اباي مۇراسى ماڭگىلىك تاقىرىپ. م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا-نىڭ كورروسپەندەنت-مۇشەسى كەنجەحان ماتىجانوۆپەن وربىگەن سۇحباتىمىزدا حاكىم شىعارمالارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ بۇگىنگى ءورىسى, ساف مۇرالاردى تانىم تۇرعىسىنان سارالاۋ, تاياۋ كۇندەرى جارىققا شىعاتىن اكادەميالىق جيناقتىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ورامدى ويلار ايتىلدى.
– اباي – تۇتاس ۇلتقا جول سىلتەيتىن باعدارشام بولۋى ءتيىس دەگەندى ءجيى ايتامىز. مىڭ رەت قايتالانسا دا مىنا ءبىر سۇراقتى قويعىم كەلىپ وتىر. ءسىزدىڭ ۇعىمىڭىزداعى اباي كىم؟
– «اركىمنىڭ جۇرەگىندە ءوز ابايى بار» دەگەن ۇعىم تۇرعىسىنان كەلەتىن بولساق, مەن ءۇشىن اباي كۇندەلىكتى جانىمنان تابىلاتىن سىرلاسىم. جانىم جابىرقاپ جاي تابا الماسام دا, شارق ۇرىپ, الدەنەنەنى ىزدەسەم دە اباي تورەلىگىنە جۇگىنەم. ساناداعى سان ساۋالعا جاۋاپ تابا الماي سانسىراعاندا دا اقىلشىم – اباي. اعايىنىڭنان دا, دوسىڭنان دا, دۇشپانىڭنان دا كوڭىلىڭ قالىپ, قۇلازىعاندا مۇڭداسارىم – سول. ءبىر ىسكە تاۋەكەل ەتىپ, قياعا قول سوزعاندا دا قولتىعىڭنان دەمەيتىن – اقىن ءسوزى. كەيدە پەندەشىلىككە سالىنىپ, اسىرە قىزىلعا, بوس ماقتانعا بوي ۇرعاندا دا ء«تايت» دەپ تىيىپ تاستايتىن, تاۋبەڭە كەلتىرەتىن دە – عۇلاما وسيەتتەرى. مەنىڭشە, اباي – ادامشا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇلگى-ونەگەسى. ەگەر تازا جۇرەگىڭمەن قابىلداپ, اقىلعا سالىپ, ءتۇيسىنىپ وقىساڭ, بار سۇراعىڭا جاۋاپ تابۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇننىڭ دە, ەرتەڭگى كەلەشەكتىڭ دە تۇيتكىلدەرىن تاراتۋعا جارايدى. بۇل – مەنىڭ اشىپ وتىرعان جاڭالىعىم ەمەس, ونى وتكەن عاسىرداعى ۇلت زيالىلارى دا تامcانا ايتقان جانە بۇگىنگى ابايدى تۇشىنا وقىپ جۇرگەن وقىرماننىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ءدال سولاي ايتادى دەپ ويلايمىن, ءتىپتى اسىرا ايتاتىنىنا سەنىمىم كامىل. ماسەلە, ابايدىڭ «جالپاق جۇرتتىڭ» رۋحاني يگىلىگىنە اينالۋىندا. ءاربىر قازاق ابايدىڭ ادامگەرشىلىك ۇستانىمىمەن ءومىر سۇرۋگە تىرىساتىن بولسا, بىزدەگى رۋحاني جاڭعىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى جۇرگەن بولار ەدى. قازىرگى جاھانعا جار سالىپ جاتقان مەرەيتويدىڭ دا, سوعان قاتىستى شارالاردىڭ دا تۇپكى ماقساتى – ابايدى بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە ورنىقتىرۋ. سوندا عانا ول ءوزىڭ ايتىپ وتىرعانداي «ۇلتقا ءجون سىلتەيتىن باعدارشامعا», ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن تۇعىرىنا اينالادى.
