الەم جۇرتشىلىعىن ابىگەرگە سالعان ىندەتتىڭ تولاستايتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. كۇرەستىڭ ءبىر پاراسى – ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا جۇمىلسا, ەكىنشى ءبىر اسا ماڭىزدىسى – دەرتتىڭ الدىن الاتىن ۆاكتسينا جاساۋ ءىسى. دۇنيە ءجۇزى عالىمدارىنىڭ ىزدەنىستەرى ارقىلى بۇگىندە ددۇ-دا قولدانۋعا ۇمىتكەر-ۆاكتسينالاردىڭ ءتىزىمى جاسالدى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستاندىق عالىمدار قولىنان شىققان ۆاكتسينا. ءبىز ۆاكتسينانى دايارلاپ جاتقان ەلىمىزدىڭ عىلىم كوميتەتىنە قاراستى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريامەن سويلەسكەن ەدىك.
– بىلۋىمىزشە, بىرنەشە عالىم ارىپتەستەرىڭىزبەن بىرگە ءوز قولدارىڭىزدان شىققان ۆاكتسينانى قابىلداپ كورگەن ەكەنسىزدەر. ازىرگە قانداي دا ءبىر قورىتىندى جاساۋعا بولا ما؟ اۋرۋ بەلگىلەرى پايدا بولدى ما, انتي دەنە ءتۇزىلۋى قالاي؟
– ءيا, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا قارسى ۆاكتسينانىڭ ءبىر ءتۇرىن ازىرلەدى. بۇل پرەپارات يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا دەپ اتالادى. قۇرامىنداعى اۋرۋ قوزدىرۋشىسى ۆيرۋستىڭ ۋىتتىلىق قاسيەتىن يناكتيۆانت قولدانىپ جويۋ جولىمەن الىندى. اتالعان ۆاكتسينانىڭ تەحنولوگياسىنا بىرنەشە كەزەڭدەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى.
جالپى, كەز كەلگەن بيولوگيالىق پرەپاراتتى بىردەن دايىنداپ شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. الدىمەن ناۋرىزدا تىركەلگەن العاشقى ناۋقاستاردان COVID-19-دىڭ ءتىرى شتاممى قۇرامىنان ۆيرۋس ءبولىنىپ الىندى. العاشقى كەزەڭدە كۆي قوزدىرۋشىسىن جاسۋشا وسىندەرىندە بەيىمدەپ ءوسىرۋ بارىسىندا, ۆيرۋستىڭ بيولوگيالىق قاسيەتتەرى زەرتتەلدى. كەيىننەن يناكتيۆانتپەن اۋرۋ قوزدىرۋشىسىنىڭ ۋىتتىلىعى جويىلدى, سودان كەيىن اعزاعا ەككەندە يممۋنيتەتتى (اۋرۋعا قارسى تۇرۋشىلىق كۇش-الۋەتتى) قوسىمشا كۇشەيتۋ ماقساتىندا ۆاكتسينا قۇرامىنا اديۋۆانت قوسىلىپ, سودان كەيىن عانا ۆاكتسينانىڭ يممۋندى-بيولوگيالىق قاسيەتتەرى تەكسەرىلەدى.جالپى العاندا كەز كەلگەن ۆاكتسينانى اۋرۋدىڭ ارنايى الدىن الۋ ماقساتىندا قولدانادى. سوندىقتان دا, ۆاكتسينالىق پرەپاراتتى قولدانعاندا ەشقانداي اۋرۋدىڭ بەلگىسى بولماۋى كەرەك, كەرىسىنشە اۋرۋدى بولدىرماۋى قاراستىرىلادى. ۆاكتسينا اعزاعا تۇسكەندە انتيگەن رەتىندە سول اۋرۋدىڭ قوزدىرۋشىسىنا قارسى انتيدەنەلەر تۇزىلەدى, وسىلايشا اۋرۋعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاسادى. قازىرگى كورسەتكىش كوڭىل كونشىتەرلىك دارەجەدە.
– وتاندىق ۆاكتسينانى جاساۋدا قانداي ادىسكە جۇگىندىڭىزدەر؟ جوعارىدا ايتقان اديۋۆانتتاردى قالاي قولداندىڭىزدار؟
– جوعارىدا كەلتىرگەندەي, ۆاكتسينامەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن داۋالاۋ كەزىندە اعزاداعى يممۋنيتەتتى قوسىمشا كۇشەيتۋ ءۇشىن يناكتيۆتەلگەن پرەپاراتتىڭ قۇرامىنا اديۋۆانت قوسىلادى. بۇل دا وتە ماڭىزدى جانە ءجىتى قاراۋدى تالاپ ەتەتىن دۇنيە. ونى بىردەن الىپ ۆاكتسيناعا قوسا سالمايدى, سول ءۇشىن وسى ماقساتتا تابيعي نەمەسە سينتەتيكالىق جولمەن الىنعان بىرنەشە اديۋۆانت سىناقتان وتكىزىلدى. ولاردىڭ ۆاكتسينا قۇرامىنا قوسىلاتىن تۇرلەرى, مولشەرى, تاعى دا باسقا پارامەترلەرى بىرنەشە قايتالانعان عىلىمي تاجىريبەلەر بارىسىندا انىقتالىپ, سوڭعى ناقتى ناتيجە الىنعاندا عانا بيولوگيالىق پرەپارات قۇرامىنا قوسىلدى.
