كووپەراتيۆ: ىرىلەنگەننىڭ ءىسى ءىرى بولادى

وسى جاعداي قولداۋدان قۇرالاقان قالىپ كەلە جاتقان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىمەن قاتار, اتالعان پروبلەمانى بۇرىننان كوتەرىپ جۇرگەن سالا ماماندارى مەن اۋىل جاناشىرلارىنا تىڭ جىگەر بەردى. پرەزيدەنت سوزىنەن قاناتتانعان ولار قازىردىڭ وزىندە ىسكە كىرىستى.

ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى

«ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا «ەل ەنشىسىنە بەرىلەدى» دەگەن دۇنيەنى كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى قايتا جيناقتاۋعا, قالىپتاسقان تەحنولوگيانى بۇزباي وندىرىستىك ۇدەرىستى جالعاستىرۋعا بولاتىن ەدى. سول الماعايىپ جىلداردا كەيبىر جىلپوستار پىسىقتىق تانىتىپ وندىرىستىك كووپەراتيۆ قۇرعان-دى. كەيىننەن ولاردىڭ «پاي جيناپ باي» اتانعانى بەلگىلى بولدى.

جەكەشەلەندىرۋ ناتيجەسى جالپى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. كەڭەستەن قالعان جىرتىس­تى كەرەگىنە جاراتقان بۇقارانىڭ شاما-شارقى ۇزاققا جەتپەدى. ءوسىم بەرەتىن مال قۇنى كوك تيىن بولىپ, سابىن مەن اراققا ايىرباستالىپ, سارقىلىپ ءبىتتى. ءسويتىپ, حالىق قولىندا جەر تەلىمىنە شارتتى تۇردە بەرىلگەن قۇقىقتارى (ۇلەستەرى) عانا قالدى.

ۇكىمەت نارىق تالاپتارىن ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەگەن اۋىل تۇرعىندارىنا «ۇلەستەرىڭدى زاڭداستىرىپ نە جەكە شارۋا بول, نە بولماسا كاسىپورىنداردىڭ جارعىسىنا قۇيىپ قۇرىلتايشىلار قاتارىنا كىر» دەگەن شارت قويعانى ءالى ەسىمىزدە. ازىن-اۋلاق قۇرالى بار ازاماتتار شارۋا قوجالىقتارىن قۇ­رىپ, جەكە كەتتى. باتىلدىق پەن دەربەستىك تانىتا الماعاندار جەر ۇلەستەرىن كاسىپورىندارعا تاپسىردى. بىراق ودان ءالى دە پايدا كورە الماي ءجۇر.

وسىلايشا تاراعان كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ ورنىنا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ م ۇلىكتىك پايلارى مەن جەر ۇلەستەرىنەن قۇرالعان سەرىكتەستىكتەر مەن اكتسيونەرلىك قوعامدار پايدا بولدى. جوعارىدا ايتقانداي, ءوز ۇلەستەرىن بەرىپ, ودان ەشقانداي پايدا كورمەگەن قارا حالىق ۇيدەگى ءوزىنىڭ قوسال­قى شارۋاشىلىعىنا ءۇمىت ارتتى. بۇگىندە وسى ءۇي شا­رۋا­شىلىقتارى قازاقستاندا وندىرىلەتىن مال ونىم­دەرىنىڭ 70%-عا جۋىعىن ەشبىر تەحنولوگياسىز جانە دە مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز بەرىپ وتىر. ال ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتسە, ءۇي شارۋاشىلىقتارىنان قۇرالعان كووپەراتيۆتەردىڭ بەرەرى دە ەسەلەنىپ, اۋىلداعى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ايتارلىقتاي كوتەرىلەر ەدى.

الايدا بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءالى دە بولسا جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەيىمدەلگەن سارا جولى تابىلماي كەلەدى. وسى جونىندە اڭگىمە قوزعالسا كوبى شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنەدى. ارينە ولاردىڭ كووپەراتيۆ قوزعالىسىن دامىتۋداعى جەتىستىكتەرى وراسان زور. ونداي دەڭگەيگە ولار بىر­تە-بىرتە, ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن جىلدار ىشىندە جەتتى ەمەس پە؟ ءبىز بولساق سولاردىڭ ۇلگىسىن تەز ارا­دا وزىمىزگە ەنگىزبەكپىز. بىراق وعان قوعام دايىن با, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعداي شەتەلدىك ۇلگىنى قابىلداي الا ما دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ جوق.

شارۋا قوجالىقتارىنا قايتىپ ورالايىق. باس­تاپقىدا ولاردىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتەرلىك بولدى دەپ ايتۋدىڭ رەتى كەلمەيدى. دوڭگەلەگى بولسا تراكتورى جوق, ارباسى بولسا اتى جوق جاڭا اگروبيزنەسمەندەردىڭ العاشقى ون-ون بەس جىلى جۇمىس قۇرالىن قالىپتاستىرىپ, ەتەكتەرىن جاۋىپ, ەستەرىن جيناۋمەن كەتتى. ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, كىرىپتار بولعىسى كەلمەي, جەر القابى از بولسا دا ارقايسىسى وزىنە جەكە تەحنيكا الدى. تىرنەكتەپ جيعان اقشاسى مەن نەسيە راسىمدەپ ساتىپ الىنعان قۇرال-جابدىقتىڭ قۋاتى وندىرىستەگى ناقتى قاجەت­تىلىكتەن اناعۇرلىم كوپ بولعاندىقتان, الىنعان زات بوس تۇردى. ناتيجەسىندە شىعارعان ءونىمنىڭ وزىن­دىك قۇنى ءوسىپ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تو­مەندەدى.

كووپەراتيۆ قۇرۋ بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان وسىدان ون بەس جىل بۇرىن بولعان سونى سەرپىندى جوبانى ەسكە الايىقشى... ليزينگ پەن نەسيە سىياقىسى 9-11 پايىز بولىپ تۇرعاندا «سپك» دەگەن 5 پايىزدىق جاڭا باعدارلاما بۇلتتان شىعا كەلگەن كۇندەي جارق ەتە ءتۇستى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بىرنەشە ادام بىرىگىپ ءسۇت جينايمىن دەسە جەڭىلدەتىلگەن تارتىپتە بەرىلەتىن وتە ارزان نەسيە اۋىل اراسىنا تىم شيكى كۇيىندە كەتتى. ونىڭ ۇس­تىنە ءۇي-ءۇيدى ارالاپ ەشكىم ناسيحات جۇمىسىن جۇر­گىز­بەگەندىكتەن, باعدارلاما تۋرالى اقپارات وبلىس پەن اۋداندارداعى كابينەتتەردەن ارى شىعا قويمادى. الاياقتار سىبىر-كۇبىرمەن تاراعان اقپا­راتتى ەستىپ الىپ, كووپەراتيۆكە كىرگەن ادام­داردىڭ جالعان ءتىزىمىن جاساپ, ارزان نەسيەنى تالان-تاراجعا سالدى. ونىڭ 90 پايىزى قايتارۋسىز قال­عاندىقتان نەسيە بەرەتىن ۇيىم دا, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى دە بۇل تاقىرىپتان ات-تو­نىن الا قاشتى. باعدارلامانىڭ اۆتورلارىنان «جوبا­لارىڭ نەلىكتەن جابىلدى؟» دەپ سۇراساڭىز, «شارتتارى شيكى بولدى» دەپ مويىنداۋدىڭ ورنىنا «حالىق بىرىگۋگە دايىن ەمەس», «بۇل ۋتوپيا ەكەن», «كووپەراتيۆ قۇرۋ ءتيىمسىز» دەپ سۋدىرلاتا جونەلۋدەن تايىنبايتىن. كەزىندە وسىنداي جاۋاپتارى ءۇشىن كەيبىر ازاماتتارمەن جاعا جىرتىسۋعا دەيىن باردىق.

ەشتەن كەش جاقسى

مامىردىڭ باسىندا COVID-19 پاندەمياسىنان سال بولۋعا اينالعان ەكونوميكانى قايتا قولعا الۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان پرەزيدەنتىمىز ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل ەندى اۋىلداعى شارۋا باققان اعايىنعا بىرىگىپ, تىرلىك ەتەمىز دەۋگە تۋىپ تۇرعان ناعىز جۇلدىزدى ءسات ەدى. ويتكەنى پرەزيدەنت ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قولىمىزعا ۇستاتىپ وتىر عوي. قىرۋار قارجى دا بولىنەدى. ەندى نە كەرەك؟ قالاي بولعاندا دا وسى كۇندەردە كووپەراتيۆ قۇرۋدى اقي-تاقي ءسوز ەتۋدىڭ ناعىز تاريحي ءساتى تۋىپ تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ءتىپتى نايقالىپ ءجۇرىپ الماي, بىلەكتى سىبانىپ ىسكە كىرەيىك. ءومىر تالابى, جاھاندى جايلاعان جايسىز ىندەت بىزدەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن بارلىق جان-تانىمىزبەن سەزىنۋىمىز كەرەك.

ەندەشە, كووپەراتسيا اۋىل تۇرعىندارىنا نە بەرەدى, ول قالاي قۇرىلادى, ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن قاراپايىم سۇراقتارعا كەلەيىك.

«70 جىل كوللەكتيۆتەنۋدەن شارشاعان حالىق­تىڭ ۇجىمداسا جۇمىس ىستەۋگە قۇلقى جوق», «بۇل دا باياعىداعى كولحوزدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي... » دەگەن بوس اڭگىمەنى العا تارتىپ, كووپەراتسيا جۇمىسىن تەجەپ جاتقاندار ءالى دە جەتىپ ارتىلادى. بىراق 2016 جىلى مينيسترلىككە جاڭا باسشىنىڭ كەلۋىمەن كووپەراتسيا تاقىرىبى جاندانا باستادى. يدەيا دا, نيەت تە كەرەمەت. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» بۇرىن-سوڭدى بولماعان قاعيدانى قولدانا وتىرىپ, كووپەراتيۆ قۇرۋشىلارعا كەرەمەت باع­دار­لاما سىيلاسا, مينيسترلىك ينۆەستيتسيالىق سۋب­سيديا جاعىن جايناتىپ قويدى. ناتيجەسىندە قازاق­ستان بويىنشا 157 ەلدى مەكەندە قۇنى 5 ميل­ليوندىق, ءسۇت جينايتىن بەكەتتەر ورناتىلدى. سالي­قالى نەسيە ساياساتى مەن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا سول بەكەتتەردىڭ كووپەراتيۆتەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋىنا ارقاۋ ەدى.

الايدا ادەتتەگىدەي ورتالىقتان باستالعان باع­دارلاما جەرگىلىكتى جەردە پارمەندىلىگىن جوعالتىپ الدى. تۋراسىن ايتقاندا تىڭ شارۋا قولعا الىنباي جاتىپ, اياعى قۇردىمعا كەتتى...

پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇندەۋىندە اۋىل تۇرعىندارى­نىڭ بىرىگۋ جولىن ىنتالاندىراتىن ەرەكشە باع­دار­لاما كەرەك ەكەندىگىنىڭ ايتىلۋى بەكەر ەمەس.

ونداي باعدارلامانى ءبىز اقمولا وبلىسى اق­كول اۋدانىنىڭ ازات اۋىلىندا جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدىق. تەوريادان ناقتى ىسكە كوشەتىن كە­زەڭدە 1 ملن 700 مىڭ ءۇي شارۋاشىلىعىن كوو­پە­راتسيا ارقىلى دامىتۋ ماسەلەسىن كابينەت دەڭ­گە­يىندە يدەيا جيناۋ ارقىلى شەشۋگە بولمايدى. وعان ۋاقىت جوق. وبلىس اكىمدەرى مەن قۇزىرلى ور­گاندارعا ءبىزدىڭ تاجىريبەنى قولدانۋ بويىنشا تاپسىرما بەرىلسە جەتكىلىكتى. بىلگەنىمىزبەن بولىسۋگە ءبىز دايىنبىز.