– ابايدى تولىق تانۋ مەرەيلى داتامەن شەكتەلەتىن شارۋا ەمەس. اباي الەمى زەرتتەپ-زەردەلەنگەن سايىن جاڭا قىرىنان اشىلا بەرەتىن ماڭگىلىك تاقىرىپ. دەسە دە حاكىمنىڭ ەسىمىن اسقاقتاتۋعا ارنالعان جىل مۇراتىنا جەتە الدى ما؟
– مەرەيتوي, اينالىپ كەلگەندە, اباي مۇراسىن يگەرۋدىڭ كورىگىن قىزدىراتىن كەزەڭدىك شارالار كەشەنى عانا. ەگەر ءبىز «اباي – ماڭگىلىك» دەگەن ۇستانىمعا ۇيىيتىن بولساق, وندا ونى وقىپ-ۇيرەنۋ, زەردەلەۋ, ساناعا ءسىڭىرۋ, جۇرەككە توقۋ ماسەلەسى دە ۇزدىكسىز, ماڭگىلىك جۇرگىزىلۋى كەرەك جانە ول – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ التىن تۇعىرى بولۋى قاجەت. ال مەرەيتويدا سول ارنادا اتقارىلعان ىستەر قورىتىندىلانىپ, جۇيەلەنىپ, تىڭ قارقىن الىپ, كەلەشەككە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەۋى ءتيىس.
اباي جىلىن وتكىزۋگە رەسپۋبليكا بويىنشا 500-دەن استام ءىس-شارا وتكىزۋ جوسپارلاندى. وكىنىشكە قاراي, مىناۋ اتى جامان ىندەت بۇل باعدارلامانىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ جىبەردى عوي... دەگەنمەن وسى ءبىر قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. ونىڭ قورىتىندىسىن مەملەكەتتىك كوميسسيا شىعارا جاتار. ءبىز ءوزىمىز جوسپارلاعان شارۋانى شاما-شارقىمىزشا اتقارىپ شىقتىق دەپ ويلايمىن.
– ءوزىڭىز تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى اقىن تويىنا ارناپ قۇراستىرعان اكادەميالىق جيناق وقىرمان ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ولجا بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. وسى باعالى ەڭبەكتىڭ شىعۋ بارىسى, ءمان-ماڭىزى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ وتسەڭىز؟
– ەگەمەندىك العاننان بەرى ەل جاڭاردى, قوعام وزگەردى, الەمدىك وركەنيەتكە ەركىن ارالاسىپ, رۋحاني دۇنيەگە جاڭاشا قاراۋدىڭ ۇلگىسىن تاني باستادىق, جاڭا ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالار تاسقىنى دا اعىلىپ كەلىپ جاتىر, ەلىمىزدە تاۋەلسىز سانا ورنىعىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇستىندەمىز.
وسىنىڭ بارلىعى ابايدان قالعان اسىل مۇراعا مۇقيات قايتا ءۇڭىلىپ, تىڭ تانىم تۇرعىسىنان سارالاۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە وسى مەرزىم ىشىندە اباي مۇراسىنا بايلانىستى ءبىراز ماسەلە قوردالانىپ قالدى. مۇراتانۋعا قاتىستى سونى دەرەكتەر, تىڭ كوزقاراستار, زەرتتەۋ باعىتتارىنىڭ جاڭا ءورىسى اشىلا باستادى. كەيىنگى جىلدارى اباي زامانىنا بايلانىستى ءبىرشاما ارحيۆ دەرەكتەرى, الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرى, كوزكورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرى, شەتەل قازاقتارىنان تابىلعان ماتەريالدار جارىق كورۋدە. ماسەلەن, تاريحشى عالىم امانتاي يسا ۇلى تاۋىپ جاريالاعان 1909 جىلى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان «قازاق شيعىرلارى» (جىرلارى – رەد.) دەپ اتالاتىن جيناقتان ابايدىڭ سەگىز ولەڭىنىڭ تابىلۋى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن وقيعا («اباي» جۋرنالى,1999, N1). بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيىن ابايتانۋ عىلىمىنىڭ نازارىنا ىلىنبەگەن تىڭ دەرەك. ونىڭ ۇستىنە, اباي مۇراسىن جيناقتاپ, سارالاپ, جۇيەلەپ باسىپ شىعارۋداعى ءوز كەزىندەگى بەلەستى ەڭبەك بولعان اقىننىڭ ەكى تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ جاريالانعانىنا بيىل جيىرما بەس جىل تولدى. وسى ەكى تومدىقتىڭ وزىندە جاڭاشا تۇسىندىرەتىن جايلار, كوشىرمەلەردى وقۋدا كەتكەن «اتتەگەنايلار», ساياسات اعىنىنا قاراي جاسالعان وزگەرتۋلەر, باسپا تاراپىنان كەتكەن ەمىلە, تىنىس بەلگىلىك قاتەلىكتەر دە از ەمەس ەدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى اباي شىعارمالارىنىڭ جاڭا اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جيناعىن دايارلاۋعا تۇرتكى بولدى. سوندىقتان ۇلى اقىن مۇراسىنا بارىنشا كەڭ تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاساي وتىرىپ, تىڭ تۇسىنىكتەرمەن, مازمۇندى ماتەريالدارمەن تولىقتىرىپ, جاڭا سارامەن جۇيەلەپ, وقىرمانعا جاڭا اكادەميالىق باسىلىم دايارلاپ ۇسىنۋ ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ كەزەڭدىك پارىزى بولۋى ءتيىس دەگەن نيەتپەن وسى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى.
– الەمدىك كلاسسيكتەردىڭ اكادەميالىق باسىلىمدارى كەرەمەت بولىپ شىعىپ جاتادى عوي؟! ءبىز سونداي دەڭگەيگە جەتە الامىز با؟
– دۇرىس ايتاسىڭ. وركەنيەتتى ەلدەردە اكادەميالىق جيناقتار شىعارۋ ءىسى ەجەلدەن جۇيەلى جولعا قويىلعان. ولار ءۇشىن ءاربىر كلاسسيك قالامگەردىڭ اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋى ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ۇلكەن مادەني قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. مۇنداي باسىلىمداردا قالامگەردىڭ بارلىق ادەبي, سىني, پۋبليتسيستيكالىق, قىزمەتتىك, ەپيستوليارلىق مۇراسىنىڭ قولجازبا جانە باسپا ماتىندەرى تولىق تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلاردان وتكىزىلىپ, دايەكتى دەرەكتەرمەن كومكەرىلىپ, عىلىمي-انىقتامالىق تۇسىنىكتەرمەن جاراقتالىپ, قالىپتى عىلىمي جۇيەگە تۇسەدى. ءماتىنتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان جەتە ساراپتالعان اكادەميالىق باسىلىم قالامگەر شىعارماشىلىعى جونىندەگى قوعامدىق پىكىردى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, قالىڭ وقىرمان قاۋىمنان باستاپ, مەكتەپ باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتارىن دايىنداۋشىلارعا, جازۋشى شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋشىلار مەن زەرتتەۋشىلەرگە باعدارشام رەتىندە ۇستاناتىن تۇپماتىنگە بالانادى. كلاسسيكالىق ءماتىننىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ونىڭ وتاندىق جانە الەمدىك مادەنيەتتەگى ورنىن ايقىندايدى. قالامگەردىڭ ءتۇرلى ماقساتتاعى جاڭا باسىلىمدارىنا تەمىرقازىق بولىپ, ۇلتتىق سوزدىك قوردىڭ قۇنارلى مايەگىنە اينالادى. سوندىقتان الەمدىك ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا كەمەڭگەر قالامگەرلەردىڭ اكادەميالىق باسىلىمىن دايارلاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى.
ۇلى اباي شىعارمالارىنىڭ بۇل اكادەميالىق باسىلىمى دا وسىنداي بيىك ماقساتتىڭ كەزەكتى ءبىر تالپىنىسى رەتىندە جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر.
– جيناقتى دايارلاۋ ىسىندە قانداي قيىنشىلىقتار بولدى؟
– اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىن دايارلاپ باسىپ شىعارۋ ءىسى قاشاندا قيىندىعى مول, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, اسا كۇردەلى شارۋا بولىپ كەلگەن جانە بولا دا بەرمەك. اباي شىعارمالارىنا تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ وزىندىك كۇردەلى وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار.
بىرىنشىدەن, اقىن مۇراسىنىڭ ءوز قولىمەن جازىلىپ, حاتقا تۇسكەن نۇسقاسىنىڭ بىزگە جەتپەۋى جانە اقىننىڭ كوزى تىرىسىندە باسپا بەتىن كورگەن شىعارمالارىنىڭ دا ساناۋلى بولۋى بۇل ىستەگى ەڭ ۇلكەن تۇيتكىل.
ەكىنشىدەن, اباي مۇراسىنىڭ بىزگە جەتكەن نۇسقالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەسكى (قادىمشا) اراپ جازۋىندا جازىلعان. بۇل ۋاقىتتا قازاق ءتىلىنىڭ ءتول ەمىلە ەرەجەلەرى (ا. بايتۇرسىنوۆ ءالىپبيى شىققانعا دەيىن) بولماعان, بىرنەشە تاڭبا بىرىگىپ ءبىر دىبىستى بەرەتىن نەمەسە داۋىستى دىبىستاردىڭ جازىلماي قالاتىن جاعدايلارى وتە كوپ ەدى. ونىڭ ۇستىنە اراب, پارسى تىلىندەگى ساۋاتى ءارتۇرلى ادامدار قولىمەن, سول كەزەڭدەگى ورتالىق ازياداعى تۇركى ەلدەرىنە ورتاق «شاعاتاي» ءتىلىنىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەلىپ كوشىرىلگەندىگى ءماتىندى وقۋدا كوپ قيىنشىلىق كەلتىرەدى.
ۇشىنشىدەن, اقىن شىعارمالارىن كوشىرىپ, ءارتۇرلى جولمەن ەلگە تاراتقان ادامداردىڭ جازبا نۇسقالارى دا الا-قۇلا. اباي شىعارمالارىن اركىمدەرگە تاپسىرىسپەن كوشىرىپ بەرىپ وتىرعان مۇرسەيىت سياقتى مولدالاردىڭ (اباي ەلىندە ولاردىڭ قاتارى ون-شاقتى بولعان) ەسكى اراب جازۋىندا تاتار ءتىلىن ارالاستىرىپ جازىپ, اۋىزشا جادتارىنا سۇيەنىپ كەيدە تۇپنۇسقادان اۋىتقىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولعان.
مىنە, مۇنىڭ ءبارى ءماتىنتانۋشى عالىمداردان اراب جازۋىن ەجەلەپ وقي بىلەتىن ساۋاتتىلىقتى عانا ەمەس, تەرەڭ ءبىلىم-بىلىكتى, ىقىلاس پەن ىجداھاتتىلىقتى, توزىمدىلىكتى, ابايتانۋدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا بايلانىستى كوپ ىزدەنىستى تالاپ ەتەتىن مەحناتتى شارۋا. وسىنداي اسا كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بۇل جيناقتى دايارلاۋدا دا ماماندار الدىندا كەسە كولدەنەڭ تۇرعانىن ايتپاسقا بولمايدى. سوندىقتان بۇل باسىلىم دا وسىنداي سانسىز ساۋالداردىڭ بارلىعىنا سوڭعى نۇكتە قويادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ول – ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ وتىراتىن, ءماتىنتانۋ عىلىمىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى.
– سوڭعى كەزەڭدە اقىننىڭ جاڭا شىعارماسى نەمەسە قولجازباسى تابىلىپتى, ولار جاڭا جيناققا ەنگىزىلىپتى دەگەن سوزدەر دە شىعىپ جاتادى.
– قازىرگى كەزەڭدە اباي شىعارمالارىنىڭ اراپ الىپبيىمەن كوشىرىلگەن قولجازبالارىنىڭ سانى وننان استى. بۇلاردى شارتتى تۇردە اقىننىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناعى جارىق كورگەنگە دەيىنگى جانە اتالمىش كىتاپ باسىلىپ شىققاننان كەيىنگى كوشىرمەلەر دەپ ەكى توپقا بولۋگە بولادى. العاشقى توپقا جاتاتىن 5 كوشىرمەنىڭ ۇشەۋى (1905, 1907, 1910) اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا بالانىپ جۇرگەن مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ اقىننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن نەمەسە جازبالارىنان حاتقا ءتۇسىرىپ تاراتقان ايگىلى كوشىرمەلەرى. سونىمەن قوسا بۇل توپقا پەتەربۋرگتەن كەزىندە اكادەميك الكەي مارعۇلان تاپقان س.شورمان ۇلى مەن ۆ.ا.قۋدىشوۆ دەگەن ادامداردىڭ قولىمەن جينالعان ەكى جازبا تاعى بار. قالعاندارى ءارتۇرلى كەزەڭدەردە 1909 جىلعى كىتاپتىڭ قايتا كوشىرىلگەن نۇسقالارى. ولاردىڭ ىشىندە ابايتانۋشىلارعا ەندى عانا ءمالىم بولىپ جاتقاندارى دا جوق ەمەس.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن اباي شىعارمالارى جيناقتالىپ ون (1909, 1922(24), 1933, 1939-1940, 1945, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995) مارتە جارىق كورگەن. بۇل باسىلىمداردى سالىستىرا زەردەلەسەك, اباي شىعارمالارىنىڭ جينالۋى مەن جاريالانۋىنىڭ كۇردەلى دە, قيىن جولدان وتكەنىن كورەمىز. بۇل ورايدا, اقىننىڭ العاشقى تاسقا باسىلعان كىتابى بولىپ تابىلاتىن 1909 جىلعى جيناقتىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءجون. اباي ولەڭدەرىنىڭ العاش جيناقتالىپ جارىق كورۋى وسى جيناقتان باستالادى جانە ونى ازىرلەۋگە ابايدىڭ ەت جاقىن تۋىستارى, شاكىرتتەرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن تۇراعۇل اباي ۇلى باس بولىپ مۇرسەيىت بىكى ۇلىنان باستاپ اقىن شىعارماشىلىعىن جاقسى بىلەتىن ادامدار جۇمىلا اتسالىسقان. ول كەزەڭدە اباي ولەڭدەرىن ءوز كوزدەرىمەن وقىپ, ەت قۇلاقتارىمەن ەستىگەن ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ كوزى بار بولاتىن. بۇل قولجازبانى كىتاپ ەتىپ باستىرۋعا جولباسشى بولعان الاش كوسەمى ءا.بوكەيحان دا وقىعان, اباي جونىندەگى العاشقى كلاسسيكالىق ماقالانى جازعان ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلى دا وسى قولجازبا نۇسقا ارقىلى تانىسقان. ونىڭ ۇستىنە, اقىن دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن بەس جىلدان سوڭ باسپا بەتىن كورگەن جيناقتىڭ ازىرلەنۋى ارىرەكتەن, م. اۋەزوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, 1898 جىلداردان باستالادى. دەمەك, ءبىز ءۇشىن اباي شىعارمالارىنىڭ العاشقى رەسمي باسىلىمى رەتىندە بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ارينە, تۇڭعىش كىتاپتىڭ دا كەزىندە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كوپتەگەن قاتەلىكتەرمەن جاريالانعانى ابايتانۋشىلارعا ايان ماسەلە. ونى كەزىندە كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن م.اۋەزوۆتەن باستاپ, كەيىنگى ءماتىنتانۋشىلار دا اتاپ كورسەتكەن. سول سياقتى ەسكى قادىم جازۋىندا تاتار اعايىنداردىڭ قولعابىسىمەن باسىلعان جيناقتىڭ بۇگىنگىشە وقىلۋىندا دا تارتىستى ماسەلەلەر از ەمەس.
اتالعان باسىلىمداردىڭ ىشىندەگى اكادەميالىق سيپاتقا يە ەڭبەكتەر, نەگىزىنەن, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىنىڭ (م.اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن) كۇشىمەن دايىندالعان. بۇل ورايدا, اسا زور تاباندىلىق پەن تەرەڭ ءبىلىم-بىلىك تانىتقان م.اۋەزوۆ ەڭبەگىنە باس يەمىز, ءالى كۇنگە باعدارشام تۇتامىز.
دەگەنمەن بۇل توڭىرەكتە ءالى دە ءتۇپ تياناعىن تاپپاعان ساۋالدار, زاماننىڭ ىرقىمەن قالتارىستا قالعان نەمەسە وزگەرىسكە تۇسكەن اقىن سوزدەرى, كوشىرمەلەردى تۇرلىشە وقۋدان كەتكەن جاڭساقتىقتار, جازباعا ءتۇسىرۋ, باسىپ شىعارۋ كەزىندە كەتكەن تەحنيكالىق قاتەلەر بولماي قالعان جوق.
اباي شىعارمالارىنىڭ بارىنشا تۇگەندەلىپ, عىلىمي جۇيەلەنگەن باسىلىمى 1933 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا جارىق كوردى. جيناقتى قۇراستىرىپ, العىسوزىن جازعان ءىلياس جانسۇگىروۆ. باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ جۇرسە دە م.اۋەزوۆ ءوز قولىمەن جيناعان جانە ابايدىكى ەكەنىنە كوڭىلى سەنگەن كوپتەگەن ولەڭدەردى وسى جيناققا جاڭادان قوستى. سول سياقتى اقىننىڭ تۇڭعىش كىتابىنا ەنبەگەن, ءارتۇرلى كوشىرمەلەر مەن باسىلىمداردا شاشىراڭقى جاريالانىپ جۇرگەن ابايدىڭ پروزالىق شىعارمالارى دا العاش رەت «قارا سوزدەر» دەگەن اتپەن وسى كىتاپقا توپتاستىرىلىپ بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل جيناق اقىن كىتابىنىڭ العاشقى تولىق جيناعى بولىپ شىقتى.
كەيىنگى, م.اۋەزوۆ ءوزى باس بولعان جيناقتاردىڭ بارلىعىندا (1945, 1954, 1957, 1961) وسى ماقساتقا جۇمىس ىستەپ, اقىن مۇراسىن ۇنەمى تولىقتىرۋمەن, ابايتانۋدى جەتىلدىرۋمەن بولدى. بۇل ورايدا احات شاكارىم ۇلى, قايىم مۇحامەتحان ۇلى سياقتى كانىگى ابايتانۋشىلاردىڭ ەل اراسىنان جيناپ, م.اۋەزوۆ ساراسىنان وتكىزە وتىرىپ, ءبىرشاما جاڭا شىعارمالاردى جارىققا شىعارعانىن ەرەكشە اتاپ ايتقان ءجون. قانشاما رۋحاني قىسپاقتان وتسە دە ەل ىشىندە بەرتىنگە دەيىن قولجازبا كوشىرمەلەردىڭ تابىلىپ جاتقاندىعى, اقىن ولەڭدەرىن باستان اياق جاتقا بىلەتىن ادامداردىڭ دا ءجيى كەزدەسەتىندىگى اباي مۇراسىنا دەگەن حالىق ىقىلاسىنىڭ وتە جوعارى بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلى ويشىلدىڭ قۇردىمعا كەتە جازداپ قالعان اسىل مۇراسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى جيناقتالىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدى دەۋگە بولادى.
ال ەندى ابايدىڭ قازىر جاڭادان تابىلدى دەپ جۇرگەن شىعارمالارى سوناۋ اۋەزوۆ زامانىنان بەلگىلى بولعان. وعان ابايتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋشى وتە ساقتىقپەن قاراعان. باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە مۇرسەيىت قولجازبالارىنداعى شىعارمالاردىڭ ءوزىن مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزىپ بارىپ قاتارعا قوسقان. ماسەلەن, 1907 جىلعى مۇرسەيىت قولجازباسىندا بەرىلگەن «بار بولسا ءبىلىم», «عارىپكە ءوزىڭ راحىم ويلاماساڭ», «ولەڭنىڭ ۇيقاسى ەمەس ىزدەگەنىم» «كاكىتايدان ءبىلىم اپ», «ىنتىق قاسيەتتەرگە», «مۇقامەن ءبىرجارىم اي ەرمەك قىلدىم» دەپ اتالاتىن ولەڭدەردى قابىلداماعان (مىرزاحمەتوۆ م. 123-بەت). كەيىننەن ءا.مارعۇلان, ق.مۇحامەتحانوۆ, ا.شاكارىم ۇلى سياقتى كانىگى ابايتانۋشىلار ءار جەردەن تاۋىپ اكەلگەن ولەڭدەرگە دە قاتال تالاپ قويعان. م.اۋەزوۆتىڭ «ابايدى كوبەيتەمىز دەپ, كوبىك ەتىپ المايىق» دەيتىن ايگىلى ءسوزى وسىندايدا ايتىلعان. كەيىنگى كەزدە وسى ماسەلەنى قايتا كوتەرىپ, كەيبىر شىعارمالاردى جيناقتارعا قوسىپ جۇرگەن جاعدايلار بار.
ماتىندەگى ءدۇدامال ماسەلەلەردى انىقتاۋدا اتالعان جيناق شىققانعا دەيىن اباي شىعارمالارىن كوشىرىپ تاراتۋشىلاردىڭ بۇگىنگە جەتكەن جازبالارى دا كوزدەن تاسا قالعان جوق. سولاردىڭ ىشىندە ەلگە ايگىلى مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ ءتۇپ ماتىنگە بارا-بار كوشىرمەلەرى باستى نازاردا بولدى.
اقىننىڭ ۇرپاعى تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ بىزگە جەتكەن اباي مۇراسىنا ارنالعان قولجازباسى مەن ەستەلىكتەرى دە وسىنداي اسا قىمبات مۇرالار قاتارىندا. مۇنداي قۇندى كوشىرمە-قولجازبالار اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ اتالعان جيناقتاعى كەتكەن اركەلكىلىكتەردى سارالاۋدا عانا ەمەس, وعان ەنبەي قالعان شىعارمالاردى تۇگەندەۋدە دە ۇستەمە ماعلۇماتتار بەرەتىن ءباسى جوعارى ماتەريالدار. ماسەلەن, جيناققا ءارتۇرلى سەبەپپەن ەنبەي قالعان ولەڭدەر مەن «قارا سوزدەر» دەپ اتالاتىن پروزالىق شىعارمالاردىڭ دەنى وسى كوشىرمەلەردە ساقتالعان. بۇل ورايدا جيناقتى اۋىزشا جادقا سالا وتىرىپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى الىپبيىمەن قايتا كوشىرگەن قولجازبالاردىڭ دا ماڭىزى جوعارى. سولاردىڭ ىشىندە پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ عىلىمي اينالىسقا ەنگىزگەن قىتايداعى شىعىس تۇركىستان ايماعىندا زيات شاكارىم ۇلىنىڭ قولىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلعى جيناعى مەن شاكەرىمنىڭ قولجازبا داپتەرىمەن سالىستىرىلىپ كوشىرىلگەن شەريازدان مارسەكوۆتىڭ جانە بيماعلۇم «حاتكەر-كاتىپتىڭ» (ت.جۇرتباي) 1909 جىلعى كىتاپتان كوشىرگەن قولجازبالارى دا قاپەرگە الىندى.
جاڭا اكادەميالىق شىعارمالار جيناعىن ازىرلەۋگە, ماتىندەرگە تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار جاساپ, عىلىمي تۇسىنىكتەردى ساراپتان وتكىزۋگە ۇعا اكادەميكتەرى: س.قيراباەۆ, س.قاسقاباسوۆ, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ك.ماتىجانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى: م.مىرزاحمەتوۆ, ت.جۇرتباي. ق.مادىباەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى: ت.شاپاي, س.قوراباي, پ.الپىسباي, ت.قىدىر, مۋزىكاتانۋشى ە.شۇكىمان, جاس ماماندار ب.تۇرسىنباي, ا.جۇماتاەۆالار قاتىستى.
– قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, مادەنيەتىن الەمگە اباي ارقىلى تانىتۋدا ەڭ ءبىرىنشى نە نارسەنى نەگىزگە الۋىمىز كەرەك؟
– ونىڭ ەڭ توتە, تياناقتى جولى – اباي شىعارمالارى. الدىمەن اقىن شىعارماشىلىعىن كەڭ كولەمدە وقىرمانعا جەتكىزۋدىڭ, ونى زاماناۋي تەحنولوگيالار نەگىزىندە ناسيحاتتاۋدىڭ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك. ارينە ونىڭ ءبىرشاما جولعا قويىلعان كىتاپتار مەن ءباسپاسوز ارقىلى تاراتۋدىڭ ءداستۇرلى جولى بار. بيىلعى مەرەيتوي جىلىندا دا بۇل ارنادا ءبىراز شارۋالار قولعا الىندى. دەگەنمەن مەنىڭشە, بۇل جول قازىرگى ۋاقىت تالابىن, الەمدىك دامۋ ءۇردىسىن قاناعاتتاندىرمايدى. ابايدى ءبىز ءالى دە تسيفرلىق تەحنولوگيا تىلىنە ەنگىزە العان جوقپىز. باسقانى ايتپاعاندا, كومپيۋتەرىڭدى اشىپ قالساڭ, تەلەفونىڭنىڭ تۇيمەسىن باسىپ قالساڭ اباي سويلەپ كەتپەيدى. اباي ءالى دە بولسا بالاباقشادان باستاپ, بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم, مادەنيەت وشاقتارىنىڭ تورىنە شىعا قويعان جوق. ءتىپتى اباي جونىندە ءالى كۇنگە تۇشىنىپ كورەتىن نە كوركەم, نە دەرەكتى فيلم جوق. ونداي فيلمدەردىڭ كۇنى ءوتتى دەسەك, نەگە انيماتسيالىق فيلم تۇسىرمەسكە. سونداي تاماشا تۋىندىلارىمىز بولسا, شەت تىلىنە اۋدارىپ, اتامىزدى الەمگە تانىستىرا بەرمەس پە ەدىك.
– الەمنىڭ ون تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان اقىن شىعارمالارى ابايدى دۇنيەگە تانىستىرۋدىڭ باسى ەمەس پە؟
– ارينە, بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تەڭدەسسىز جوبا. وعان باستاماشى بولىپ, ءوزى قاداعالاپ جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ەل پرەزيدەنتىنە – ماداق. ەندى وسى يگىلىكتى ءىستى جان-جاقتى قولداپ, شالقارىن كەڭەيتىپ, مازمۇنىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرمەن بايىتىپ, ابايتانۋدى سالا-سالا ەتىپ دامىتىپ الىپ كەتكەن ءجون بولار ەدى. وسىمەن ساباقتاس تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە اباي شىعارماشىلىعىن الەمدىك ادەبيەتتانۋ, مادەنيەتتانۋ, تاريح, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرى تۇرعىسىنان قايتا سارالاۋ. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, قازاق تاريحىن, اباي ءومىر سۇرگەن زاماندى دۇنيە ءجۇزى تاريحىمەن استاستىرا وتىرىپ, جاڭا, تاۋەلسىز سانا تۇرعىسىنان قاراستىرۋ قاجەت. بۇل ورايدا عۇلاما كوتەرگەن ادامزاتتىق ماسەلەلەردىڭ شالقارى وتە كەڭ. ولاردى تەرەڭىرەك اشۋ ءۇشىن الدىمەن بۇرىنعى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردەن ارىلۋ پارىز. اباي زامانىن, ءوسىپ-ونگەن ورتاسىن, ءبىلىم العان وقۋ ورىندارىن, وقىعان كىتاپتارىن, فيلوسوفيالىق وي-ءورىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن عىلىمي اعىمداردىڭ, ورتالىق ازيا مەن پاتشالىق رەسەيدىڭ ساياسي احۋالىن كەشەندى تۇردە شىنايى دەرەكتەر ارقىلى زەرتتەۋ قاجەت. ابايدى تۇيىقتالعان ورتاداعى وقشاۋلانعان ويشىل ەمەس, سول داۋىردەگى عالامدىق جاڭالىقتاردان حابارى بار جانە وعان بەلسەندى ءۇن قوسقان قايراتكەر تۇلعا رەتىندە قاراستىرعان ءجون.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى