قاتەرلى جارىس قايتا باستالدى ما؟

ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋ, ونى قىسقارتۋ, جويۋ باعى­تىنداعى تəجىريبەسى سە­مەي پولي­گونىنىڭ جابىلۋىمەن تى­كەلەي بايلانىستى. مۇنى بىرەگەي قادام, الەم تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ قولىنداعى وتە قۋاتتى يادرولىق قارۋدى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەتىنىنە قاراماستان ودان سانالى تۇردە باس تارتۋى ادامزات ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەدى.

بۇگىندە قازاقستاندىق مودەل نەگىزىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ دۇنيە جۇزىلىك ءتيىمدى مودەلى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ وڭتايلى تاجىريبەسى جاھاندىق ۇدەرىستەرگە تىكەلەي اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.

دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە اتوم بومباسىن جاساۋدا قايتا جارىس باستالعانداي. قازىرگى تاڭدا الەم­نىڭ بىرنەشە ەلىندە يادرولىق قارۋ بار. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇ­راقتى مۇشەلەرى – اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلى­بريتانيا اتوم بومباسىنىڭ زاڭ­دى­ يەگەرى سانالادى. بۇدان بولەك, يزرايل, ءۇندىستان جانە پاكىستان دا يادرولىق ارسەنالى بار ەلدەر­ قاتارىندا. يران دا اتوم بوم­باسىن يەلەنۋگە مۇددەلى. ال سول­تۇس­تىك كورەيانىڭ ءجونى بولەك. كحدر بيلىگى بىرنەشە رەت يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزىپ, الەمدى شۋلاتقانى ەسىمىزدە.

وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كەلىسىمدەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, اقش تاراپى يرانمەن جاسال­عان كە­لىسىمنەن شىقتى. سونداي-اق قىس­­­قا جانە ورتا قاشىقتاعى زى­­­مى­­رانداردى جويۋ شارتى دا بۇ­زىلدى.

كەلەر جىلعى اقپاندا The New START دەپ اتالاتىن ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ باعىتىندا قارۋلانۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى رەسەي مەن اقش اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ مەرزىمى بىتەدى. ازىرگە كرەمل دە, اق ءۇي دە اتالعان شارتتىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاي قويعان جوق.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, The New START شارتىنا 2010 جىلى وسى ەكى ەلدىڭ سول كەزدە­گى باس­شىلارى باراك وباما­ مەن دميتري مەدۆەدەۆ قول قوي­عان-دى. سوعان سايكەس, وقتۇم­سىق­تار سانى 1550-گە دەيىن, قۇرلىق­ارا­لىق بالليستيكالىق زىمىران­دار, سۇڭگۋىر قايىقتارداعى بالليس­تي­كالىق زىمىراندار جانە اۋىر بومبالاۋشىلار سانى 700 داناعا دەيىن قىسقارتىلۋى ءتيىس. جالپى, بۇل باستامانى 1982 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سول كەزدەگى پرە­زيدەنتى رونالد رەيگان كوتەر­گەن ەدى. كەيىنىرەك 1991 جىلى ۇل­كەن دجوردج بۋش پەن ميحايل گور­باچەۆ ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتتى. جالپى, اقش پەن رەسەي اراسىندا وسىنداي بىرنەشە كەلىسىم جاسالىپ, ەكى ەلدەگى وقتۇمسىقتار سانى ايتارلىقتاي قىسقارعان.

باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا اق ءۇيدىڭ يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمى ناقتىلانا ءتۇس­تى. وسىلايشا, ول الەمدى اتوم بوم­­باسىنان ازات ەتۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. الايدا ب.وباما ءبىر بارماعى بۇگۋلى كۇيىندە قال­عانى انىق. ويتكەنى ول سەناتتا كەلى­سىمدى راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە اقش-تىڭ يادرولىق ارسەنالىن جاڭعىرتۋعا ۋادە بەرگەنى ەسىمىزدە. ناتيجەسىندە اقش «سمارت بومبا» ازىرلەدى. سالماعى 350 كيلو تارتاتىن جاڭعىرتىلعان B61-12 مودەلى جەر سەرىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, نىسانانى ءدال كوزدەي الادى

تاياۋدا The Washington Post گازەتى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ نەۆاداداعى يادرولىق سىناق الاڭىن قايتا جانداندىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرعانىن حابارلادى. بۇل اقپارات حالىقارالىق قو­عامداستىقتى الاڭداتقانى انىق. ونىڭ ۇستىنە, اقش پرەزيدەنتىنىڭ قارۋلانۋ جونىندەگى ارنايى وكىلى مارشال بيللينگسلي ەلدىڭ قار­سىلاستارىن كەز كەلگەن ساتتە تۇ­قىر­­تىپ, اتوم بومباسىن تاستاۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا, كەلەر جىلى اق ءۇي يادرولىق قارۋ­عا ارنالعان بيۋدجەتتى 37,3 ملرد دوللاردان 44,5 ملرد دوللارعا كو­بەي­تۋدى جوسپارلاپ وتىر.