كووپەراتيۆىمىزدىڭ قۇرىلۋ تاريحىن قىسقاشا ايتا كەتەيىن. ەڭ الدىمەن «اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ناقتى نە ىستەۋ كەرەك جانە كووپەراتيۆ قۇرىلعان جاعدايدا, ونىڭ تۇ­راق­تىلىعىن قالاي قامتاماسىز ەتە الامىز؟» دەگەن ەكى سۇراققا س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرو­تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ عىلىمي كوزقاراستارىمەن قاتار, جەرگىلىكتى جاعداي مەن حالىقتىڭ ويىن ءبىر-بىرىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ جاۋاپ ىزدەدىك. باستى بىلگەنىمىز – كووپەراتيۆ قۇ­رۋ­دا العاشقى قادامدى ادام ەمەس, مەملەكەت نە مەتسەنات جاساۋى ءتيىس. ءيا, بۇل ءىستىڭ بايىبىنا بارىپ, ءتۇسىنۋ قيىن. دەسە دە, وسىناۋ زاماندا «الدىمەن قوسىلىڭدار, سوسىن بارىپ كەرەك-جاراقتارىڭدى الىپ بەرەمىز» دەگەن ۋادە بوس ءسوز بولادى. ايتىلاتىن ءسوز «مىنەكەي, قاجەتتەرىڭە جاراتاتىن دۇنيە دايىن, كەلىڭدەر, پايداسىن بىرگە كورىڭدەر» بولۋ كەرەك!

مىنەكەي, تۋرا وسى ۇستانىمدى نەگىزگە الىپ, كوو­پەراتيۆ قۇرۋ تۋرالى ويىمىزدى «سامۇرىق قا­زىنا» ءال-اۋقات قورىنا ايتتىق. ءتۇسىندى. قولدادى.

ەندىگى كەزەكتە ىرگەلەس اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بەيقام قارامايتىن, اماناتقا قيانات جاسامايتىن ادال دا ابزال سەرىكتەس تابۋ كەرەك ەدى. تاڭداۋ اقمولا وبلىسى اقكول اۋدانىنداعى ازات كەنتىنەن 6 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «قا­را نايزا» شارۋاشىلىعىنا ءتۇستى. بۇل قوجالىق ورتا دەڭگەيدەگىلەردىڭ قاتارىندا. قورا-قوپسىسى قاراپايىم. اعاشتان سالىنعان. جۇپىنى دەۋ­گە كەلمەيدى, جىلتىراپ تۇرعان جەرى دە جوق. قارا­پايىمدىلىعىنان بولار, «قارا نايزا» شارۋا­شىلىعى يدەيامىزدى قولداپ, كووپەراتيۆكە قاجەت جەر ءبولىپ, ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جاڭا قۇرىلىمعا دەمەۋشى ءارى كومەكشى بولۋعا كەلىستى. ءسويتىپ, 2019 جىلدىڭ كۇزىندە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن جوبامىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ, «سامۇرىق قازىنا» قورىنان قاراجات الىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتىك.

ەڭ اۋىرى وسى يدەيانى ءوز ويىمىزداعىداي اۋىل تۇرعىندارىنا جەتكىزۋ, ءتۇسىندىرۋ بولدى. مال­عا قاجەت ساپالى جەم-ءشوپتى ءوسىرىپ, ونى ارزان باعامەن اۋىل تۇرعىندارىنا جەتكىزۋگە, ەركەك مالدى بورداقىلاۋعا, ۇرعاشى مالدى كوكتەمنەن قىسقا دەيىن باعىپ بەرۋگە, ونى قولدان ۇرىقتاندىرىپ, ۆەتەريناريا جاعىنان قاداعالاپ تۇرۋعا دايىن ەكەنىمىزگە حالىقتى بىردەن سەندىرۋ وڭاي ەمەس. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا ۇلكەن ءمان بەردىك. بىزگە ۇلكەن دەمەۋ بولعان تاعى ءبىر جايت – سەرىكتەس رەتىندە تارتىلعان «قارا نايزا» شارۋاشىلىعىنىڭ سول ماڭداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الدىنداعى جوعارى بەدەلى بولدى.

ۇگىتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بىلىكتى دە, ءبىلىمدى, ءومىر كورگەن, تاجىريبەلەرى مول, حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, سويلەسە الاتىن ازاماتتار تار­تىلدى. ولار كۇزدەن باستاپ كوكتەمگە دەيىن قىس­تىڭ سۇراپىل بوراندارىنا قاراماستان التى اي بويى 13 ەلدى مەكەندەگى ءار ءۇيدى ارالاپ شىقتى. نا­تيجەسىندە 1075 ادامعا سايكەسىنشە اقپارات پەن ءبىلىم بەرىلدى. ماماندار قولدارىنا قالام مەن قاعازىن الىپ, كووپەراتيۆ قىزمەتىن پايدا­لانۋ جانە ءۇي شارۋاشىلىعى بولىپ جەكە جۇ­مىس ىستەۋدىڭ ايىرماشىلىعىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپادى. اقىرى تامشىلاپ ءتۇسىندىرۋ ارقىلى تاستى تەسىپ شىقتىق.

