ميلليونداعان بونۋسقا كىم لايىق؟

سىياقىنىڭ بەرىلۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى

الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن اقشادان تارشىلىق كورمەي, كەرىسىنشە قارجىلىق احۋالىن جاقسارتىپ العان بەلگىلى ءبىر كونتينگەنت بار. ولار ۇلتتىق حولدينگتەر مەن ءىرى كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى مەن باسقارما مۇشەلەرى. سوڭعى ۋاقىتتا كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ وكىلدەرىنە بەرىلەتىن كوتەر­مە سىياقىعا قاتىستى ماسەلە ءجيى تالقى­لانىپ, بۇل قوعامدا اجەپتاۋىر پىكىر­تالاس تۋدىردى.

قازاقستاندا باس مەنەدجەر قىز­مەتىندە جۇمىس ىستەيتىن ادام ادەتتە ايىنا 672 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى توپ-مەنەدجەرلەردىڭ ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىسى 349 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, ەڭ جوعارعىسى 1 ملن 30 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتىپ قالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇنداي دەرەك الەم ەلدەرىندە ءتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ قۇنىنىڭ ستاتيستيكاسى قامتىلعان Salary Explorer پورتالىندا كورسەتىلگەن. ساندار مەن دەرەكتەرگە كەيىنىرەك ورالارمىز, الدىمەن قوعامنىڭ اشۋىن تۋدىرعان نەگىزگى ماسەلەنى قاۋزاپ كورەلىك.

تاياۋدا قازاقستان قور بيرجاسىندا (KASE) «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق-تىڭ باسقارما مۇشەلەرىنە 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 267,3 ملن تەڭگە كولەمىندە اقشالاي سىياقى تولەن­گەنى جاريالانىپ, بۇل قوعام بەل­سەن­دىلەرى مەن بلوگەرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك جەلىدەگى ءسوز تارتىسىنىڭ باستى تاقىرى­بىنا اينالدى.

«قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق قۇرامىندا 2019 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, 31 جەل­توقسانعا دەيىنگى ارالىقتا بولعان اتقارۋشى ورگان مۇشەلەرىنىڭ جيىنتىق سىياقىسى 267 350 302 تەڭگەنى قۇرادى», دەلىنگەن بانكتىڭ قازاقستان قور بيرجاسىندا (KASE) جاريالانعان حابارلاماسىندا.

الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى باسقارما وكىلدەرىنىڭ مۇنداي كولەمدەگى سىياقىنى نە ءۇشىن العانىن تۇسىنبەي دال بولۋدا.

«تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بان­كى­نىڭ» جەتى مۇشەسىنە 2019 جىلى سىياقى رەتىندە شامامەن 300 ملن-داي تەڭگە تولەندى. بۇل نولدەردى يەلەنۋ ءۇشىن باسقارما مۇشەلەرى سونشالىقتى قانداي ءىس اتقاردى؟» دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى عالامتور قولدانۋشىلارى.

كوپ ۇزاماي بانك باسشىلىعى ءتۇرلى مەسسەندجەرلەردە تاراپ جاتقان اڭگى­مە­لەردىڭ بوس داقپىرت ەكەنىن العا تار­تىپ, اقشالاي سىياقىنىڭ تاعايىن­دالۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى. «قازاق­ستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات يبرا­گي­موۆانىڭ ايتۋىنشا, بانك جىل سايىن باسقارما مۇشەلەرىنە ءتيىستى سىياقىنىڭ جيىنتىق مولشەرى جونىندە اقپاراتتى جاريالاپ وتىرادى. سوعان سايكەس, سىياقى ەسەپتىك كەزەڭدە ورىندالعان بارلىق تولەمنەن قۇرالادى. ونىڭ ىشىنە جالاقىنىڭ جالپى سوماسى, سونداي-اق اقشالاي سىياقىنىڭ بارلىق تۇرلەرى كىرسە كەرەك.

«267,3 ملن تەڭگە مولشەرىندەگى جيىن­تىق سىياقى ەڭبەكاقىدان, جىلدىق بونۋستاردان, سول سەكىلدى ەمدەلۋگە ارنالعان جاردەماقىدان, ەڭبەك دەمالىسى, ءىسساپار جانە ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىنان قۇرالادى. وسىلايشا كەيبىر بلوگەرلەر تاراتقانداي, باسقارما مۇشەلەرىنە 267 ملن تەڭگە كولەمىندە جىل­دىق سىياقى تولەنگەنى تۋرالى اقپا­رات شىندىققا جاناسپايدى», دەپ جاۋاپ بەردى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراق­شاسىندا ل.يبراگيموۆا.

بانكتىڭ توراعاسى ءتيىستى زاڭنامادان حابارسىز بولۋ جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايتىنىن ەسكەرتتى. بىراق بۇل جاۋاپقا قاناعاتتانباعان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەلسەندىلەرى قارجى ۇيىمىن وزدەرىن اقى­ماق دەپ ساناماۋعا شاقىردى.

«تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى­نىڭ» توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا كەي­بىر بلوگەرلەردى «وتىرىكشى» دەپ اتادى. سەبەبى بانك باسقارماسىنداعى جەتى مۇشەگە تيەسىلى سىياقى تۋرالى اق­پاراتتى بۇرمالاپ تاراتتى دەپ ەسەپ­تەيدى. كەشىرىڭىز, الايدا ايتىلعان سومانى نەگىزگە الىپ, ءار مۇشەگە قانشادان بەرىلەتىنىن ەسەپتەپ كورۋدى شەشتىم. الدىمەن جەتىگە, سوسىن ون ەكى ايعا ءبولدىم. شامامەن اي سايىن 3,2 ملن تەڭگەدەن كەلەدى ەكەن. ءبىز بولساق, دەپۋتاتتاردى ملن تەڭگە ءۇشىن كىنالايمىز», دەدى ءوز پاراقشاسىندا بلوگەر عالىم بايتۇق.

كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردى جەكەشەلەندىرۋ قاجەت

ال ماماندار نە دەيدى؟ ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ءال-اۋقات قورلارى مەن حولدينگ باسشىلارىنىڭ اقشالاي سىياقىنى ورتاشا ايلىق نورمادان ارتىق الۋى سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرى بار ەكەنىن بايقاتادى. سون­دىق­­تان دا وسى ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ ام­ا­لى رەتىندە – كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىم­­دار­دى جەكەشەلەندىرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدى.

«قازاقستانداعى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ, سونداي-اق مەملە­كەت­تىك قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى­نا ورتاشا ايلىق جالاقىمەن سالىس­تىرعاندا ءىرى كولەمدەگى ەڭبەكاقىنىڭ تاعاي­ىندالۋىن سىبايلاس جەمقور­لىق­تىڭ زاڭدى ءتۇرى دەپ ەسەپتەسەك تە بولادى. ويتكەنى مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك قوعام بولعاندىقتان ۇكىمەت ولارعا جا­لا­قىنى بەلگىلەۋ ەركىندىگىن وزدەرىنە بەردى. سول سەبەپتى مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋ قورى نەمەسە ۇلتتىق كوم­پا­نيا­لاردىڭ باسقارما مۇشەلەرى قالا­عان جالاقىنىڭ مولشەرىن وزدەرى بەل­گىلەيدى. ال قاتارداعى قىزمەتكەرلەر تومەن ايلىققا جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. مۇنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى – جەكەشەلەندىرۋ. نەگە دەسەڭىز, بۇل كومپانيالار مەملەكەتتىڭ قاراماعىندا بولعان سوڭ, تامىر-تانىستىققا جول بەرىلىپ, باسشىلىق ورىندارعا جاقىن تۋىستارىن قويۋ سەبەپتەرى سودان بولسا كەرەك. وسىلايشا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى بايقالعانىن جوققا شىعارا المايمىز. جەكەشەلەندىرۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلسا, مەنەدجەرلەر جاق­سى ايلىقتان قاعىلىپ قالادى دەپ تۇسىن­سەڭىز, قاتەلەسەسىز. كەرىسىنشە, لايىقتى ەڭبەكاقىنى ءوز قارىم-قابىلەتىنە بايلانىستى الاتىن بولادى. قالىپتاسقان احۋال وزگەرمەسە, سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسى ءجون-جوسىقسىز جۇمسالا بەرمەك», دەدى س.جوباەۆ.

جەمقورلىق دەرەكتەرى ازايماي تۇر

ساراپشىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ماسەلەن, وسىدان ءبىر اي بۇرىن الەۋ­مەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى 92 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتتى سىياقى جانە بونۋس رەتىندە العانى ايتىلعان ەدى. بۇل تۋرالى فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى جانىنداعى ارنايى موني­­تورينگتىك توپتىڭ وكىلى مالىك جۇما­عاليەۆ جازعان-دى.

ول 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, اتقارۋشى ورگاننىڭ بەلگىسىز بەس مۇشەسى جالپى سوماسى 92 ملن تەڭگەدەن اساتىن قاراجاتتى سىياقى جانە بونۋس تۇرىندە العانىن جەتكىزدى.

«سىياقىنى العاندار ونى الەۋ­مەت­تىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا قايتارىپ, ءوز جالاقىلارىن تومەندەتەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ قاجەتى شامالى», دەدى م.جۇماعاليەۆ.

تامىزداعى مالىمەتكە سايكەس, امسق ورتالىق اپپاراتىندا 230 قىز­مەتكەر جانە وبلىستىق فيليالدارىندا 620 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى.

«شتاتتىق كەستە بويىنشا باسقارما مۇشەلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە باسقارما توراعاسىنىڭ جالاقىسى سالىق شەگەرىمدەرىن ەسەپتەمەگەندە 850 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى», دەلىنگەن قوردىڭ حابارلاماسىندا.

شىلدەنىڭ باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سك-فارما­تسيا» جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى­نىڭ باسشىلارىنا قاتىستى تەرگەۋ جۇمىستارىن باستاۋدى تاپسىر­عان ەدى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي كۆازي­مەم­لەكەتتىك ۇيىمنىڭ باسشىلارى قىزمەتىمەن قوش ايتىستى.

ال وسى ايدىڭ باسىندا «سك-فار­ما­تسيانىڭ» بۇرىنعى باسشىسىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ۇستاپ, ۋاقىتشا تەرگەۋ يزولياتورىنا قامادى. انىقتالعانداي, ەكس-باسشىعا توتەنشە جاعداي كەزىندە قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ ايىبى تاعىلىپ وتىر.

«سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت «سك-فارماتسيا» جشس باسقار­ماسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسىن تج رەجى­مىندە مەديتسينالىق ونىمدەردىڭ ساتىپ الۋ كەزىندە اۋىر زارداپتارعا اكەل­گەن قىزمەتتىك وكىلەتتىكتى اسىرا پايدا­لانۋ فاكتىسى بويىنشا ۇستاپ, 14 تامىزدا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن كۇدىكتى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ۋاقىتشا ۇستاۋ يزوليا­تورىنا قامالدى. قورىتىندى شەشىمدى سوت شىعارادى», دەگەن ەدى سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءبىرىنشى دەپارتامەنتىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى تەرگەۋشىسى دانيار بيعايداروۆ.

ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى

GSB UIB ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ پىكى­رىنە سۇيەنسەك, وتاندىق كۆازيمەم­لە­كەتتىك سەكتور ەكونوميكانىڭ ءىرى تەجە­گىش كۇشىنە اينالىپ وتىر. دەمەك, بۇل باعىتتا ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن بول­عاندىقتان ىشكى جانە سىرتقى باسە­كەلەستىكتىڭ قابىلەتسىزدىگى بايقالۋدا.

«ىشكى نارىقتا كاسىپكەرلەر ءوز سالالارىن دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتقان كەزدە, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن باسەكەلەستەرىن «تۇنشىقتىرىپ» جاتىر. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ سالدارىنان ەكونوميكامىز دامىماي كەلەدى. پاندەميانىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك بيۋدجەت ءبىراز قارجىلىق تاپشىلىققا ۇشىراعانى راس. حالىق تا ۇكىمەتتەن الەۋمەتتىك كو­مەك­تى كوپتەپ سۇراي باستادى. كوپشى­لىكتىڭ تالابى كۇشەيگەنىنە بايلانىستى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانى, سونداي-اق قاي جەر­دە دۇرىس يگەرىلمەي جاتقانى تۋرالى بىلە باستادى. ونىڭ جارقىن مىسالى «سك-فارماتسياعا» قاتىستى جاعداي, سول سەكىلدى فۋتبول كلۋبتارىنىڭ بيۋد­جەت ەسەبىنەن قانشالىقتى قارجى­لان­دىرىلىپ كەلە جاتقانى اشكەرەلەندى. ەندى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» باسقارما مۇشەلەرىنە بەرىلگەن اقشالاي سىياقىعا تاڭىرقاپ وتىرمىز. بۇل تاڭعالاتىنداي قۇبىلىس ەمەس. ويتكەنى بۇرىننان بار ءۇردىس. وكىنىشتىسى سول, وعان ەندى عانا كوزىمىز جەتىپ وتىر», دەدى م.حالىق.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مەملە­كەتتىك شىعىستار مەن كىرىستەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىن تالاپتىڭ بولعانى ماڭىزدى. سونىمەن قوسا حالىقتىق با­قى­لاۋدى كۇشەيتىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.

«ۇلتتىق كومپانيالاردا مۇنداي فاكتىلەردىڭ ورىن الۋى وكىنىشتى-اق, ارينە. دەسە دە اتالعان كولەمدەگى قارا­جات تەك قانا باسشىلارعا بەرىلىپ وتىر­عان جوق. ايتالىق, قازىر «سامۇرىق-قازىنادا» كىمدەردىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانى بەلگىلى. ەل ىشىندە ولاردى «پا­راشيۋتشىلەر» دەپ اتايتىنىن بار­لىعى بىلەدى. ياعني ءبىر قوڭىراۋمەن جوعا­رى جالاقىلى قىزمەتكە وتىرا قالا­دى. ال ءىس جۇزىندە اتقارىپ جۇرگەن جۇ­مىس­تارى ماردىمسىز», دەيدى ەكونوميست.

ەر باسشىلاردىڭ تابىسى جوعارى

Salary Explorer پورتالىنداعى مالى­مەتكە سەنسەك, وتاندىق توپ-مەنەدجەرلەر اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالدامانىڭ ناتيجەسىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 23%-ى بىلتىر بىردە-ءبىر بونۋس الماعاندارىن جەتكىزسە كەرەك. ساۋالداماعا قاتىس­قان­داردىڭ قالعان 77%-ى كەم دەگەندە ءبىر مارتە اقشالاي سىياقى العاندارىن جاسىرماعان.

قازاقستاندا جەكە سەكتورعا قارا­عاندا, مەملەكەتتىك سەكتورداعى قىزمەت­كەر­لەردىڭ تابىسى ورتاشا ەسەپپەن 11%-عا كوپ. ەلىمىزدە توپ-مەنەدجەرلەردىڭ ورتاشا ساعاتتىق جالاقىسى – 3880 تەڭگە. ەندى وسى ساندى ورتاشا 8 ساعات­­تىق جۇمىس ۋاقىتىنا كوبەيتىپ, ناتيجەسىن باعامداي بەرسەڭىز بولادى. رەس­پۋبليكادا ءبىر جىل ىشىندە جالاقى­نىڭ ورتاشا ءوسىمى 5%-عا جەتكەن.

سونىمەن بىرگە قىزمەتتىك مانساپقا جىنىستىق ەرەكشەلىكتەر دە اسەر ەتەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ەر باسشىلار ايەل ارىپتەستەرىنە قاراعاندا جالاقىنى شامامەن 7%-عا كوپ الاتىنى ءمالىم بولىپ وتىر.