ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتى قامقورلىققا ءزارۋ

قۇيقالى ءوڭىردىڭ باعا جەتپەس قازىناسىن ساقتاۋ مەن قورعاۋ, قام­قورلىق جاساۋ ءۇشىن 1986 جى­لى حالىقارالىق ماڭىزى بار رەسپۋب­ليكالىق دارەجەدەگى كىشى قورىق جاساقتالدى. قورىق اۋماعى اڭى مەن قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن, بالىعى شى­پىرلاعان 378 مىڭ گەكتاردى قامتىدى. ال ارادا جيىرما ءبىر جىل وتكەن سوڭ, ياعني 2007 جىلدىڭ 14 اقپانى كۇنى كىشى قورىقتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن اۋقىمىن ءوسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت قاۋ­لىسىنا سايكەس «ىرعىز-تور­عاي» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى» رەسپۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك مە­كە­مەسى قۇرىلعان.

اتا زاڭىمىزدا تابيعات قوي­ناۋىنىڭ بايلىعى مەملەكەت مەن­شىگى ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. وسى ورايدا رەزەرۆات ءوز قىزمەتىن رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا جانە وزگە دە ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە, سونداي-اق اتال­عان مەكەمە تۋرالى ەرەجە­گە سايكەس جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ءوز تولقۇجاتى مەن را­مىز­­دەرى جا­نە باسقارۋ جوسپا­رى بەكى­تىل­گەن. تابيعي رەزەرۆات­تىڭ قۇ­رىلتايشىسى – ۇكىمەت. سون­دىق­تان دا بۇل مەكەمە نەگىزىنەن رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن, سون­داي-اق بەلگىلەنگەن زاڭناما شەڭ­بەرىندە باسقا دا قاراجات كوزدە­رىنەن قارجىلاندىرىلادى.

رەزەرۆات ۇعىمى ەكىنىڭ بىرىنە بىردەي ءمالىم, تۇسىنىكتى بولا بەر­مەۋى دە مۇمكىن. وسى ورايدا بۇل جو­نىندە قوسىمشا دەرەك بەرە كەتكەننىڭ ارتىعى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى تابيعي كە­شەندەردىڭ بيولوگيالىق سان­الۋاندىعىن ءارى ولارمەن بايلانىسى بار تابيعي نىسانداردى قورعاۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە جا­نە ساقتاۋعا ارنالعان ءبىرتۇتاس ەكولوگيالىق جۇيە دەسە دە بولادى. بۇل رەتتە ىرعىز-تورعاي تا­بيعي رەزەرۆاتىندا ەرەكشە قور­­عالاتىن تابيعي اۋماق كولەمى جو­نىنەن تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەم بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇ­راتىنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.

اتالعان اۋقىمدى قۇرىلىم ەلى­مىز­دىڭ اقتوبە, قوستاناي, قا­را­عاندى جانە قىزىلوردا سەكىلدى ءتورت بىردەي وبلىسىنىڭ شالعاي شەكارالارىمەن شەك­تەسەدى. ونىڭ باس اكىمشىلىك كەڭ­سەسى اقتوبە وبلى­سىنداعى ىر­عىز اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. وسى­ناۋ تەڭدەسى جوق دالالىق ەكو­جۇيەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ور­كەنيەت قۇ­رى­لىمدارىنان, سونىڭ ىشىندە ءون­دى­رىس وشاقتارى مەن اۆتوكولىك دالىزدەرىنەن جانە تەمىر جول بويىمەن ەلدى مەكەندەردەن تىس­قارى, قاشىق ورنالاسۋىندا. مۇن­داي تىلسىم, تۇمسا تابيعات وسىم­دىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ تابيعي جاعدايدا ەمىن-ەركىن ءوسىپ-ونۋىنە قولايلى جاع­داي تۋعىزادى. بيولو­گيالىق الۋانتۇرلىلىك ۇعىمىنىڭ ءبىر تار­ماعى وسى ارادان تۋىندايدى. رەزەرۆات اۋماعىندا ەرەجەگە سايكەس شارۋاشىلىق قىزمەتتەردى جۇرگىزۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى.

فلورا مەن فاۋنانىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە ەڭ قاجەتتى فاكتوردىڭ ءبىرى – قۇلازىعان قۋ دالا ەمەس, سىل­دى­راعان سۋ, ايناداي جارقىراعان وزەن­دەر مەن كولدەر. بۇل باعىتتا ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتى اۋماعى مۇ­عالجار تاۋى مەن ۇلىتاۋ ارا­لىعىنداعى 200 ملن-نان استام شار­شى شاقىرىم اۋماقتا ملرد-تاعان تەكشە مەتر ەرىگەن قار سۋىن جينايتىن ىرعىز, تورعاي, ولكيەك جانە تەلعارا وزەندەرى اۋماعىندا كولبەي ورنالاسقان. سەكسەننەن استام كول بار. وسى وزەن-كولدەر جۇيەسى ءبىر ارناعا توعىسىپ, ەل-جۇرت اراسىندا قۇردىم دەپ اتالىپ كەتكەن شالقار تەڭىزى الابىنا بەت تۇزەيدى. بۇل تابيعاتتىڭ بەينەبىر ارتىق سۋ جينايتىن الا­­پات قويماسى ءتارىزدى. سۋلى-بات­پاقتى وسىناۋ تاڭعاجايىپ تابي­عات كەڭىستىگى دۇنيەجۇزىلىك ورني­تولوگيالىق ماڭىزعا يە.

كەيىنگى كەزدە تورعاي مەملە­كەتتىك تابيعي زوولوگيالىق قاۋ­ما­لىنىڭ (زاكازنيك) 296 مىڭ گەكتار جەرى رەزەرۆاتتىڭ باسقارۋىنا بەكى­تىلىپ بەرىلدى. ءسويتىپ, ونىڭ اۋماعى بۇدان ءۇش جىل بۇرىن تاعى دا 410 مىڭ گەكتارعا ۇلعاي­تىلدى. قازىر رەزەرۆاتقا قاراس­تى ەقتا-نىڭ بارلىق جەر كولەمى – 1 ملن 643 مىڭ گەكتار. بۇل رەس­­پۋبليكاداعى التى رەزەر­ۆات­تىڭ ەڭ اۋقىمدىسى ەكەن. سون­داي-اق بۇل دەرەك رەزەر­ۆاتتىڭ الاتىن جەرى ىرعىز اۋدانى اۋما­عىنىڭ 39,6 جانە تۇتاستاي وبلىس اۋماعىنىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايتىنىن كورسەتەدى.

بۇگىندە ىرعىز-تورعاي رە­زەر­­ۆا­­تىندا شتاتتىق كەستەگە ساي­كەس 120 ادام جۇمىس ىستەيدى. باقى­لاۋ قىزمەتىنىڭ باستى ارنالارى – تابيعي كەشەندى قورعاۋعا, عىلىمي-اقپاراتتىق تۇرعىدا مو­ني­تورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگى­زۋگە, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇ­نيەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە, جا­نە ەكولوگيالىق اعارتۋ مەن تۋريزم ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا باعىت­تالعان.

وسى ورايدا رەزەرۆات جۇمىسىن جەدەل جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەت قازى­ناسىنان 321 ملن تەڭگەگە قا­زىرگى زامانعى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان اكىمشىلىك عيما­راتى كەشەنى سالىنعان. وعان ورنا­لاستىرىلعان DAVIS اۋا رايىن باقىلاۋ بەكەتى قوندىرعىسى رەزەر­ۆات اۋماعىنداعى اۋا رايى جو­نىندە تولىق مالىمەت جيناقتاي الادى. سونىمەن بىرگە جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ەسەبىن الۋعا ارنالعان ارەالدار دا بار. ونى كارتاعا تۇسىرۋدە GARMIN جانە MARINFOW باعدارلامالارى قولدانىلادى. سونىڭ ىشىندە كيىكتەردىڭ بەت­پاقدالا تارالىمىنداعى اۋە سا­نا­عىنا رەزەرۆات ينسپەكتورلارى قاتى­سىپ كەلەدى. بۇل ىستە جەكەلەگەن كيىك ۇيىرلەرىنە سپۋتنيكتىك باقىلاۋ قارعىلارى ورناتىلعان.

جەر بەتىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋ­پى بار, ەرەكشە قورعاۋعا الىن­عان جانۋارلاردىڭ ءبىرى – اقبوكەن. بەتپاق دالا تارالى­مىنداعى بۇلار­دىڭ باستى مەكەندەۋ ورتاسى مەن ميگراتسيالىق جولى – ىرعىز-تور­عاي رەزەرۆاتى اۋماعى. بۇل مەكەمە قۇرىلعان كەزدەن بەرى كيىكتەر سانى ون ەسەدەي ءوسىپ, 220 مىڭعا جۋىقتادى.

ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تا­بيعي رەزەرۆاتى قىزمەتىنىڭ تيىم­­دىلىگىن كوتەرۋ ىسىندە تولىق­تاي شە­شىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر دە بار. 1,5 ملن گەكتاردان اسىپ تۇسەتىن اۋقىمدى اۋماقتى كۇزەتۋ مەن قورعاۋ شارالارىن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا شتاتتار مەن تەحنيكالار قاجەت. سايىپ كەلگەندە ونىڭ قارجىلاندىرۋ ما­سە­­لەسىنە تىرەلەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل تۇرعىدا قوسىمشا قارجى كوزدەرىن قاراس­تىرۋ كەرەك. رەزەر­­ۆاتتاعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر بىرىنەن 120-140 شاقىرىم شال­عايدا ورنالاسقانى, اۋا رايى­نىڭ قولايسىزدىعى كۇزەت-باقى­لاۋ جۇمىستارىن جان-جاقتى جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. 65 مەم­­لەكەتتىك ينسپەكتوردىڭ قىز­مەت ەتۋىنە لايىقتالعان ءبىر عانا ءۇي­دىڭ ازدىق ەتەتىنى دە راس. ونىڭ سالىن­عانىنا ون جىلعا تاياپ قالدى. ال عىلىمي-تەحنيكالىق نەگىز­دەمەگە سايكەس, كەم دەگەندە اي­دالادا ارنايى سالىنعان قىزمەتتىك ۇيلەردىڭ ۇشەۋى بولۋى قا­جەت كورىنەدى. بۇعان ءتيىستى قار­جى قاراستىرىلماعانى قىن­جىلتادى.

رەزەرۆات قىزمەتىنىڭ باستى ءبىر ارناسىن عىلىمي جۇمىس­تار قۇرايتىندىقتان, مەكەمە باس­شى­لىعى وڭىردەگى جانە نۇر-سۇل­تان مەن الماتى قالالا­رىن­داعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە عىلىمي مەكەمەلەر­مەن بايلانىس ورناتقان. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە تىركەلگەن عى­لىمي تاقىرىپتىق زەرتتەۋ جۇ­مىس­تا­رىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك جا­سالدى. وسى تارتىپپەن بەس جىل­دىق مونيتورينگتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حاتتالىپ, «تابيعات جىلناماسى» توپتاماسىنا ەنگى­زىلگەن. الماتى قالاسىنداعى «ۇلت­­­­تىق عىلىمي-تەحنيكالىق» اقپا­­رات ورتالىعىنداعى بىرتەكتى ەلەك­تروندى بازاعا تىركەلگەن. دەسە دە دالالىق عىلىمي جۇمىستاردى تەرەڭىرەك جۇرگىزۋگە قاجەتتى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار – درون, GPS,بەينەتۇزاق پەن بەينەكامەرالار جەتىسپەيدى.

بەكىتىلگەن اۋماقتا ءورت جانە باسقا دا توتەنشە جاعدايلار بولماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. وسى ورايدا ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىنىڭ دا جەتىسپەيتىنى, ال قىس كەزىندە قار قالىڭ تۇسكەن جاعدايدا, قار شانالاردىڭ بولماۋى دا قولدى بايلايدى. ەڭ باس­تى قايشىلىقتى قاراڭىز: برا­كونەرلەردىڭ استىندا جەلدەي جۇيتكىگەن شەتەلدىك جول تالعامايتىن اۆتو­كولىكتەرى. مەم­لەكەتتىك ينسپەكتورلار ولاردى «ۋاز»-بەن قۋىپ جەتىپ اۋىز­دىقتاي الا ما؟ ىرعىز-تورعاي مەملە­كەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى باس ديرەكتورىنىڭ مىن­دەتىن ات­قارۋشى مەيىرحان دۋان­بەكوۆ­تىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەم­لەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ ءبارى بىردەي قىزمەت قارۋلارىمەن جانە كەۋدەقاپتار (برونجيلەت) قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سونداي-اق ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسى نەبارى جەتپىس مىڭ تەڭگەنىڭ توڭى­رە­گىندە. بۇل كورىنىس تەك ىرعىز-تور­عاي ەمەس, ەلىمىزدەگى بارلىق رە­زەر­ۆات­تار ينسپەكتورلارىنا ءتان كورىنىس.

اقتوبە وبلىسى,

ىرعىز اۋدانى