كووپەراتيۆ جۇمىسىندا ءتورت قاعيدانى نە­گىزگە الدىق. ءبىرىنشىسى – قاناعات. كووپەراتيۆتىڭ ءوز تۇتىنۋشىلارىنا كورسەتەتىن قىزمەتتەن تاباتىن پايداسى وزىندىك قۇننىڭ 10-15 پايىزىنان اسپاۋ كەرەك. ەكىنشى قاعيدا – جاۋاپكەرشىلىك پەن ابىروي. كووپەراتيۆ پەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا جاسالاتىن كەلىسىمشارت سەنىمدى بولۋ ءۇشىن بەرگەن ۋادەنى بۇلجىتپاي ورىنداۋ قاجەت. مىسالى, باعۋعا العان مال جوعالسا, ورنىنا ءدال سونداي مال قويۋ نەمەسە قۇنىن ءادىل باعامەن ۋاقى­تىندا وتەۋ. ءۇشىنشى قاعيدا – تەحنولوگيانى دارىپتەۋ. بورداقىلاۋ دا, ورىستە ءوسىرۋ دە زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋى شارت. اۋىل تۇرعىنى شارۋاشىلىق جاعدايىندا وسىرىلگەن مالدىڭ كۇيى ۇيدەگى مالمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە جاقسى بولاتىنىن سەزسە عانا كووپەراتيۆكە قىزى­عۋشىلىق پايدا بولادى. ءتورتىنشىسى – اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن تابىستى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى. ياعني مال وتكىزۋمەن عانا شەكتەلمەۋ. ءارى قاراي, كووپەراتيۆتىڭ كومەگىمەن ارزان نەسيەگە قول جەتكىزىپ, وعان قوسىمشا مال الىپ كووپەراتيۆتىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ ارقىلى كىرىس كولەمىن ەسەلەي بەرۋ.

وسىدان ءبىر جىل بۇرىن يدەيامدى تۇسىندىرگەن كەزدە ادامدار «قولىنداعى بار مالدى كووپەراتيۆكە تاپسىرىپ قويىپ, اۋىل تۇرعىنى نە ىستە­مەكشى؟..» دەپ كۇلگەن ەدى. مىنەكەي, ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ شىقتى. كووپەراتيۆكە مالىن سەنىممەن تاپسىرىپ, قولى تولىق بوساعانداردىڭ ءبىر بولىگى اۋدان ورتالىعىندا جۇمىسقا ورنالاسسا, ەكىنشى بولىگى باۋ-باقشامەن اينالىسىپ كەتتى. كىرىس كوزىن بارىنشا ۇلعايتۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟!

كووپەراتيۆكە كىرىپ قانشا پايدا تابامىز, ەسەپ ايىرىسۋ قالاي جۇزەگە اسادى, اۋىل تۇرعىنى تۇتىناتىن قىزمەت باعاسى قانداي دەگەن سۇراق تۋىن­­داسا, قوسىمشا اقپارات بەرىپ, تاپتىشتەپ تۇ­سىندىرۋگە دايىنبىز.

سونىمەن باعانادان توقىپ وتىرعان ورمەگىمىز­دىڭ توق ەتەرى – ىرىلەنگەننىڭ ءىسى ءىرى بولادى. كووپە­راتيۆكە بىرىككەننەن ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. ءتىپتى ارىدەن الساق, «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى كوكتەن كورەسىڭ» دەگەندەي, مىناۋ جويقىن ىندەت اۋزىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن تەڭسەلتىپ جاتقاندا وڭاشا قالىپ الىسقا بارۋ قيىن. نە بولسا دا بىرىگىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, قيىندىققا قارسى تۇرعانىمىز ءجون ەكەنى داۋسىز.

اناس باققوجاەۆ,

«كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى