ەگەمەندى قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى دەگەن تاراۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇرۋعا جانە ونى اينالىسقا ەنگىزۋگە ارنالۋى زاڭدى.
سول كەزدەگى وقيعالار تۋرالى ولارعا قاتىسۋشىلار مەن ماماندار بۇل ۇدەرىستىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق استارىنا ەرەكشە ءمان بەرە وتىرىپ, باق-تا تالاي رەت ايتقان بولاتىن. ايىرباستاۋ ۇدەرىسىنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى تۋرالى دا تالاي ايتىلدى. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قاتارداعى جانە قاتارداعى ەمەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىسقا مەرزىمدە بۇكىل كەڭەستىك قولما-قول اقشانى قابىلداپ, قولمەن قايتا ساناۋ ءۇشىن ۇلكەن تەر توككەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ونى تەڭگە ەنگىزىلگەننەن كەيىن بىرنەشە رەت قايتا ساناپ, سوڭعى رۋبلىنە دەيىن ەميسسيالىق ورتالىققا – سول كەزدە رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە بەرۋ قاجەت بولدى. قازىر, جىلدار وتكەن سوڭ تاريحقا اينالعان ەلدىڭ قۇنسىزدانعان اقشاسى كىمگە جانە نە ءۇشىن قاجەت بولدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
رۋبلدىك «قايتا جۇمىلۋ»
نايليا ابدۋلينا:
«تەڭگە بارلىق سىنعا توتەپ بەردى»
ەگەمەندى قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى دەگەن تاراۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇرۋعا جانە ونى اينالىسقا ەنگىزۋگە ارنالۋى زاڭدى. سول كەزدەگى وقيعالار تۋرالى ولارعا قاتىسۋشىلار مەن ماماندار بۇل ۇدەرىستىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق استارىنا ەرەكشە ءمان بەرە وتىرىپ, باق-تا تالاي رەت ايتقان بولاتىن. ايىرباستاۋ ۇدەرىسىنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى تۋرالى دا تالاي ايتىلدى. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قاتارداعى جانە قاتارداعى ەمەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىسقا مەرزىمدە بۇكىل كەڭەستىك قولما-قول اقشانى قابىلداپ, قولمەن قايتا ساناۋ ءۇشىن ۇلكەن تەر توككەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ونى تەڭگە ەنگىزىلگەننەن كەيىن بىرنەشە رەت قايتا ساناپ, سوڭعى رۋبلىنە دەيىن ەميسسيالىق ورتالىققا – سول كەزدە رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە بەرۋ قاجەت بولدى. قازىر, جىلدار وتكەن سوڭ تاريحقا اينالعان ەلدىڭ قۇنسىزدانعان اقشاسى كىمگە جانە نە ءۇشىن قاجەت بولدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
رۋبلدىك «قايتا جۇمىلۋ»
بەكەر ولاي ويلايسىز: حالىق پەن كاسىپورىندار تاپسىرعان بارلىق كەڭەستىك ءرۋبلدى جيناقتاۋ, وڭدەۋ, قايتا ساناۋ – تەڭگەنى ەنگىزۋ ۇدەرىسىنەن كەم ەمەس ماڭىزدى جۇمىس بولدى, – دەپ كەلىسپەيدى نايليا قۇرمانبەكقىزى ابدۋلينا. قازىر ول – «قازاقستان حالىق بانكى» اق ديرەكتورلار كەڭەسى جانە باسقارماسى اپپاراتىنىڭ كەڭەسشىسى, ال سول كەزدە قر ۇلتتىق بانكىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەپ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. ول كەڭەستىك اقشانى جيناۋ, ەسەپكە الۋ وپەراتسيالارىن باسقارىپ, ءرۋبلدى تەڭگەگە ايىرباستاۋدىڭ, ەسەپكە الۋدىڭ جانە اۋدارۋدىڭ قاعيدالارىن دايىندادى.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, رەسەي ول كەزدە ءوزىنىڭ ءرۋبلىن ەنگىزىپ تە قويعان بولاتىن. ال قازاقستاندا كەڭەستىك اقشا اينالىستا بولدى. سوندىقتان دا رەسەيگە ونىڭ قاجەتى نە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بارلىعىن جيناپ الىپ, قايتا ساناماي-اق جويا سالۋعا بولمادى ما؟
– جوق: كەڭەستىك اقشانىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جانە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنا كوشكەن باسقا بىرنەشە ەلدىڭ اۋماعىندا ءوزىنىڭ اقشا رەتىندەگى فۋنكتسيالارى جويىلعانىنا قاراماستان, ول رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا اينالىستا بولدى. ول تەك تولەم قۇرالى عانا بولىپ قويماي, قازاقستاننىڭ رەسەي الدىنداعى مەملەكەتتىك بورىشى بولىپ سانالدى. بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ رەسەي الدىنداعى مىندەتتەمەلەرى جانە مەملەكەتتىك ۋاعدالاستىقتارى وسىنداي بولدى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى اقشا ميگراتسياسىن ەسەپتەگەندە, سونداي-اق, وعان دەيىن تاپسىرىلعان توزعان اقشانى ەسەپتەگەندە 1961-1993 جىلدارداعى ۇلگىدەگى قولما-قول اقشانىڭ قانداي سوماسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بولۋى ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر ماسكەۋدە بولدى. ەسەپ قاتاڭ جۇرگىزىلدى, ءاربىر كۋپيۋرا نومىرلەرى بويىنشا ەسەپكە الىندى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ تاپسىرىلاتىن جانە اينالىستان الىناتىن ءرۋبلدى كۇنى-ءتۇنى ساناۋىمىزعا تۋرا كەلدى, ءبىز وعان تولىققاندى اقشا رەتىندە قارادىق. سوندىقتان اقشا سانالاتىن كابينەتتەردىڭ سىرتىندا كۇزەتتىڭ تۇرۋى دا بەكەر بولعان جوق.
– ۇلتتىق بانك ايىرباستاۋ ءۇشىن ءرۋبلدى 15 قاراشاعا دەيىن-اق قابىلداي باستادى عوي؟
– جوق, جاڭا ءرۋبلدى بانكتەر شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن سۋبەكتىلەردەن جانە حالىقتان 15 قاراشادان كەيىن عانا قابىلداپ, ۇلتتىق بانككە تاپسىرا باستادى. قر پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلعى 3 قاراشاداعى جارلىعىمەن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلعانى بەلگىلى. ونى پرەمەر-مينيستر س.تەرەششەنكو باسقاردى, قۇرامىنا ۆيتسە-پرەزيدەنت ە.اسانباەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى ع.باينازاروۆ, قارجى ءمينيسترى ە.دەربىسوۆ, ەكونوميكا ءمينيسترى ب.ىزتىلەۋوۆ كىردى. ال مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توبىنا د.سەمباەۆ, و.جاندوسوۆ, گ.مارچەنكو, ءو.شوكەەۆ, م.تۇرسىنوۆ جانە ۆ.نازاروۆ كىردى.
باستاپقىدا حالىقتان ءرۋبلدى كاسىپورىندار, ۇيىمدار جينادى. ولار ءرۋبلدى ساناپ, تىزىمدەمەمەن بانكتەرگە بەردى. ودان سوڭ بانكتەر – ول كەزدە ولار 200-دەن كوپ بولدى – قايتا ساناپ, باندەرولگە وراپ, ءتيىستى قۇجاتتاردى جاساپ, ۇلتتىق بانككە تاپسىردى. بىزگە اقشا قاپ-قابىمەن كەلىپ ءتۇسىپ جاتتى: ونى باسقاشا قابىلداۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. ۇلتتىق بانكتىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارقايسىسىن قولمەن ساناۋىنا تۋرا كەلدى. مۇنى بانكتىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى دەرلىك ىستەگەنى ەسىمدە. توراعادان, ەكى ورىنباسارىنان جانە كەيبىر دەپارتامەنت ديرەكتورلارىنان باسقا بارلىق قىزمەتكەر اقشا سانادى. مىڭعا جۋىق ادام كۇن-ءتۇن دەمەي وسىمەن اينالىستىق. قاپتار, تاۋ بوپ ۇيىلگەن اقشا ەدەندە, اياعىمىزدىڭ استىندا جاتتى. ءبىز ۇستىنەن باسىپ جۇرە بەردىك.
ۇيىلگەن اقشانىڭ ۇستىندەگى ءوڭ مەن ءتۇس
– سول كەزدە اقشانى جەك كورىپ كەتكەن بولارسىزدار؟
– جەك كوردىك. بىرىنشىدەن, بارلىعىن بولمەلەرىنىڭ سىرتىنان جاۋىپ قويدى, بەلگىلى ءبىر نورما قايتا سانالمايىنشا, ەشكىم ەشقايدا كەتە المادى. نورما بولسا, ادامنىڭ قانشالىقتى تەز ساناۋىنا قاراي اركىمدە ارقالاي بولدى. ەكىنشىدەن, اقشا ارقاشان دا لاس ەمەس پە, ال ونداي كولەمدە ونىڭ ءيىسى دە وتكىر بولادى. ادامداردىڭ شارشاعانى سونشالىقتى, ءتىپتى ولاردىڭ قاپتارعا سۇيەنە كەتىپ, ۇيىقتاپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى. تاماقتانۋ ءۇشىن سىرتقا شىعىپ, قول جۋعا دا مۇرشامىز بولمادى.
جىلادىق تا, اشۋلاندىق تا, تەك انشەيىن ءبىر قاپ اقشانى ساناپ شىقپاي, تۇبىرتەكتەگى سومامەن سالىستىرۋ دا قاجەت بولدى. ەگەر سومالارى سايكەس كەلمەسە, قايتا ساناۋ قاجەت بولاتىن. كۇننىڭ سوڭىندا مەن كاسسيرلەرمەن بىرگە ول اقشانى قابىلدايتىنبىز. تەك سودان كەيىن عانا ادامدار جۇمىس ورىندارىنان كەتە الاتىن. سەبەبى, بانكتەن اقشانى ساناۋ اياقتالعاننان كەيىن عانا شىعاراتىن.
بىراق, بىلەسىز بە, مەنى نە قۋانتتى: شارشاعاندارىنا قاراماستان, بۇل اقشانىڭ ءالى دە اينالىستاعى ناقتى اقشا ەكەنىنە قاراماستان, كۋپيۋرانى نەمەسە اقشانىڭ بۋماسىن وزىمەن بىرگە «الا كەتۋ» ەشكىمنىڭ باسىنا كەلىپ-كەتپەدى. بارلىعىن جىلدام ساناپ, سوسىن جىلدام رەسەيگە تاپسىرۋ قاجەتتىگىن ءبارى ءتۇسىندى. ارينە, جىلدام اياقتاپ, تەزىرەك ۇيگە قايتۋدى دا ويلادىق.
– سول كەزدە قانشا كۋپيۋرا ساناپ شىققاندارىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– ەگەر ۇمىتپاسام – شامامەن 1 ترلن. 650 ملرد. قولما-قول بانكنوت. ءارى ونى بىرنەشە رەت سانادىق قوي.
– ودان كەيىن نە بولدى؟
– وتكىزۋ ءراسىمى الدىن الا ويلاستىرىلعان بولاتىن. ءبىرىنشى رەت ساناعاننان كەيىن اقشانى ءبىز ساقتاۋ ورنىنا تاپسىردىق, ول جەردە ول تاعى ءبىر رەت سانالاتىن. سودان كەيىن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنەن مامان كەلىپ, اقشانى قايتا سانادىق, ۆاگوندارعا تيەپ, ماسكەۋگە جونەلتتىك. سول جەردە ونى جوياتىن. باستاپقى كەزەڭدەردە وسىلاي بولدى. بىراق كوپ كەشىكپەي ورتالىق بانكتەگىلەر اقشانىڭ وتە كوپ ەكەندىگىن جانە ونداي اعىندى وزدەرىنىڭ عانا ەڭسەرە المايتىندىقتارىن ءتۇسىندى. سول كەزدە ول ءراسىمدى جەڭىلدەتتى. ماسكەۋ بىزگە كوميسسياسىن جىبەردى, سونىڭ كوزىنشە الدىن الا سانالعان جانە اكتىمەن رەسىمدەلگەن اقشانى قاراعاندىدا جانە شىمكەنتتە جويدىق. جويار الدىندا ونى تۇبىرتەكتەرى بويىنشا تىزىمدەمەمەن سالىستىرىپ تەكسەردىك, سودان كەيىن عانا كوميسسيا دومەن پەشتەرىنە اقشادان جاسالعان «كىرپىشتەردىڭ» سالىنىپ, ورتەلۋىن قاداعالايتىن. ءبىز بارلىعىن, تيىنىنا دەيىن جيناپ, رەسەيمەن بىرگە سالىستىرىپ تەكسەردىك. العاشقى تيىنداردى ءبىز شەكاراعا دەيىن اپاراتىنبىز. سودان كەيىن رەسەيدىڭ وب ولاردى وزىمىزدە قايتا قۇيۋعا قۇقىق بەردى.
– 15 قاراشاعا دەيىن ءبارىن جيناپ ۇلگەردىڭىزدەر مە؟
– 90%-عا دەيىنگى نەگىزگى اعىن سول كەزەڭدە جينالدى. كەيىن اقشا تاعى ءۇش جىل بويى كەلىپ ءتۇسىپ جاتتى: شالعايداعى شوپاندار جايىلىمدا ءجۇرىپ, ايىرباستاۋ تۋرالى ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا ەستىدى, نە ادامدار ۇزاق مەرزىمدى ءىسساپارلاردان ورالىپ جاتتى. بىرەۋلەر اۋىرىپ قالعان, ەكىنشىلەرى شەتەلدە وقىپ جۇرگەن. ەندى بىرەۋلەرى «قازىنا» تاۋىپ العان. جالپى, ايىرباستاۋعا كەشىگىپ قالۋدىڭ دالەلدى سەبەپتەرى بولدى. سوندىقتان دا اقشانى قابىلداۋ جونىندەگى كوميسسيا تاعى ءۇش جىل جۇمىس ىستەدى. بىراق مۇنداي جاعدايلاردا ادامدار ەڭ ءىرى كولەمدەگى اقشا سوماسى بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەرۋى, ولاردىڭ شىققان تەگىن, كىرىستىلىگىن دالەلدەۋى قاجەت بولدى. ادەتتە, مۇنداي سومالاردىڭ كوپشىلىگى ايىرباستاۋعا قابىلداناتىن. شىعۋ تەگى دالەلدەنبەگەن جاعدايدا, قابىلداۋدان باس تارتىلعان جاعدايلار دا بولدى. بىراق, بەلگىلەنگەن مينيمۋم كەز كەلگەن جاعدايدا ايىرباستالدى.
باعامدىق ايىرما
– ايىرباستاۋعا قاجەتتى تەڭگەنىڭ كولەمى قالاي انىقتالدى؟
– بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىندە بولدى. مەنىڭ بىلەتىنىم, ءبىر توقساننىڭ ىشىندە تەڭگەنى ساقتاۋ مەن ونىڭ اينالىمىنا قاجەتتى كولەمدى ەسەپتەدى. اقشاعا دەگەن ءۇش ايلىق قاجەتتىلىك ءاربىر ايماققا دا جەتكىزىلدى. ايىرباستاۋ تۋرالى جاريا ەتىلگەن كەزدە بۇكىل بانكتەرگە اقشا جەتكىزىلگەن بولاتىن. كەيىننەن بانكتەر وبلىستىق فيليالداردا كەڭەستىك رۋبلدەرگە ايىرباسقا جاڭا بانكنوتتار الدى. سونىمەن بىرگە, ايىرباستاۋ قارساڭىندا بۇكىل بانكتەرگە پاكەتى بار نۇسقاۋلىق جىبەرىلىپ, ول پاكەتتى ۇكىمەتتىڭ حابارىنان كەيىن اشۋ تاپسىرىلدى. اتالعان پاكەتتە ايىرباستاۋ بويىنشا قاعيدالار, كليەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ, قايتا ەسەپتەۋ تۋرالى, كەڭەستىك ءرۋبلدى ۇلتتىق بانككە تاپسىرۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق بولدى.
– 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ينفلياتسيا شارىقتاپ تۇردى. رەسەي اقشانى قانداي باعام بويىنشا قابىلداعانىن ەسكە سالساڭىز, نومينالى بويىنشا ەمەس قوي؟
– وسىعان دەيىن ايتىپ كەتكەنىمدەي, قۇجات تۇرىندە قازاقستاندىق رۋبل رەتىندە تىركەلگەن اقشا مەملەكەتتىك بورىش رەتىندە رەسىمدەلدى. ايىرباستاۋ باعامى 110-عا 1 دەپ ايقىندالدى. بۇل باعامدى رەسەي بەلگىلەپ, بارلىق بۇرىنعى رەسپۋبليكالارمەن كەلىسىلدى.
– الايدا, قازاقستاندا ايىرباستاۋ 500 رۋبلگە 1 تەڭگە قاتىناسى بويىنشا جۇرگىزىلگەنى ەسىمدە. مۇنداي باعامدىق ايىرما پروبلەما تۋعىزعان جوق پا؟
– ءبىزدىڭ باعامدى مەملەكەتتىك كوميسسيا ماكروەكونوميكالىق جاعدايلارىمىزعا قاراي ايقىندادى. الايدا, تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكا ءۇشىن باعامداعى مۇنداي ايىرماشىلىق ءبىزدىڭ رەسەي الدىنداعى مەملەكەتتىك بورىشىمىزدىڭ كوبەيگەنىن عانا ءبىلدىردى. تاراپتاردىڭ كەلىسىمىنە سايكەس ونى ساقتاۋ قاجەت بولدى. ونىڭ ءبارىن ءبىز جاقسى تۇسىندىك. بۇعان قوسا ايىرباستاۋدىڭ رەسەيلىك باعامى ءبىزدىڭ تەڭگەگە كوشۋىمىزدەن بۇرىن بەلگىلەنگەن بولاتىن.
سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ, بىرىنشىدەن, سوڭعى ساتكە دەيىن رۋبل ايماعىندا بولۋ ستسەناريىن قاراستىرعانىن ەستە ساقتاعان ابزال. ءبىزدىڭ ول جاقتا كۇتپەگەن قوناق ەكەنىمىزدى تۇسىنگەننەن كەيىن عانا پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت ءتول ۆاليۋتاعا كوشۋگە دايىندالۋ تۋرالى ارنايى كوميسسياعا جانە ۇلتتىق بانككە نۇسقاۋ بەردى. ەكىنشىدەن, قازاقستانعا دەيىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنا بىرنەشە مەملەكەت كوشكەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ ءوزى دە.
تەڭگەرىم ءۇش جىلدان كەيىن سايكەس كەلدى
– شىنىن ايتقاندا, مەملەكەتتىك بورىشقا قاتىستى جاعدايدىڭ قالاي اياقتالعانى ەسىمدە جوق. تەڭگەرىم سايكەس كەلدى مە؟
– سول قاراشا ايىندا ءبىز تەڭگەنى اينالىمعا تەز ءارى ءدال ەنگىزىپ, نەگىزگى اقشا سوماسىن جيناقتاپ, ءبارىن اكتيۆتەي وتىرىپ, ونى رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە بەردىك. الايدا, مەملەكەتتىك بورىش ماسەلەسى بىرنەشە جىلدان كەيىن عانا شەشىلدى. بۇرىنعى كسرو-نىڭ بۇكىل مەملەكەتتەرى اقشانى تاپسىرمايىنشا رەسەي ەسەپتى مويىنداعان جوق. رف ورتالىق بانكى ءاربىر رەسپۋبليكامەن سالىستىرىپ تەكسەرۋدى جۇرگىزىپ, يمپورت-ەكسپورت اعىنى, رەسپۋبليكالارعا جىبەرىلگەن جانە قايتىپ كەلگەن اقشانىڭ كولەمى ەسەپتەلگەننەن كەيىن, ءبىر مەملەكەتتەن (بۇرىنعى رەسپۋبليكادان) باسقا مەملەكەتكە بارلىق اقشا اعىنى ەسكەرىلگەننەن كەيىن عانا قالعان مەملەكەتتىك بورىشتاردىڭ بۇكىل سومالارىنا قول قويىلدى.
ودان سوڭ رەسەيدەن عانا ەمەس, ۋكراينادان جانە بارلىق قالعان رەسپۋبليكالاردان الىنعان سىرتقى بورىشتى رەتتەۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەر باستالدى. ياعني, كىمنىڭ كىمگە جانە قانشا اقشا قارىز ەكەنى بارىنشا مۇقيات ەسەپتەلدى. ءبىز بۇل سىرتقى بورىش سومالارىن تىركەپ, ولاردى بورىش رەتىندە ەسەپتەدىك. ناتيجەسىندە, قازاقستان كسرو قۇرىلىمىندا شيكىزات بازاسى بولعاندىقتان, بارلىق دەرلىك ءىرى رەسپۋبليكالارعا قارىز بولىپ شىقتى. ودان كەيىن بۇكىل رەسپۋبليكالارمەن كىمنىڭ, قانشا جانە قالاي بورىشتى وتەيتىنىن انىقتاپ, كەستەلەرىن جاساپ, مەرزىمدەرىن ايقىندادىق. وسىنىڭ ءبارىن سالىستىرۋ وتە قيىن بولدى. بۋحگالتەريا قىزمەتكەرلەرى جانە ءبىزدىڭ باعدارلاماشىلار بارلىق مەملەكەتتەرمەن ءبارىن سالىستىرىپ تەكسەرۋ ءۇشىن ءۇش جىل بويى بانكتەن كۇنى-ءتۇنى شىقپاي جۇمىس ىستەدى دەۋگە بولادى. كۇندىز اعىمداعى تولەمدەردى ەسەپتەپ, تۇندە ەسكى بورىشتاردى سانادىق. تەك ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, بارلىق مينيسترلىكتەر بۇل جۇمىسقا تارتىلدى: ولار دا سالىستىرىپ تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كىمنىڭ كىمگە قانشا قارىز ەكەنىن انىقتادى.
– قازاقستان بارىنەن بۇرىن قاي رەسپۋبليكامەن ءوزارا سالىستىرىپ تەكسەرۋدى اياقتاپ, بورىشتار بويىنشا بارلىق ەسەپ ايىرىسۋلارىن اياقتادى؟
– ءبىرىنشى بولىپ كاۆكاز رەسپۋبليكالارىمەن بارلىق سالىستىرىپ تەكسەرۋدى اياقتادىق. مولدوۆامەن ەسەپ ايىرىسۋىمىز مەيلىنشە قالىپتى ءوتتى. بۇل جىلدامدىق ايتارلىقتاي ەمەس ءوزارا سىرتقى ساۋدا قارىم-قاتىناستارىمەن بايلانىستى. رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, وزبەكستان جانە تاجىكستان سياقتى رەسپۋبليكالارمەن ەسەپ ايىرىسۋىمىز اۋقىمدى بولدى. قالعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرىپ تەكسەرۋدى بىرتىندەپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزدىك. قىرعىزستانمەن ءوزارا بورىشتار بويىنشا كوپ ەسەپ ايىرىسۋ جاساعانىمىز ەسىمدە. بۇل شەكارا ماڭىنداعى ساۋدانىڭ ەداۋىر كولەمىنە دە بايلانىستى بولدى. سونداي-اق, بەلورۋسسيامەن دە قارىم-قاتىناسىمىز بەلسەندى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى بورىشتار بويىنشا ماسەلەلەردى رەتتەۋدەگى سوڭعى نۇكتە رەسەيمەن قويىلدى. الايدا, بۇل, وسىعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمدەي, رەسەيدىڭ بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارمەن سالىستىرىپ تەكسەرۋ جۇرگىزۋىنەن كەيىن عانا مۇمكىن بولدى, ياعني ءاربىر رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق تەڭگەرىمدەر راستالىپ, قول قويىلعانعا دەيىن.
– تەڭگەرىمدەر جيناقتالىپ, بورىشتار ايقىندالعاننان كەيىنگى قارىم-قاتىناستار قالاي قالىپتاسا باستادى؟
– بۇكىل الەمدەگى قاتىناستار سياقتى: تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق بانكتەرىندە ءتيىستى كوررشوتتار اشىلدى. كسرو رەسپۋبليكالارى ءبولىنىپ, وزدەرىنىڭ ۆاليۋتاسىن باسىپ شىعارماس بۇرىن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى بارلىق رەسپۋبليكالارعا ەسەپ ايىرىسۋ جاساۋ ءۇشىن كوررشوتتار اشتى. ال قازاقستان ءتول ۆاليۋتاسىنا كوشكەن كەزدە قر ۇلتتىق بانكى ەميسسيالىق ورتالىققا اينالىپ, ءوزىنىڭ ءىجو-ءسىن ەسەپتەي باستادى, سول كەزدە رف وب-مەن شەتەلدىك مەملەكەتپەن سياقتى قارىم-قاتىناستار باستالدى. سودان بەرى, ەگەر بىزگە رەسەيلىك قولما-قول اقشا قاجەت بولسا, ءبىز ونى رف وب-داعى ءوزىمىزدىڭ كوررشوتىمىزدان الدىق جانە ءالى دە سودان الامىز, رەسەيدەن رۋبل ساتىپ الامىز جانە اقى تولەيمىز.
– تەڭگە ەنگىزىلىپ, رەسەيمەن بۇكىل ەسەپ ايىرىسۋلار اياقتالعاننان كەيىن دەمالۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولدى ما؟
– جوق, ودان كەيىن قازاقستاننىڭ ورتالىق بانكى وتاندىق تولەم جۇيەسىن نولدەن باستاپ قۇرۋ, باعدارلامالار ازىرلەۋ, بۋحگالتەرلىك ەسەپتىڭ حالىقارالىق قارجىلىق ەسەپتىلىك ستاندارتتارىنا كوشۋ جۇمىستارىن باستادى. ول تۋرالى كەلەسى جولى سويلەسەيىك!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
ءاربىر قارىز الۋشى كرەديتتى قالاي وتەيتىنىن ءبىلۋى ءتيىس
بانكتەردىڭ ەكونوميكانى كرەديتتەۋ كولەمى بىرنەشە جىل بويى ءوسىپ, 2013 جىلعى ەكىنشى جارتىجىلدىقتىڭ باسىندا 10,3 ترلن. تەڭگەدەن استى. بۇل رەتتە جەكە تۇلعالاردى كرەديتتەۋ كولەمى 3 ترلن. تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى. مۇنداي جاعدايدا قارىز الۋشىلاردىڭ وتكەن كرەديت داعدارىسىنىڭ ساباقتارىن ۇمىتپاعانى ماڭىزدى, قارىزدى الماس بۇرىن ونى قانداي قارجى كوزىنەن الاتىنىن جانە قالايشا وتەيتىندىگىن ءتۇسىنۋ قاجەت.
2010 جىلى بانك زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن قارىز الۋشىلارعا بانك قارىزىن وتەۋ ءادىسىن تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلدى. ءىس جۇزىندە بانك قارىزى شارتتارىندا بانكتەر, ادەتتە, بانكتىڭ ءوزى ازىرلەگەن وتەۋدىڭ باسقا ادىستەرىن پايدالانۋعا زاڭنامالىق تۇرعىدان رۇقسات ەتىلگەنىمەن, قارىزدى وتەۋدىڭ اننۋيتەتتىك جانە ارتاراپتاندىرىلعان ادىستەرىن پايدالانادى. ولار قانداي ادىستەر, ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى قانداي؟
اننۋيتەت
كرەديت بويىنشا اننۋيتەتتىك تولەمدەر جۇرگىزگەن جاعدايدا اي سايىن كەزەڭگە ەسەپتەلگەن پايىز بەن نەگىزگى بورىشتىڭ ءبىر بولىگىنەن تۇراتىن, كولەمى بويىنشا تەڭ سوما تولەنەدى. ءاربىر اي سايىنعى تولەمدى جۇرگىزگەننەن كەيىن كرەديت بويىنشا نەگىزگى بورىش سوماسى ازايادى, ودان كەيىنگى ايدىڭ پايىزدىق سىياقىسى اعىمداعى بورىشتىڭ قالدىعىنا ەسەپتەلەدى, الايدا, اي سايىنعى تولەم سوماسى وزگەرىسسىز قالادى.
اي سايىنعى اننۋيتەتتىك تولەم ەكى قۇرامداس بولىكتەن – ۇلەسى تەڭ قالىپتا ۇلعايىپ وتىراتىن نەگىزگى بورىشتى (كرەديت سوماسىنىڭ قالدىعىن) قايتارۋدان جانە كەزەكتى تولەمدى جاساعان كەزدە ۇلەسى تيىسىنشە ازايىپ وتىراتىن ەسەپتەلگەن پايىزدان تۇرادى.
تومەندەي وتىرىپ, نولگە تەڭەسەدى
وتەۋدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ادىسىندە قارىزدىڭ نەگىزگى سوماسى تەڭ ۇلەستەرمەن تولەنەدى. پايىز قالدىققا دا ەسەپتەلەدى (كرەديتتى وتەۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلىن «كوممەرتسيالىق», «كلاسسيكالىق», «پايىزدى قالدىققا ەسەپتەۋ» دەپ تە اتايدى). وتەۋدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ءادىسىن تاڭداعان كەزدە وتەلەتىن اي سايىنعى سوما ءبىر ايداعى نەگىزگى بورىش پەن ەسەپتەلگەن پايىزدىڭ تەڭ بولىگىنەن قۇرالادى. دەمەك, تولەمدەردىڭ اي سايىنعى مولشەرى تۇراقتى ەمەس, كرەديتتەۋدىڭ بۇكىل مەرزىمى ىشىندە بىركەلكى تومەندەپ وتىرادى. كرەديتتى وتەۋدىڭ بۇل ءتاسىلى كرەديت بويىنشا ءبىرىنشى تولەمنىڭ بۇكىل كرەديتتەۋ مەرزىمىندە ەڭ كوپ, ال العاشقى جىلداردىڭ قارجىلاي سالماق ءتۇسۋ تۇرعىسىنان ەڭ اۋىر بولاتىنىن بولجايدى.
تاڭداۋ قۇقىعى
اگەنتتىك باسقارماسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى باسقارماسىنىڭ «كرەديتتەۋ جونىندەگى قۇجاتتاماسىن جۇرگىزۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 23 اقپانداعى № 49 قاۋلىسىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2010 جىلعى 29 ناۋرىزداعى № 38 قاۋلىسىمەن كرەديت بەرۋ تۋرالى شارتتى جاساعانعا دەيىن قارىز الۋشىعا كرەديتتى وتەۋ ءادىسىن تاڭداۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ادىستەرمەن ەسەپتەلگەن كرەديتتى وتەۋ كەستەسىن تانىسۋعا بەرۋ تالابى بەلگىلەنگەن.
سونىمەن قاتار, يپوتەكالىق كرەديتتەۋ جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ جانە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى 2011 جىلعى اقپاندا زاڭناماعا ماڭىزدى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, «قر بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 39-بابى وزگەرتىلدى, بانكتەردىڭ قارىز الۋشىلارعا ەڭ كەم دەگەندە ەكى ءادىسىن: ارتاراپتاندىرىلعان جانە اننۋيتەتتىك ادىستەردى ۇسىنۋ مىندەتىمەن تولىقتىرىلدى.
قارىز الۋشىنىڭ قانداي دا ءبىر وتەۋ ءادىسىن تاڭداۋى جازباشا تۇردە بەلگىلەنەدى. ەگەر قارىز الۋشى جەكە تۇلعا بولىپ تابىلسا, قارىزدى وتەۋ كەستەسىندە قارىز الۋشىنىڭ تاڭداعان ءادىسى تۋرالى بەلگى بار قارىزدى وتەۋدىڭ بانك ۇسىنعان ادىستەرىنىڭ تىزبەسى بولۋى ءتيىس.
سونىمەن بىرگە, قارىزدى وتەۋدىڭ ءادىسىن تاڭداۋ قارىز الۋشىنىڭ قالاۋىنا عانا نەگىزدەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قارىز الۋشىنىڭ جەتكىلىكتى جانە تۇراقتى كىرىسىنىڭ بولۋىنا تىكەلەي بايلانىستى قارىز الۋشىنىڭ قارىزدى تاڭداپ الىنعان ادىسپەن وتەۋگە قابىلەتىنىڭ بولۋى وتەۋ ءادىسىن تاڭداۋداعى ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
سەبەبى, زاڭنامالىق تۇرعىدان قارىز الۋشىعا تاڭداۋ بەرىلگەندىكتەن, قانداي دا ءبىر ءادىستىڭ ءتيىمدى ءارى ارتىق ەكەندىگى تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى.
سالىستىرۋ ادىستەرى
قانداي دا ءبىر ءادىستىڭ تيىمدىلىگى, ادەتتە, الىنعان قارىز بويىنشا جيىنتىق سىياقى سوماسىن سالىستىرۋ جولىمەن ايقىندالادى. كرەديتتەۋ تالاپتارىنىڭ بىردەي بولۋى (مەرزىمى, سوماسى, پايىزدىق مولشەرلەمەسى) جاعدايىندا اننۋيتەتتىك ادىستە سىياقى بويىنشا تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى ارتاراپتاندىرىلعان ءادىس بويىنشا تولەمدەردىڭ جالپى سوماسىنا قاراعاندا كوبىرەك بولاتىنىن بارلىق قارىز الۋشىلار ءبىلۋى قاجەت. مۇنداي ايىرماشىلىق اننۋيتەتتىك ءادىس كەزىندە باستاپقى تولەمدەر سىياقىنى, ال قالعان بولىكتەن كرەديتتىڭ ءوزىن وتەۋگە جىبەرىلەتىندىگىنە, سوعان بايلانىستى قارىز الۋشى نەگىزگى بورىشتى باياۋىراق تولەپ, تيىسىنشە, قارىزدى پايدالانعانى ءۇشىن سىياقىنى كوبىرەك تولەيتىندىگىنە بايلانىستى.
اننۋيتەتتىك ءادىستىڭ ارتىقشىلىعى قارىز الۋشىنىڭ اي سايىن ءبىر سومانى تولەۋىندە. ول وتباسى بيۋدجەتىن ءتيىمدى جوسپارلاۋعا كومەكتەسەدى.
اننۋيتەتتىك ءادىستىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – تولەم قابىلەتىنە قويىلاتىن تالاپ.
اننۋيتەتتىك ادىسپەن سالىستىرعاندا ارتاراپتاندىرىلعان ءادىستىڭ جيىنتىق سوما بولىگىندە ايتارلىقتاي ارزان بولعانىنا قاراماستان, كرەديتتى ارتاراپتاندىرىلعان تولەمدەرمەن وتەۋ, كرەديت بويىنشا العاشقى تولەمدەردىڭ بۇكىل كرەديتتەۋ كەزەڭىندە ەڭ قوماقتى, ال العاشقى جىلدار – قارجىلىق سالماق تۇرعىسىنان ەڭ اۋىر بولاتىنىن بولجايدى.
تيىسىنشە ارتاراپتاندىرىلعان تولەمدەردى تاڭداعان كەزدە وتباسىنىڭ جالپى كىرىسى اننۋيتەتتىككە قاراعاندا شامامەن تورتتەن ءبىر بولىككە كوبىرەك بولۋى ءتيىس.
قارىز الۋشىعا ارنالعان ەسەپ
دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. ايتالىق, قارىز الۋشى 100 000 ۆاليۋتا بىرلىگىن, جىلدىق 20%-بەن, 24 ايعا قارىزعا الدى. وتەۋدىڭ اننۋيتەتتىك ءادىسى جاعدايىندا اي سايىن وتەلەتىن تولەم سوماسى 5 089,58 ۆاليۋتا بىرلىگىن قۇرايدى, بۇكىل كرەديتتەۋ كەزەڭىندە (24 اي) قايتارىلاتىن جالپى سوما 122 149,92 ۆاليۋتا بىرلىگىن قۇرايدى. وتەۋدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ءادىسى جاعدايىندا ءبىرىنشى تولەم 5 833,33 ۆاليۋتا بىرلىگىنە تەڭ جانە ول بىرتىندەپ ازايا بەرەدى, ال قايتارىلاتىن جالپى سوما 120 833,33 ۆاليۋتا بىرلىگىن قۇرايدى. قانداي قورىتىندى شىعارۋ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ال ەندى تولەم قابىلەتىن باعالاپ كورەلىك. ايتالىق, ەگەر اي سايىنعى تولەم سوماسى كليەنتتىڭ ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ 40%-نان اسپاسا (بۇل – شارتتى تالاپ, ول ءار بانكتە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن), كليەنت تولەم قابىلەتى بار دەپ سانالادى. وسىلايشا, جوعارىدا كورسەتىلگەن مىسال جاعدايىندا قارىز الۋ ءۇشىن, اننۋيتەتتىك ءادىستى تاڭداعان كەزدە قارىز الۋشىنىڭ ورتاشا ايلىق تابىسى 12 724 ۆاليۋتا بىرلىگىنەن, ال ارتاراپتاندىرىلعان ءادىستى تاڭداعان كەزدە 14 583 ۆاليۋتا بىرلىگىنەن كەم بولماۋى ءتيىس. دەمەك, وتەۋدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ءادىسىن تاڭداعان كەزدە تولەم قابىلەتىنە قويىلاتىن تالاپ قاتاڭىراق بولاتىنىنا دايىن بولۋى كەرەك.
وكىنىشكە وراي, قارىز الۋشى – جەكە تۇلعالاردىڭ كوپشىلىگى بانككە بەلگىلى ءبىر قارىز سوماسىن الۋ ءۇشىن ەمەس, «جالاقىما قاراي بارىنشا ەڭ كولەمدى» قارىزدى الۋ قاعيداتىمەن بارادى. ياعني بانكتە ورتاشا ايلىق كىرىسىن كورسەتە وتىرىپ, كليەنتتەر بانك بەرە الاتىن ەڭ كوپ سومانى العىسى كەلەدى. ارينە, تولەم قابىلەتىنە قوياتىن تالاپ بىردەي بولعانىمەن, سول كليەنت ارتاراپتاندىرىلعان ادىسكە قاراعاندا, اننۋيتەتتىك ءادىستى تاڭداعان كەزدە سوماسى كوبىرەك قارىزدى الا الادى. وسىعان بايلانىستى قارىز الۋشىلار جاپپاي اننۋيتەتتىك ءادىستى تاڭدايدى. ارينە, بانكتەر دە قارىز الۋشىنىڭ وسى ءادىستى تاڭداعانىن قالايدى.
بىراق, اننۋيتەتتىك ءادىستىڭ قولايلى, ارتىق بولعانىنا قاراماستان, قارىز الۋشىلار اننۋيتەتتىك ءادىس كەزىندە جيىنتىق سىياقى سوماسىنىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ادىسكە قاراعاندا كوپ بولاتىنىن ءبىلۋى ءتيىس.
www.afn.kz سايتىنىڭ «قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان اقپارات» بولىمىندە قارىز بويىنشا اي سايىنعى تولەمدەردى ءوز بەتىنشە ەسەپتەۋگە بولاتىن جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ, الەۋەتتى قارىز الۋشى بيۋدجەتىنىڭ, اننۋيتەتتىك جانە ارتاراپتاندىرىلعان ادىستەرمەن بەرەشەكتى وتەۋ كەستەلەرىنىڭ ەسەبى بەرىلگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ www.nationalbank.kz سايتىندا دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنە ارنالعان بەتتى اشۋ جوسپارلانىپ وتىر, وندا كورسەتىلگەن ەسەپتەۋلەر ورنالاستىرىلاتىن بولادى.
جاسۇلان مۇراتوۆ,
قر ۇب جامبىل فيليالى ەكونوميكالىق تالداۋ جانە ستاتيستيكا ءبولىمىنىڭ باستىعى.