اجە, نەگە جىلاپ وتىرسىز؟ – دەيمىز.
– ءاي, بالالارىم-اي, – دەپ كۇرسىنىپ بىردەڭە ايتقىسى كەلىپ وقتالادى دا, ىركىلىپ قالادى. بالا بولساق تا, اجەمىزدىڭ الدەنەدەن سەسكەنەتىنىن اڭعارىپ قالامىز.
«اتامىز كىشكەنە بويلى, كوزى كوك, اقشىل سارى ادام بولعان. اق سۇپى ماتادان كويلەك-شالبار, ونىڭ سىرتىنان جەڭسىز قارا ماقپال بەشپەت, باسىنا قارا تاقيا كيىپ جۇرگەن. قولى بوس كەزىندە مەشىتتىڭ جوعارى قاباتىندا كوزاينەگىن كيىپ ۇنەمى كىتاپتار وقىعان. بىراق اتامنىڭ كىتاپتارى دا, قولجازبا داپتەرلەرى دە ۇستالعان بويى قولدى بولعان. اتام دا, اجەم دە سوپىلىق جولدى ۇستانعان, قاسيەت قونعان ادامدار ەكەنىن ىشتەي سەزەمىز. اجەمنىڭ قۇرعاقشىلىق جىلدارى جەم وزەنىنىڭ جاعاسىندا تىزەرلەي وتىرىپ, قۇران سۇرەلەرىن بىرنەشە ساعات جاتقا ايتقاندا, جاڭبىر جاۋعان كەزدەرىنە كۋامىن».
قالپەنىڭ جۇمباق ءولىمى
ساياسي سەنىمسىزدىگى ءۇشىن سوتتالعان احمەت ناسىروۆ ايداۋدا تەمىر جول قۇرىلىسىندا ءجۇرىپ, 1939 جىلى قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا اقساي قالاسىنىڭ ماڭىنداعى سۇلۋساي دەگەن جەردە ءبىر توپ تۇتقىنمەن بىرگە اداسىپ ولگەن. بۇل جونىندە ءبيبىسارا 1992 جىلى احمەت قالپەگە اس بەرىلگەندە, اقسايلىق اقساقالداردان ەستىگەن. وقيعا بىلاي بولعان.
ورال تۇرمەسىندە جازاسىن وتەۋشىلەر ورال-ساراتوۆ اراسىن جالعاستىراتىن «ورال-يلەتسك» تەمىر جول قۇرىلىسىنا جىبەرىلدى. اش-جالاڭاش, ءجوندى جۇمىس كيىمدەرى جوق جازاسىن وتەۋشىلەر اۋىر جۇمىسقا شىداماي, بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىرادى. احمەت قالپە اۋىرعانداردى ەمدەپ, كەيبىرىن اياقتان تۇرعىزىپ تا جىبەرگەن. ول ءوزى قامالعان تۇرمە كامەراسىنان كورشى كامەرادا جاتقان ناۋقاستى ەمدەپ, كەرى قايتىپ كەلەدى ەكەن. سىرتىنان ق ۇلىپتاۋلى كامەرادان قالاي وتكەنى جۇمباق. دەگەنمەن وسى جاعدايدى كۇزەتشىلەر بايقاپ قالىپ, تۇرمە باستىعىنا جەتكىزەدى. ءبيبىسارا: ء«بىر كۇنى تۇرمە باستىعى قاتتى ناۋقاستانىپ, تۇرمەنىڭ جەرتولەسىندەگى جاسىرىن بولمەگە اتامدى شاقىرتىپ, ەم العان. 1939 جىلدىڭ سوڭىندا قۇرىلىس اياقتالادى. سول كەزدىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, قارا جۇمىستان اۋرۋعا شالدىعىپ, ابدەن السىرەگەن جانداردى كەشكىلىك اۆتوكولىككە تيەپ الىپ, ەلسىز دالادا قازىلعان تەرەڭ شۇڭقىرلاردىڭ جانىنا تۇرعىزىپ اتىپ تاستايدى ەكەن. ارتىنشا توپىراقپەن كومىپ, وسى جەرلەردى تەگىستەپ جىبەرگەن. 1939 جىلدىڭ سوڭىندا اۋىر جۇمىستان ابدەن تيتىقتاعان اتام دا ورنىنان تۇرا الماي, قاتتى ناۋقاستانادى. تۇرمە باستىعى اتامنىڭ قاسىنا بىرنەشە ادامدى قوسىپ, اباقتىدان جاسىرىن شىعارىپ جىبەرەدى. مەزگىل قاراشانىڭ ورتاسى. جاياۋ شۇبىرعان توپ ادام رەلس بويىن جاعالاپ كەلە جاتىپ, اقسايدان وتە بەرە سۇلۋساي دەگەن تۇسقا جەتە بەرگەندە, اياقاستىنان كۇن قاتتى سۋىتقان. ارتى قاتتى ايازعا ۇلاسىپ, سول جەردە ەلسىزدە بۇلار ءۇسىپ ولەدى. دەنەلەرىن جاڭا جاۋعان قار كومىپ تاستايدى. كەلەسى جىل ما ەكەن, كوكتەم شىعىسىمەن ولاردىڭ دەنەسىن وسى ماڭداعى جىلقىشىلار تاۋىپ الادى. ايداپ كەلە جاتقان جىلقى ءۇيىرى جان-جاققا بىتىراي, ۇركە قاشقانعا اڭ-تاڭ بولعان جىلقىشىلار وسى جەرگە كەلىپ قاراسا, ادام دەنەلەرىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن كورىپ, اقسايعا حابار جەتكىزەدى. اۋىل ادامدارى مايىتتەردى كومىپ, باستارىنا تاياق شانشىپ كەتكەن.
«1992 جىلى اقساي قالاسىندا اتامىزعا اس بەرۋگە بارعاندا, سول ادامداردى كومگەن اقساقالداردىڭ اماناتىن بالالارى جەتكىزدى», – دەيدى ءبيبىسارا ناسىروۆا.
...وڭىردەگى ەسكى جۇرتتىڭ ءبىرى –تەمىر قالاسىنىڭ مەشىتىندە 33 جىلدان استام باس يمام بولعان, سوپىلىق جولدى ۇستانعان ۇلەمدەردىڭ قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا تارماعىن جايعان ءبىر اۋلەتىنىڭ وكىلى احمەت قالپەنىڭ تاعدىرى وسىلاي قايعىلى اياقتالدى. قالاي بولعاندا دا, ىشكى رەسەيدىڭ ورىنبور ءدىني باسقارماسىنا قاراستى كاسىبي مەدرەسەسىن بىتىرگەن بويى ۋەزدىڭ باس مەشىتىنە يمامدىققا جىبەرىلگەن احمەت قالپە دە مۇعالجار بويىنداعى جەرگىلىكتى يشان, مولدالار سياقتى بەكەت اتانىڭ سوپىلىق جولىن ۇستانعانى انىق.