ادام ءومىرى ءيىر-قيىر, بۇرالاڭ, شۇبالاڭ ۇزاق-ۇزاق جولداردان تۇرادى. بارلىق ادامنىڭ ءومىرى ۇزاق جولدان تۇرمايدى دەپ قارسى داۋ ايتۋعا دا بولار ەدى. ەگور ءۇشىن بۇل جول ەشقاشان تاۋسىلمايتىن, ەشقاشان جەتىپ بولمايتىن ءتۇبى جوق توننەل. ەگور قايدا بارا جاتىر, ەگور قايدان كەلە جاتىر؟ ماسەلەنىڭ بارلىعى وسى جەردەن باستالادى. راسۋل عامزاتوۆ كوكەمىزدىڭ مىنا ءبىر عيبراتتى عاقلياسى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. «قايدا بارا جاتقانىڭدى ەمەس, قايدان شىققانىڭدى ۇمىتپا».
بىراق ەگوردا تۋرا وسى وي كەرىسىنشە باعىت الادى. قايدان شىققانىڭدى ەمەس, قايدا بارا جاتقانىڭدى ۇمىتپا...
جولدىڭ ۇزاقتىعى تۋرالى ايتقانىمدى شارتتى ۇعىم دەۋىڭىز دە مۇمكىن, بىراق جول – ءبارىبىر جول. جول ۇزاقتىعىمەن دە قاسيەتتى شىعار. ادام ارقاشان ۇلى ساپارداعى ماڭگى جولاۋشى.
جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ەڭ العاش وقىعان پاندەردىڭ ءبىرى فيلوسوفيا بولاتىن. سول ءپاننىڭ ءبىرىنشى ساباعىندا زەنون پارادوكستەرى تۋرالى ايتىلدى. ەجەلگى گرەك ويشىلى ەلەيلىك زەنون ورتاعا قويعان سول پارادوكستەردى ەش ۇمىتا المايتىنىمىز قىزىق. بۇگىن ايتىپ وتىرعان جول تۋرالى اڭگىمەمىز دە سول اپوريالاردىڭ بارلىعى قوزعالىستىڭ ءومىر سۇرەتىنىن تەرىستەيتىنە كەلىپ تىرەلەدى.
«احيل تاسباقانى قۋىپ جەتە المايدى», «ۇشقان جەبە قوزعالمايدى» دەپ كەتە بەرەدى. تانىم, بولمىس دەگەن كاتەگوريالاردى ءبىز سول كەزدە تولىق ۇقپاعان دا بولارمىز. كەيىن شەكسىزدىك, ديففەرەنتسيال-ينتەگرال تەورياسى ارقىلى بۇل تاقىرىپتاردىڭ ءمانىن اشۋعا تالپىندىق.
ۇشقان جەبە شىنىمەن قوزعالمايتىنىنا كوزىڭ جەتە باستايدى. شەكسىزدىكتىڭ ءار نۇكتەسىندە جەبە قوزعالمايدى. احيل قانشا قاشىقتىقتى ەڭسەرسە, تاسباقا دا ءوز ۋاقىتىندا ءوزارا سونشالىقتى قاشىقتىقتا الشاقتايدى.
ءجا, ايتپاعىمىز تىكەلەي بۇل بولماعانىمەن, ءبىز ارا قاشىقتىقتار جايلى, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە ەشقاشان جەتە الماي وتەتىندىكتەرى, ءوز تۋعان وشاعىڭا جەتەتىن جولدىڭ كەيدە سونشالىق الىس ەكەنىن عانا ويلايمىز. ەگور تۇرمەدەن كوكتەمدە بوساپ شىقتى. ءوزى ايتادى: «تۇرمەگە كوكتەمدە وتىر, كوكتەمدە بوساپ شىعاسىڭ!».
«قىزىل بۇرگەن» («كالينا كراسنايا») كينوپوۆەسى 1973 جىلى جازىلىپ, «ناش سوۆرەمەننيك» جۋرنالىنىڭ ءتورتىنشى سانىنا جاريالانعان ەكەن. شىعارما بىردەن فيلمگە ستسەناري رەتىندە جازىلعان. اتالعان كارتينا 1974 جىلى ساۋىردە جارىققا شىعادى. شۋكشين بۇل شىعارمانى اۋرۋحانادا جاتىپ جازعانى دا ادامدى تولقىتپاي قويمايدى. ايەلى ليديا فەدوسەەۆا-شۋكشينانىڭ ايتۋىنشا, شۋكشين وقيعانىڭ اياقتالعانىنا جىلاپ جىبەرگەن دەسەدى.
باس كەيىپكەر, ەگور, لاقاپ اتى – گورە تۇرمەدەن بوساپ شىققاندا الدىنا ۇلكەن ماقسات قويادى. ادامدىققا بەت الۋ, قوعامنىڭ مادەنيەتتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتۋ, اۋىلعا بارىپ ەڭبەككە ارالاسۋ, ءتىپتى سيىر ۇستاپ, جەر جىرتىپ, ءوزى تۇرمەدە وتىرىپ حات جازىسقان ليۋبامەن وتباسىلى بولۋ. شىن مانىندە ادامدىق, ىشكى مادەنيەت تەك ەركىندىكتە جۇرگەن ادامداردىڭ بويىندا عانا بار دەۋى – ەگوردىڭ ءوز كومپلەكسى بولاتىن.
كەڭەستىك جۇيە ءوز حالقىن جاپپاي كومپلەكستەرگە كومىپ تاستاعانى سونداي, ەگوردىڭ ويىنشا تۇرمەگە ءبىر تۇسكەن ادامنىڭ قوعامعا ارالاسىپ كەتۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ۇلى ساعىنىشتاردى, نازىك سەزىمدەردى, مەيىرىمدەر مەن ىزگىلىكتەردى اشىق تانىتا باستايدى. تۇرمەدەن شىعا سالىسىمەن تاكسيگە وتىرىپ, ورىس قوعامىنىڭ قايناعان بازارىنا بەت الىپ بارا جاتادى. جولشىباي تاكسي شوپىرىن توقتاتىپ, قايىڭ اعاشتارىن ەركەلەتە قۇشاقتايتىنى قىزىق. شوپىرعا: «ەگەر مەندە ءۇش ءومىر بولسا, بىرەۋىن مىندەتتى تۇردە تۇرمەدە وتكىزەر ەدىم, ەكىنشىسىن ساعان بەرەر ەدىم, ال ءۇشىنشىسىن ءوزىم قالاعانىمشا سۇرەر ەدىم», دەيدى. بۇل ويى دا قىزىق.
«قىزىل بۇرگەن» – شۋكشيننىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۇردەلى قوعامعا, الەۋمەتتىك-تاپتىق كوزقاراستارعا, ءوزىنىڭ اناسىنا دەگەن, جارىنا دەگەن, بەيقام دا جۋاس, ادال دا شاراسىز ورىسىنا دەگەن ادال ماحابباتى مەن ساعىنىشتارىنا قويىلعان ەسكەرتكىش سياقتى.
فيلمدەگى قاسىرەتتى كادرلاردىڭ ءبىرى ەگوردىڭ كارى شەشەسىنە كەلۋى بولاتىن. ءتىپتى, ءفيلمنىڭ كىلتى دە, كۋلميناتسياسى دا وسى كادردان ءورىس الادى. قاراپايىم كەيۋانا ەفيميا بىستروۆا ءوزىن كينوعا ءتۇسىرىپ جاتقانىن سول كەزدە بىلمەگەن ەكەن. كەيىن دە ايتىلماعان بولار. ءوزىنىڭ ۇلدارى جايلى, ولاردان قالاي كوز جازىپ, ايىرىلىپ قالعانى, تاعدىردىڭ قيلى جولدارى تۋرالى بۇكپەسىز, شىنايى, ەش بوياماسىز ايتىپ وتىرادى. فيلمدە بۇل كەيۋانا – ەگوردىڭ اناسى بولاتىن. ەگور ليۋباعا وتىرىك ايتىپ, دوسىمنىڭ اناسى دەپ الىپ كەلەدى دە, ءوزى ەكىنشى بولمەدە اناسىنىڭ ليۋباعا ايتىپ بەرگەن اڭگىمەسىن كوزىنە قارا كوزىلدىرىك كيىپ الىپ تىڭداپ وتىرادى. ءبىر كەزدە شىداماي شىعىپ كەتەدى, اۋىلدان ۇزاي بەرە كولىكتەن قارعىپ ءتۇسىپ, قارا جەردى قۇشاقتاي قۇلايدى. وزەگىن ورتەگەن وكىنىش, ۇزاق جىلدار بويعى ساعىنىش سول جەرگە كەلگەندە وكسىككە اينالىپ وكىرەدى.
ليۋبا: «نەگە بارمادىڭ, نەگە قۇشاقتامادىڭ؟» دەيدى. وعان ەگوردىڭ ايتاتىن ءسوزى مىناۋ: «كەيىن كەلەمىن, تىم قۇرىسا شاشىم ءوسسىن!».
تۇگەل ادامزات ءوز انالارىنا نەبىر ۇزاق جولداردى ارتقا تاستاي اسىعا باسىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقانداي. اناسىنىڭ ساعىنىشىن باسۋعا, باسىن تىزەسىنە قويىپ ەركەلەپ جاتۋعا, ونىڭ بەينەتىن ءبىر ساتكە بولسا دا ءوز قولىنا الىپ, ەڭبەگىن وتەسەم دەگەن تىلەكپەن كەلە جاتقانداي. ەگور دا ءبىر جولاۋشى.
تۇرىك اقىنى جان ءيۇجىلدىڭ
مىنانداي عاجاپ ولەڭى بار.
– مۇندا تەڭىز الىس پا؟ –
دەپ سۇراعان,
تۇرمەدەگى جاڭا كورشىم
رەدجەن انىل.
– جارتى-اق ساعات ماشيناعا
زۋلاعان,
– جاياۋ جۇرگەن ءۇش
ساعاتتا جەتەدى,
– توعىز جىلدىق جول بىراق تا
بۇل ماعان.
سونشا زارىعىپ جەتكەن اناسىنىڭ قاسىنا كەلسە دە ەگور اناسىنا جەتە الماي تۇردى. قوعامدىق دوگمالاردى بۇزا الماعان, ءوز كومپلەكسىن جەڭۋگە قاۋقارى جەتپەگەن شۋكشين كەيىپكەرى اقىرى اناسىنا جەتە الماي, جەندەتتەردىڭ قولىنان, دۇرىسى قاتىپ قالعان قاعيدالارمەن ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ قولىنان قازا تابادى. ماسەلە سول شاشتا عانا ما؟ شاش اناۋ ليۋبانىڭ ءبىر كۇن اۋزى قۇرعاپ كورمەگەن ىشكىش كۇيەۋىندە دە بار. شاش ونىڭ قىلمىسكەر دوستارىنىڭ بارىندە بار. ماسەلە تىم تەرەڭدە ەدى.
ءفيلمنىڭ ەرەكشە قۇپياسى سوندا – شۋكشين ورىس كەيىپكەرىنىڭ ىشكى ءمانىن كورسەتە بىلگەندىگىندە دەۋگە بولادى. ءومىر زاڭدارى ۇرىلاردىڭ زاڭدارى سياقتى: كەيدە قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ مۇمكىن ەمەس, ولار سەنىڭ بۇكىل ومىرىڭە اسەر ەتەدى. جالپى, «قىزىل بۇرگەننىڭ» كوتەرىپ وتىرعان باستى ماسەلەسى – وتكەندى وزگەرتۋ, ونىڭ ىقپالىنان قۇتىلۋ, تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جانە قاتەلىكتەردى قايتا جوندەۋ مۇمكىن بە؟ سونداي-اق اقشا ادامدى باقىتتى ەتە الا ما؟ البەتتە باستى تاقىرىپ, سوتتالعان ادام قوعامعا ءسىڭىپ كەتە الا ما؟
ەگور پروكۋديننىڭ اپپاق قايىڭدارى ونىڭ جان دۇنيەسىندەي جەلبىرەيدى. قىلمىسكەر دوستارىنىڭ قولىنان ولگەن ەگور سوڭعى ساتتەردە دە اق قايىڭدارىن قۇشاقتاپ جاتادى. قولتىعىنان اققان قىزىل قان – ليۋبانىڭ سىڭسىپ سالعان «قىزىل بۇرگەنى» سياقتى. جىپ-جىلى, قول جەتكىزبەس ارمانعا اينالعان «قىزىل بۇرگەن».
وقيعانىڭ سوڭىندا ەگور كۇرت وزگەرەدى. ول قاتىپ قالعان توڭ مەن قاتتى سەڭدى بۇزدى دا. بانديتتەر ونىڭ ءجۇرىسى ءتىپتى ەڭبەك ادامىنا, پرولەتار شارۋاعا اينالعانىن ايتىپ تۇردى. ونىڭ ءولىمى ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزى ولەردەي عاشىق ورىس دالاسىندا, ءومىر بويى جەتە الماعان ءۇيىنىڭ جانىندا جاتقان شارۋانىڭ ءولىمى ەدى.
سىزگە ءبىر عانا سۇراق, شىعارمانىڭ ورتاسىندا ليۋبانىڭ تۋىستارى دۇرىس قابىلداماي قويعان سوڭ ەگور قالاعا كەتىپ قالادى. ليۋبا ونى توقتاتپايدى, تەك ەگور ورالماسا دا كەشىرەتىنىن ايتادى. ليۋبا ەگورعا ءبىر-اق كۇندە باۋىر باسىپ قالعانىنا تاڭعالادى, ءتىپتى ونى عاسىرلار بويى بىلگەندەي جانى اۋىرادى. ەگوردىڭ باسىن كەۋدەسىنە قىسىپ: «نەگە سەن سونشالىقتى قىمباتسىڭ؟» دەيدى ليۋبا؟ نەگە؟
«قىزىل بۇرگەن» ءانى شىعارمادا ۇرىلاردىڭ اۋزىمەن العاش رەت ايتىلادى. ەگور ايتادى. بۇل كۇتۋ مەن ءۇمىت تۋرالى ءان ەدى. «قىزىل بۇرگەن» – سورماڭداي اششى ماحاببات پەن مەزگىلسىز توگىلگەن قاننىڭ نىشانىنداي ەدى.
تالداي بەرسەك, ءمان بەرەتىن شتريحتار وتە كوپ. مونشاداعى سۋعا ءتۇسىپ كەتىپ, تىربانا شىعا الماي جاتقان ورمەكشىگە ليۋبانىڭ اعاسى ءبىر ساتكە ءمان بەرىپ ۇڭىلۋىندە, ورىستىڭ بەلگىلى قىلقالام شەبەرى يۆان كرامسكيدىڭ «بەيتانىس» اتتى اتاقتى سۋرەتى ءبىر كادردا ليۋبانىڭ كەۋدەسىندە تۇمار سياقتى ءجۇرۋى, ءبىر كادردا ەگوردىڭ قالادا قىز-كەلىنشەكتەردى جيناپ الىپ تويلاتىپ وتىرعانىندا قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرۋى, ءتىپتى شىعارمانىڭ باسىندا ليۋبانىڭ اعاسىن بايقاماي كۇيدىرىپ الاتىن وجاۋمەن كەيىن ەكەۋى شاراپ ءىشىپ وتىرۋى, بارلىعى-بارلىعى كوزگە بىردەن تۇسە قويماسا دا بايقاتپاي وقىرماندى جەتەلەپ وتىراتىن نازىك پاراللەلدەر.
وقيعانىڭ بوياۋلارى دا سيمۆوليكالىق ماعىناعا باي. اق قايىڭدار, قارا جەر جانە قىزىل بۇرگەن.
بارلىعىمىزعا بەلگىلى بولسا دا ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەيىك, فەدوسەەۆا-شۋكشينا فيلمدە ليۋبانىڭ, ال شۋكشين ەگوردىڭ ءرولىن وينايدى. شۋكشينا حيكايانىڭ اتاۋىنا اينالعان «قىزىل بۇرگەن» ءانىن شۋكشينمەن العاش كەزدەسكەن كەزدە ايتىپ بەرىپتى.