قازاق جەرىنىڭ ءار قيىرى دا, ءار توبەسى دە شەجىرەلى سىرىن ءالى تولىق اشقان جوق. تاريحى جەتە زەرتتەلمەي, قۇپياسى اشىلماي جاتقان كومبەنىڭ ءبىرى – قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى قورعاندار توبى. بۇل اۋدان ورتالىعى – ميالى اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي – 6, جانگەلدين ەلدى مەكەنىنەن 2 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. وندا ءارتۇرلى 18 قورعان بار.
ارحەولوگيالىق توپقا جەتەكشىلىك ەتكەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءۇش جىل بۇرىن ميالى قورعاندارىنا جۇرگىزىلگەن العاشقى قازبا جۇمىسى كەزىندە «التىن ايەل» تابىلعان ەدى. ونىڭ سارماتتار داۋىرىنە جاتاتىنى دالەلدەندى. قازىر وعان تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, رەكونسترۋكتسيا جاسالۋدا. ال جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وتكەن جىلى بەكىتكەن جوسپارىنا سايكەس ميالى قورعاندارىنداعى ءۇش قورعانعا قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلدى.
– ءۇش قورعانعا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە 560 جادىگەر تابىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 96 دانا پيراميدا, دوڭگەلەك, دوڭەس پىشىندەس سارى ءتۇستى مەتالل (التىن) جاپسىرمالارى بار. بۇعان ات ابزەلدەرىنە, ادام بەلبەۋىنە جاپسىرىلاتىن 182 كۇمىستى قوسىڭىز. سونداي-اق سىرعا, بىلەزىك, اشەكەي, قولا اينا, جەبە ۇشتارى, پاتەرا تۇرىندەگى 254 قولا دا تابىلىپتى. ءتورت كەراميكا قۇمىرا, بەس ىدىستىڭ سىنعان بولىگى, تەمىر قايشى مەن پىشاق, ءبىر قورعاسىن امۋلەت, ماتانىڭ التى قالدىعى, وڭدەلگەن سۇيەكتەردىڭ 6 بولشەگى, 2 مونشاق تا بار. بۇل جادىگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى قىزىلقوعا اۋداندىق مۋزەي قورىنا تاپسىرىلادى, – دەيدى راشيدا حاريپوۆا.
كوپتەن بەرى قازبا جۇمىستارىنا قاتىسىپ جۇرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ مارات قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى قورعاندى قازۋ بارىسىندا ءۇش ادامنىڭ قابىرى شىعىپتى. ءبىرىنشى قابىردەگى تولىق ساقتالعان ايەل ادامنىڭ باس جاعىنا جىلقىنىڭ باس سۇيەگى, بەل مەن اياق تۇسىنا جىلىكتەرى مەن تۇياقتارى قويىلىپتى. جىلقىنىڭ باس سۇيەگىندە ابزەلدەرىمەن, مىس پەن كۇمىس ماتەريالدارىنان جاپىراق, ءسۇيىر, سوپاقشا, ءتورتبۇرىشتى جاپسىرمالار بار. تەمىر اۋىزدىعى دا, تەمىر ۇزەڭگىسى دە ساقتالىپتى.
تاعى ءبىر ادام قاڭقاسىنىڭ بەل تۇسىندا كۇمىستەن, قولادان سوعىلعان ءارتۇرلى اشەكەي زاتتار, اياق جاعىندا بىرنەشە دوڭگەلەك, تۇيمە, شەگە ءتارىزدى جاپسىرمالار شىعىپتى. ال كەۋدە تۇسىندا قورعاسىننان جاسالعان بۇيىم, تەمىر پىشاق, تەمىر قايشى شىقتى. بۇل قابىردەگى ادام شامامەن X-XI عاسىرلاردا سولتۇستىك كاسپي ماڭىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى پەچەنەك تايپالارىنا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى قابىردەن شىققان ەر ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ باس جاعىنا دا جىلقىنىڭ باس سۇيەگى, بەلىنىڭ تۇسىنا تەمىر سەمسەر قويىلىپتى. ۇزىندىعى 80 سانتيمەتر بولاتىن مۇنداي سەمسەر ءحى عاسىرعا ءتان. ال 3 مەتر تەرەڭدىكتەن تولىق تونالعان ءبىر قابىردەن ادام كيىمىنە جاپسىرىلعان التىن اشەكەيلەر تابىلىپتى. بۇل قابىر سارمات تايپالارىنا جاتادى.
– ەكىنشى قورعاننان 3,5 مەتر تەرەڭدىكتەن جاقسى ساقتالعان, تەمىر ساۋىتتى ادام قابىرى كەزدەستى. قابىردە اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار, جاقسى ساقتالعان قولا وجاۋ بار. مۇنى ءبىز قابىردىڭ بەتىن جارتىلاي اشقاندا بايقادىق. ونى وبلىستىق مۋزەيدە ارنايى ماماندار اشادى. بۇل قابىر تونالماعان. ودان ءالى قۇندى جادىگەرلەر شىعاتىنى ءسوزسىز. قىزىلقوعا وڭىرىندەگى ويىل وزەنىنىڭ بويىندا دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن 100-گە جۋىق وبا بار. كەزىندە سارايشىق پەن كونە ۇرگەنىشتى جالعاستىرعان ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق تاسكەشۋ كەرۋەن سارايى دا وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. كوپەستەر مەن داۋلەتتى ساياحاتشىلارعا قوناقۇي رەتىندە سالىنعان بۇل ساراي – الەمدەگى تۇگەلدەي قىش كىرپىشتەن قالانعان جالعىز نىسان. ال ميالى قورعاندارىنان تابىلعان جادىگەرلەر قىزىلقوعا ءوڭىرىن الەمگە تانىتادى دەگەن ويدامىن, – دەيدى ارحەولوگ مارات قاسەنوۆ.
ميالى قورعاندارىنداعى قازبا جۇمىستارىنا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتارانتى, ارحەولوگ امانگەلدى زاينوۆ, توپوگراف ديدار تولەۋوۆ, ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدوس قالشاباەۆ, تاريح عىلىمىنىڭ ماگيسترى ەرلان تىلەكقابىلوۆ, مۋزەي مامانى باۋبەك جۇماباي مەن ەرنار جاقسىلىقوۆ قاتىستى. سونداي-اق قازبا جۇمىستارىنا ميالى مەن جانگەلدين ەلدى مەكەندەرىنىڭ جاستارى دا اتسالىستى.
اتىراۋ وبلىسى