جوعارىدا The new START كە­لىسىمى تۋرالى ءسوز ەتتىك. ازىرگە ونى ۇزارتۋ-ۇزارتپاۋ تۋرالى ايتىلىپ جاتقان جوق. بىراق اقش-تاعى بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبارىن شەشۋى مۇمكىن. الدا-جالدا ەل تىزگىنى دجو بايدەننىڭ قولىنا تيسە, اقش شارتتىڭ مەرزىمى ۇزار­تىلۋىنا مۇددەلى بولاتىنى انىق. ال د.ترامپ جەڭىسكە جەتسە, وقي­عانىڭ قالاي ءوربيتىنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى اق ءۇيدىڭ قازىرگى باسشىسى كەز كەلگەن ساتتە پىكىرىن وزگەرتىپ شىعا كەلەدى.

كرەملدىڭ دە يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرۋى ىق­تي­مال. بىرىنشىدەن, رەسەي الەمدەگى يادرولىق ارسەنالى ۇلكەن مەملەكەت سانالادى. قازىرگى تاڭدا سول­تۇستىكتەگى كورشىمىزدە التى مىڭ­­عا جۋىق وقتۇمسىق بار. سو­نىڭ 1500-دەن استامى كەز كەل­گەن ساتتە قولدانۋعا دايىن تۇر.

ەكىنشىدەن, رەسەي جىل سايىن يادرولىق ارسەنالىن جاڭارتىپ وتىرادى. ماسەلەن, قۇرلىق ارالىق زىمىران «بۋرەۆەستنيك» الەم­نىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىن نىسانا­­عا الا الادى. «پوسەيدون» يادرو­لىق تورپەدوسىنىڭ قۋاتى ەرەكشە. قۇر­­لىقارالىق «سارمات» زىمىرا­نى, دىبىستان جىلدام ۇشاتىن «اۆانگارد», مۇنىڭ ءبارى – رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋدى جاڭعىرتۋداعى جوسپارىنا كىرگەن. قازىرگى تاڭدا وسىلاردىڭ ىشىندە «اۆانگارد» قولدانىلىپ ءجۇر. ال «سارمات» 2021 جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك.

بيىلعى جولداۋىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين يادرو­لىق قارۋدى يگەرۋدەگى جەتىس­تىك­تە­رىنە ەرەكشە توقتالدى. «ۇلت­تىق­ قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا جاسال­عان قادامدارىمىز ءدال ۋاقى­تىن­دا, جەتكىلىكتى كولەمدە جاسال­عا­نى­نا سەنىمدىمىن. اتاپ وتەرلىگى, زى­­مىران-يادرولىق قارۋ پايدا بول­عا­لى ءبىرىنشى رەت تاريحتا وسى سالا بويىنشا ەشكىمدى الدى­مىز­عا تۇ­سىرمەي وتىرمىز. الەم­نىڭ دەر­جا­ۆالارى رەسەيدە بار قارۋ­دى جا­ساۋعا تالپىنادى», دەپ مالىمدەدى.

رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. دىبىستان جىلدام ۇشا­تىن زىمىران جاساۋعا كەلگەندە سولتۇستىكتەگى كورشىمىز باسقا ەل­دەرگە قاراعاندا الدەقايدا الدا تۇر. سونداي-اق راكەتاعا قار­سى قورعانىس جۇيەسىن اينالىپ وتۋدە دە ماسكەۋدىڭ باسىمدىعى باي­قا­لادى. بىراق ساراپشىلار ءدال وسى راكەتاعا قارسى قورعانىس جۇيە­سىندە, سونىمەن قاتار قاناتتى زىمىراندار جونىنەن رەسەيدىڭ ءالى دە ارتتا قالعانىن ايتادى.

اقش پەن رەسەي ءوزارا باسەكەلە­سىپ, كىمنىڭ قابىلەتى مىقتى ەكەنىن انىقتاپ جاتقاندا الەمدە تاعى ءبىر يادرولىق دەرجاۆا پايدا بولدى. ول – قىتاي. بۇل ەل 1964 جىلدان بەرى اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزىپ كەلەدى. ستوكگولمدەگى حا­لىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) ەسەپ­تەۋىنشە, قىتايدا قازىرگى تاڭدا 320 وقتۇمسىق بار. ونىڭ ەشقايسىسى تەز ارادا قولدانۋعا ارنالماعان.

دەگەنمەن بەيجىڭ بيلىگى ىش­كى قۇپياسىن سىرتقا شاشا بەر­مەيتىنىن ەسكەرسەك, SIPRI-ءدىڭ ەسەپ­تەۋى شىنايى مالىمەتتى كورسەت­پەۋى مۇمكىن. قىتاي ەشقاشان وق­تۇم­­سىقتارىنىڭ ناقتى سانى تۋ­­رالى ءتىس جارعان ەمەس. ءتىپتى جال­پىلاما اقپارات بىلدىرۋگە دە ەمەۋرىن تانىتقان جوق. بۇعان قوسا يادرولىق قارۋدى ازايتۋ جو­نىندەگى كەلىسىمدەرگە مۇشە ەمەس. ەندەشە, بەيجىڭ بيلىگى ءوز ارسەنالىن الاڭسىز ۇلعايتا الادى.

ءبىر انىعى, قىتاي ورتا قا­شىق­­­­تاعى زىمىراندار سانى جو­نى­­­نەن ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ياعني 5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىنگى قا­شىق­قا ۇشاتىن بالليستيكالىق راكە­تالارعا قۇمار. مۇنىڭ باستى سە­بەبى مىنادا. قازىرگى تاڭدا ەلدە تۋى مۇمكىن ىقتيمال قاقتىعىس ايماقتىق دەڭگەيدە ءورشيدى. بۇعان تايۆانداعى, وڭتۇستىك قىتاي تە­ڭىزىندەگى داۋلار دالەل.

ايتسە دە, قىتايدىڭ «احي­لەس نۇكتەسى» بار. بۇل ەلدىڭ بال­ليس­تي­كالىق زىمىراندارى دا, يادرولىق قارۋلارى دا نەگىزىنەن قۇرلىقتا ورنالاسقان. الدا-جالدا قاقتىعىس تۋا قالسا, قارسى تاراپتىڭ بۇكىل ارسەنالىن جوق قىلۋى قيىن ەمەس. سوندىقتان بەيجىڭ بيلىگى سۇڭگۋىر قايىقتارعا ارنالعان يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋگە مۇددەلى.

قىتاي ەشقانداي كەلىسىمگە كىرمەگەندىكتەن, بالليستيكالىق زى­مىراندارىن كەلەشەكتە ودان سايىن كوبەيتە تۇسەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. مۇنى باسقا يادرولىق دەر­جاۆالار جاقسى تۇسىنەدى. بىراق يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كە­لىسسوز ۇستەلىنە بەيجىڭ بيلىگىن وتىر­عىزۋ وڭايعا سوقپايتىنى انىق.

قازىرگى تاڭدا قىرعي-قاباق سو­عىسى كەزىنە قاراعاندا يادرولىق قارۋ سانى ايتارلىقتاي ازايعان. دەگەنمەن قازىرگى بار اتوم بومبا­لارىنىڭ سانى ادامزاتتى جويىپ جىبەرۋگە جەتكىلىكتى.

ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق قارۋ­دى يگەرۋگە تالپىنعان مەملەكەت­تەر سانى بىرتىندەپ ارتىپ كەلە­دى. ماسەلەن, ءۇندىستان مەن پاكىستان­نىڭ ءوز ارسەنالىنان باس تارتا قويۋى ەكىتالاي. سولتۇستىك كورەيا­نىڭ ماسەلەسى ءبىر باسقا. كحدر ازىرگە يادرولىق دەرجاۆا اتانۋ ەلە­سىنەن ايرىلعان جوق.

قورىتا ايتقاندا, كەيىنگى كەز­دە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار­دى يگەرۋگە تالپىنىس قايتا كۇشەيە ءتۇستى. اتوم بومباسى بۇكىل ادام­زاتقا تونگەن قاۋىپ ەكەنى انىق. سوندىقتان الەم ەلدەرى جاپپاي قى­رىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋدان با­سەكەلەستىككە تۇسپەي, قايتا كە­رى­سىنشە, يادرولىق قارۋدى جويۋعا, ونى تاراتپاۋعا كۇش سالۋى ءتيىس.