ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋدا ورتالىق ازياعا ورتاق كەلىسىم قاجەت

سۋارمالى جەردى سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ – وتە وزەكتى ماسەلە. كوك­تەم­دە ساردوبا سۋقويماسىندا بول­عان وقيعادان كەيىن قازاقستان مەن وزبەكستان ترانسشەكارالىق وزەن­دەردىڭ رەسۋرسىن پايدالانۋعا قاتىس­تى وزەكتى ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەزدەستى. اپات سەبەبى نەدە؟ سەبەپ سۋقوي­ما قۇرىلىسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەل­مەگەنىندە جانە حالىقارالىق ورتاق سۋدى پايدالانۋ ەرەجەلەرىنە ءمان بەرمەۋدە بولىپ وتىر.

باعزىدان كەلە جاتقان ءۇردىس بو­يىنشا قانداي دا ءبىر جاعداي ورىن العان كەزدە كورشى مەملەكەتتەر ورتاق قيىندىقتاردى ەل بولىپ ەڭسەرۋگە ارەكەتتەنەدى. كەمشىلىككە سەبەپشى مەن ايىپتىنى ىزدەمەيدى, تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەيدى. وسى جولى دا مەملەكەت باسقا تۇسكەن ناۋبەتتى جەڭۋ جولىندا, پاندەمياعا دا, شەكارا­داعى كارانتيندىك كەدەرگىلەرگە دە قاراماستان, بار قارەكەتىن جاسادى. جالپى, حالىقارالىق ەرەجەلەردە كورشىلەس ەلدەر اراسىنداعى داۋ كەلى­سىم ارقىلى شەشىمىن تابادى. الايدا ساردوبا سۋ قويماسىن سالۋ تۋرالى شەشىم وزبەكستان تاراپىنان بىرجاقتى شەشىلگەن.

جالپى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ­عا قاتىستى بارلىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەر قول قويعان كەلىسىم جوق. جاڭا عاسىر باستالعالى ايماقتا شەشىمىن تاپپاعان ماڭىزدى سۇراقتىڭ ءبىرى – ترانسشەكارالىق وزەندەردى دۇرىس پايدالانۋ ماسەلەسى. 1998 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان اراسىندا (كەيىنىرەك تاجىكستان دا قوسىلدى) سىرداريا وزەنىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلداندى. الايدا بۇل قۇجاتتىڭ ورتالىق ازياداعى شەكارالاردى كەسىپ وتەتىن سۋلاردىڭ ماسە­لەسىنە قاتىستى تارماقتارى تولىق ورىندالمادى. تاجىكستان ءوزىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ارتىعىن كورشىلەرىنە ساتۋ ءۇشىن ۆاحش وزەنىنە روگۋن گەس-ءىن سالماق بولدى. ۆاحش امۋدارياعا قۇياتىن بولعاندىقتان, ەگەر بۇل گەس سالىنسا, وندا وزبەكستاننىڭ ماقتالى ايماق­تارىنا سۋ جەتپەۋى مۇمكىن ەدى. سول كەزدەگى وزبەكستان باسشىسى يسلام كارىموۆ گيدروستانسانى سالۋعا قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. ءتىپتى وزبەكستان شەتەلدەردەن گەس قۇرىلىسىنا كەلە جاتقان ماتەريالداردى ءوز تەرريتورياسىندا سەبەپسىز بىرنەشە اي ۇستاپ, جوبانىڭ ىسكە اسۋىن توقتاتتى. وسى جانجالدان كەيىن ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ شەشۋ پروتسەسى تەجەلدى.

سىرداريانىڭ سۋ مولشەرىن ءدال ءبولۋ قيىننىڭ قيىنى. سىر سۋىنىڭ باستاۋى قىرعىز جەرىندە  قالىپتاسىپ, تاجىكستان مەن وزبەكستان اۋماقتارى ارقىلى ءوتىپ, قازاقستانعا كەلەدى. تاۋ­دان كەلەتىن سۋدىڭ ساپاسى تومەن قاراي اققان كەزدە كۇرت ناشارلاي­دى. ونىڭ قۇرامىندا كورشى ەلدەر­دىڭ ەگىن القابىندا قولداناتىن حيميا­لىق زاتتار – گەربيتسيدتەر, پەستيتسيد­تەر, مينەرالدى تىڭايتقىشتار كوبە­يە­دى. قازاقستان سىرداريانىڭ ەڭ تومەنگى بولىگىندە بولعاندىقتان, بىردە قىرعىزستان, بىردە وزبەكستان سۋدى جولاي جىرىپ العىسى كەلەدى. ماسەلەن, جازدىڭ سۋارمالى ماۋسىمىندا كەيدە وزبەكستان ۇكىمەتى سۋىن قىسىپ, وڭتۇستىك وڭىردەگى مىڭداعان گەكتار جەردى قۇرعاتىپ تاستاپ, شارۋالاردى شىعىنعا باتىراتىن. ال قىستا قىرعىزستان توقتاعۇل سۋقويماسىندا جينالعان سۋدىڭ جارتىسىن تومەن اعىزىپ, تومەندەگى اۋىلداردى سۋ شا­يىپ كەتەتىن. 2008 جىلعى سەل قازاقستان اۋماعىندا 3 مىڭ ءۇيدى باسىپ, شىعىن 130 ملن دوللاردى قۇرادى. وسى­دان سوڭ قازاقستان ۇكىمەتى وڭتۇستىك قازاقستاندا كوكساراي سۋقويماسىن سالۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل ارتىق سۋدى جيناپ, قاجەت كەزدە سىردارياعا جىبەرۋ ءۇشىن سالىندى. الايدا كەي كەزدەرى شاردارا مەن كوكساراي سۋقوي­مالارىنىڭ سىيىمدىلىق مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز. بۇدان بولەك, شاردارادان ارناسايعا سۋ جىبەرۋ ماسەلەسى دە رەتتەلمەگەن. ارناسايدان جىبەرىلەتىن سۋ كەلىسىلگەن كولەمنەن اسىپ كەتسە, وزبەكستان ارتىق سۋ جىبەرگەنى ءۇشىن اقى تالاپ ەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكى ەل اراسىندا ترانسشەكارالىق سۋلار­دى بىرلەسىپ قولدانۋ بويىنشا حالىق­ارالىق ناقتى كەلىسىم قاجەت.

بىزدە ەشكىم ەشقانداي قاعازعا قول قويعىسى كەلمەيدى. سەبەبى قول قويعان قاعازى شەشۋشى رولدەگى ءبىر نەمەسە بىرنەشە كىسىنىڭ ىقىلاسى بولماسا, جاي عانا قاعاز بولىپ قالادى. سويتە-سويتە ەشكىم جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العىسى كەلمەيتىن شەنەۋنىكتەر ارمياسى قۇرىلدى. جانە دە جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العاننان ونىڭ باعاسى ارتپايتىنى, اقشاسى كوبەيمەيتىنى, ابىرويى ارتپايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل جەردە دە سونىڭ كەرى كەلدى.

«قيىندىق جالعىز جۇرمەيدى» دەگەن ورىس ماتەلىندەگىدەي, تۇركىستان وبلىسىنىڭ تولەبي اۋدانىندا تولاسسىز جاۋعان جاۋىن سالدارىنان قاسقاسۋ وزەنى ارناسىنان استى. جاعاعا جايىلعان سۋ قاسقاسۋ اۋىلىنداعى 4 كوپىردى شايىپ ءوتتى. سودان سوڭ تاسقىن كيەلىتاس اۋىلدىق وكرۋگى, سۇلتان-رابات اۋىلى, ساۋران كوشەسىندە جانە دوستىق ەلدىمەكەنى جىلقىباەۆ كوشەسىندە ورىن تەپكەن جۇزدەگەن ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىردى. تابيعاتتىڭ توسىن جاعدايىنان قازىعۇرت جانە سايرام اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا جاپا شەكتى.

قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارى كوپ­تەگەن باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىس­تىرعاندا شەكتەۋلى, سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن ىقپالداسقان باسقارۋ قاعيداسى مەن تاجىريبەسىن نىعايتۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى مەكە­مەلەردە پەرسونالدىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدى كەڭىنەن قامتاماسىز ەتۋ, سون­داي-اق حالىقارالىق-قۇقىق­تىق كەلى­سىم­دەرگە نەگىزدەلگەن ترانسشەك­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپ­شى­لىعى مەن پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ وسال­دىعى جاعدايىندا سۋ قاۋىپسىزدىگى پروب­لەماسى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىمەن قاتار تۇر دەۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان سۋ رەسۋرس­تارى­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن سەزىنە باس­تادى, بولجام بويىنشا 2040 جىلعا قاراي سۇرانىستىڭ 50%-ى كولەمىندە تاپشىلىققا ۇشىراۋىمىز مۇمكىن.

سۋدى تۇتىنۋدىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ جانە قولجەتىمدى سۋ رەسۋرس­تارىن ۇلعايتۋ جونىندە جەتكىلىكتى شارا­لار قابىلدانباعان جاعدايدا سۋ تاپ­شى­لىعى اۋىل شارۋاشىلىعىندا, سون­داي-اق گيدروەنەرگەتيكالىق سالادا, ونەركاسىپتە ەكونوميكالىق ماقسات ءۇشىن سۋ تۇتىنۋدى ليميتتەۋگە ءماجبۇر بولۋىمىز مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋدا ىركىلىستەر بولۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار سۋ رەسۋرستارىن ىقپالداسقان باسقارۋ ءپرينتسيپى مەن تاجىريبەسىن نىعايتۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى مەكەمەلەردە پەرسونالدىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدى كەڭىنەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق حالىقارالىق-قۇقىق­تىق كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلگەن ترانس­شەك­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بارىنشا ماڭىزدى.

قازاقستاندا باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تومەن: ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا رەسەيگە نەمەسە اقش-قا قاراعاندا ءىجو-ءنىڭ ءبىر دوللارىنا العاندا ءۇش ەسە ارتىق, اۋسترالياعا قاراعاندا التى ەسە ارتىق سۋ قاجەت. تىرشىلىك ءنارى تاپشىلىعى قاۋپىن ازايتۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا وڭ ءۇردىس بايقالدى. اتاپ ايتقاندا, ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە ساي­كەس كەلەتىن سۋ رەسۋرستارىن باس­سەيندىك پرينتسيپتە باسقارۋعا كوشۋ, سونداي-اق سۋ شىعىنىن تومەن­دەتۋگە جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ قاۋىپسىز­دىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزە­تىن سۋ شا­رۋاشىلىعى مەن گيدرو­مەليو­راتيۆتىك ينفراقۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ارتتى.

الەمدىك تاجىريبە سۋ تاپشىلىعىن قىسقارتۋ تەتىكتەرى تۋرالى مىناداي نەگىزگى تۇجىرىمدار جاساۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى: كەلىسىمدەردىڭ تابىس­تى بولۋى ونداعى قول جەتكىزىلگەن ۋاع­دا­لاستىقتاردى ىسكە اسىرۋ مەن مونيتورينگتەۋدىڭ قاجەتتى تەتىكتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى ەتۋگە بايلانىستى. الايدا كوپتەگەن كەلىسىمدەر نەگىزگى قاجەت ولشەمدەردى ەسكەرمەيدى: كەلى­سىم­دەردىڭ جارتىسىنان استامىندا موني­تورينگتەۋ تاسىلدەرى ايتىلمايدى جانە 80%-ىندا سانكتسيالار قولدانۋ تەتىكتەرى قامتىلماعان.

سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى جاق­سارتۋ جانە سۋارمالى جەر كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا, 2018 جىلى 23 جەلتوقساندا ۇكىمەتتە سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيىنگى جوسپارى قابىلداندى. ماقسات – 3,5 ملن گا سۋارمالى جەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇگىنگى تاڭدا سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 1,4 ملن گا-نى قۇرايدى. جوسپاردى ىسكە اسىرۋ اينالىمنان شىققان, الايدا قاجەتتى 600 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭا 1,5 ملن گا سۋارمالى جەرلەردى ىسكە قوسۋدى كوزدەيدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە پايدالانى­لىپ جاتقان سۋارمالى جەر بارلىق ەگىستىك القابىنىڭ 7%-ىن قۇرايدى. بۇعان قاراماستان, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 40%-ى وسى سۋارمالى جەرلەردە وسەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كومي­تەتىنىڭ  حابارلاۋىنشا, سۋارمالى جەرلەردىڭ 3,5 ملن گەكتار اۋماعىن سۋلاندىرۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە اينالىمنان شىققان 600 مىڭ گەكتار سۋار­­مالى جەر قالپىنا كەلىپ, قوسىم­شا ۇلعايا تۇسەدى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا جاڭا سۋارمالى جەرلەردىڭ 1 گەكتارىنان 1,6 ملن تەڭگەگە دەيىن كىرىس الۋعا مۇمكىندىك بار.

قازاقستانداعى سۋ پايدالانۋ تيىم­­دىلىگى ورتاشا العاندا جەكەلە­گەن سالا­لار بويىنشا دا, تۇتاس ەكو­نو­مي­كا بو­­­يىنشا دا تومەن: ءىجو-ءنىڭ 1000 دوللارىنا 97 م3 سۋ قاجەت. بۇل اۋستراليانىڭ (15 م3), برازيليا­نىڭ (26 م3), اقش-تىڭ (31 م3), رەسەي­دىڭ (33 م3), قحر-دىڭ (67 م3) كورسەت­كىشتەرىنەن ەداۋىر اسىپ تۇسەدى.

وڭىرلەر بويىنشا, جەكەلەگەن وبلىستاردا سۋارمالى جەردىڭ كولەمى بىلايشا قىسقارعان: اقمولا وبلىسىندا – 95 پايىزعا, كوستاناي وبلىسىندا – 80 پايىزعا, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 60 پايىزعا, الماتى وبلىسىندا – 11 پايىزعا, جامبىل وبلىسىندا – 32,7 پايىزعا, قىزىلوردا وبلىسىندا – 23,7 پايىزعا جانە تۇركىستان وبلىسىندا 16,8 پايىزعا كەمىگەن. سۋارمالى جەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىم­دىلىگى بويىنشا قازاق­ستان­دىق فەرمەرلەردىڭ كورسەتكىشى شەتەل­دىكتەردەن 2-4 ەسە از.

ساردوبا وقيعاسى نەنى كورسەتتى؟ ورتالىق ازيادا وزەن سۋىن پايدالانۋ­داعى حالىقارالىق كەلىسىمدەر­دىڭ جوققا جاقىن ەكەنىن,  كورشىلەس مەملە­كەت­­تەردىڭ وزىمبىلەمدىك ساياساتىنىڭ يگىلىككە باستامايتىنىن كورسەتتى. مۇنداي جاعدايدا اۋدان, اۋىلدىڭ رەسمي باسشىلارىنىڭ ليدەرلىك قابى­لەتىنىڭ تومەندىگى بايقالدى. ولار­دىڭ جوعارىداعى نۇسقاۋعا بايلانىپ قالعانى, ءوز بەتىنشە ماسەلە شەشۋ­دەگى ولاقتىعى سەزىلدى. جوعارىعا جال­تاق­تاپ, نۇسقاۋ كۇتىپ قانا قيمىل­داي­تىن اكىمقارالار قايدا بارارىن, قايدا تۇرارىن, قيىنشىلىق جاعداي­دا ءىستى نەدەن باستارىن, قالاي ۇيىمداس­تىرارىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.

ءسوزىم جالاڭ بولماۋى ءۇشىن ماقتارال مەن جەتىساي اۋداندارىنان ءبىر-ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. تسەلينا دەگەن اۋىل ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سۋى ارناساي ويپاتىنا بارىپ تۇسەتىن كوللەكتورعا ەڭ جاقىن اۋىلداردىڭ ءبىرى. جانىنداعى ءۇش اۋىلدى سۋ مولىنان باسقاندا ول اۋىلعا ءبىر ليتر دە سۋ وتكەن جوق. سوندا قالاي, مۇندا قانداي سيقىر بار؟

سيقىر جوق, ەڭبەك بار, جىگەر بار, جانا­شىرلىق بار. سول اۋىلدىڭ تۋماسى, الماتىلىق ءبىر ازامات پەن اۋىل­داعى ءبىر الەۋەتتى جىگىت ەكەۋى قارجى بەرىپ, تسەلينانىڭ توڭىرەگىنە تەز ارادا 2,5 مەترلىك بيىك دامبا جاساپ, ونىڭ ىرگەسىن قاپپەن بەكىتىپ, ءنوپىر سۋدان ساقتاپ قالعان. اۋىل جىگىتتەرى دە ۇيىمشىلدىق كورسەتىپ, ءبىرىن-ءبىرى تىڭداعان, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارعان. قوعالىدا وسىنداي ەڭبەكتى باسشىلار ەمەس, قاراپايىم تۇرعىندار وزدەرى ۇيىمداستىردى. قوعالى حالقىنىڭ دابىلىنا سول توڭى­رەك­تەگى ازاماتتار جۇمىلىپ, مىڭ­داعان قاپپەن توسقاۋىل جاسادى.

كەڭەس كەزىندەگى مەنتاليتەتتىڭ وزگەرۋىنە 30 جىلدا  ۇلەس قوسىلمادى. قۇلدىق پسيحولوگيا. جوعارى ايتسا عانا ورىنداۋ, وندا دا ۋاقىتشا. جەكە باسىنا ءتيىمدى بولسا عانا جاساۋ. جوعارىداعى ايتقاندارىمىزدىڭ ءبارى بىزدە «سانا رەۆوليۋتسياسى» كەرەك دەگەنگە سايادى. باستى سەبەپ نەدە؟ اۋىل اكىمدەرىنىڭ كوبى ءبىلىمسىز. ولاردان ءبىلىم سۇرالمايدى, سوندىقتان ءبىلىمدى وز­دەرى دە كەرەك ەتپەيدى. ءوزىن ءوزى باس­قارۋ – قاعاز جۇزىندە عانا. نە ىستەرىن بىل­مە­گەندىكتەن – جوعارىداعى نۇسقاۋ­عا بايلانىپ قالعان.

پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋدى ءومىر تاجى­ريبەسىنە ەنگىزۋ اۋىلدىق اكىمدىك­تەردى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارىن قامتۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, جەر­گىلىكتى باسقارۋشىلاردىڭ فورمال­دى ەسەپ بەرۋگە قۇمارلىعى, وزدەرى ات­قارۋعا ءتيىس مىندەتتى بىرەر ايدان كەيىن ۇمىتىپ, جاڭا ۇراندى ماداق­تايتىن ادەتى ءالى كۇنگە وزگەرگەن جوق.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز: شاردارا مەن كوكساراي سۋقويمالارىنىڭ سىيىمدىلىق مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز. دەمەك, ترانسشەكارالىق سۋلاردى بىرلەسىپ قولدانۋ جونىندە نۇر-سۇلتان مەن تاشكەنت اراسىندا جاڭا ناقتى قۇجات كەرەك جانە  ونىڭ ورىندالۋى ۇدايى باقىلانىپ تۇرۋعا ءتيىس.