– ددۇ-عا كانديدات رەتىندە تىركەلگەن باسقا ۆاكتسينالاردان قازاقستاندىق ءونىمنىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– كۆي-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينالىق بيوپرەپاراتتى ازىرلەۋ بارىسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قارجىلاندىراتىن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ورىندالىپ جاتقان عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇرگىزىلۋدە. بۇل باعدارلاما بارىسىندا COVID-19-عا قارسى بەس ءتۇرلى بيوپرەپاراتتى ازىرلەۋ تەحنولوگياسىنا قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان, ولار: يناكتيۆتەلگەن, سۋببىرلىكتىك, ەكى ۆەكتورلىق جانە ءتىرى ۆاكتسينالار بولىپ جىكتەلەدى. قازىرگى كەزدە وسىلاردىڭ ىشىندە عالىمدارىمىزدىڭ جان-جاقتى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى رەتىندە يناكتيۆتەلگەن جانە سۋببىرلىكتىك ۆاكتسينالارى كانديدات رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا تىركەلىپ بەكىتىلدى. عالىمدارىمىز ۆاكتسينالاردى الۋ بارىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ وزىق ناتيجەلەرى, سونىمەن قاتار بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى وندىرۋدەگى ينستيتۋتىمىزدىڭ وزىندىك جوعارى ناتيجەلەرىن ەسكەرىپ, ونى سۇرىپتاپ, ىشىندەگى وڭتايلى جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن تاڭداپ الدى. ال بارلىق زەرتتەۋلەر سالىستىرمالى تۇردە بىرنەشە رەت قايتالانىپ جۇزەگە اسىرىلادى.
– ۆاكتسينا يناكتيۆتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتىڭىز, ال وزگە ەلدەردە گەندىك جانە ۆەكتورلى ۆاكتسينالار جاسالۋدا. ءدال وسى جولدى تاڭداۋ سەبەبى نەدە؟
– عىلىمي دەرەكتەردە تۇماۋ ۆيرۋسى سياقتى كۆي اۋرۋ قوزدىرۋشىسىنىڭ مۋتاتسيالىق وزگەرىسكە ۇشىراۋى تۋرالى مالىمەتتەر ءجيى كەزدەسەدى. ارينە, عالىمدارىمىز بۇل جاعىن دا قاراستىرۋدا, سوندىقتان اۋرۋ قوزدىرۋشى ۆيرۋس شتاممىنا گەندىك دەڭگەيدە مولەكۋلالىق-بيولوگيالىق تەرەڭدەتىلگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. وسىنداي جان-جاقتى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋدە ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسى مەن مول تاجىريبەلى عالىمداردىڭ تولىق مۇمكىندىگى بار جانە زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بولاشاق ۆاكتسينالىق پرەپاراتتى الۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ەسكەرىلەدى.
– كۆي-ءدىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراۋى ۆاكتسينا جاساۋدىڭ جولىن بوگەمەي مە؟ بالكىم, ۇنەمى جاڭا شتامدارىنىڭ پايدا بولا بەرۋىنە بايلانىستى ۆيرۋسولوگيادا ونىمەن كۇرەستىڭ باسقا دا بالامالى جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك بولار؟ ۆاكتسينا جاساۋداعى جۇمىستا قانداي دا ءبىر تۋىنداعان قيىندىقتار كەزدەستى مە؟
– نەگىزى عىلىم دەگەنىمىز – پروبلەماسى قاتار جۇرەتىن سالا. عىلىم سول ءۇشىن دە عىلىم, ول الدا تۇرعان ماقساتتى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالادى. سول سەبەپتى تاڭدالعان باعىتتا تەر توگىپ, تولىققاندى ىزدەنىستەر جۇرگىزۋ ارقىلى وڭ شەشىمدەر شىعارىلادى. بۇل ورايدا, ينستيتۋتىمىزدا ورىندالىپ جاتقان عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما شەڭبەرىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمىزدىڭ تولىق ناتيجەسى رەتىندە كۆي-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينالىق پرەپاراتتاردى الۋ بارىسىندا تەك ۋاقتىلى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلىپ وتىرۋى ماڭىزدى. ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ مەجەلى ماقساتتارعا جەتۋگە مۇمكىندىكتەرى وتە زور. وعان عالىمداردىڭ عىلىمي الەۋەتى جەتكىلىكتى.
– ۆاكتسينانىڭ كلينيكالىق سىناقتان ءوتۋى جايىندا نە ايتاسىز؟
– 18 جاستان 50 جاسقا دەيىنگى 44 ەرىكتىنىڭ قاتىسۋىمەن كلينيكالىق سىناقتاردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ەرىكتى جاندار ۆاكتسينا سالعاننان كەيىن 42 كۇن بويى باقىلاۋدا بولادى. قازان ايىنىڭ ورتاسىندا كلينيكالىق سىناقتاردىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاۋ جوسپارلانعان, بۇل 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتالۋى ءتيىس. ال كانديداتتىق ۆاكتسينالاردىڭ كلينيكالىق سىناقتارى وڭ ناتيجە بەرگەن جاعدايدا جامبىل وبلىسى وتار كەنتىندەگى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىنان سالىنىپ جاتقان بيوفارماتسەۆتيكالىق زاۋىت بازاسىندا ۆاكتسينالار وندىرىلەتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»