سانا ساۋلەسى, جۇرەك جۇلدىزى

اباي ءوز ەڭبەكتەرىندە ار مەن ۇيات كاتەگوريالارىن قامشىنىڭ ورىمىندەي قاتار قاراستىرعان. ونىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا» دەۋى­نىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. مۇن­دا قازاقتىڭ: «جارلى بولما, ار­لى بول» دەيتىن تۇجىرىمىمەن دە ۇن­دەس­تىك بار.

عۇلاما فيلوسوفتاردىڭ ۇيعا­رۋىن­­شا, ۇيات دەپ ادامنىڭ الدىن­داعى قورقىنىشتى اتايمىز, ال ار دە­گە­نىمىز – قۇدايدىڭ الدىنداعى قور­قىنىش.

اباي ايتقان: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. باسقا نارسەلەرمەن وزامىن دەۋ بە­كەر­­شىلىك» دەگەن.

ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇستازى اباي ءوز شىعارمالارىندا الەمنىڭ ءبى­رىن­شى ۇستازى اريستوتەلمەن دە ۇن­دەستىك تاپقان. ونىڭ «ەسكەندىر» پوە­­ماسىندا اريستوتەل دە ءوز شا­كىر­­تى ەسكەندىر زۇلقارنايىن سياق­تى باس­تى كەيىپكەردىڭ ءبىرى. پوە­­مادا ەسكەندىرگە قامالدان لاق­تىرىلعان ادامنىڭ قۋ باسى – اشكوز ادامنىڭ, دۇنيەگە تويماي­تىن قۋ قۇلقىننىڭ سيمۆولى. پوەمادا ۇلى اقىن:

قۋ ءومىر جولداس بولماس, ءالى-اق وتەر,

ءوز كۇلكىڭە ءوزىڭ قارق بولما بەكەر.

ۇياتىڭ مەن ارىڭدى مالعا ساتىپ,

ۇياتسىزدا يمان جوق, تۇپكە جەتەر, – دەپ قورىتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلاعاتتى وي تاستايدى.

دانىشپان اقىننىڭ «عىلىم تاپ­پاي ماقتانبا» دەگەن ديداك­­تي­كالىق ولەڭى ءبىزدىڭ قازاق حال­قى­­نىڭ عانا ەمەس, كۇللى ادامزات با­­لا­سىنىڭ ومىرلىك باع­دار­لا­ما­سى­نا ەنگىزۋگە لايىقتى عيبراتتى تۋىن­دى:

بەس نارسەدەن قاشىق بول,

بەس نارسەگە اسىق بول,

ادام بولام دەسەڭىز.

تىلەۋىڭ, ءومىرىڭ الدىڭدا,

وعان قايعى جەسەڭىز.

وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق,

ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق –

بەس دۇشپانىڭ, بىلسەڭىز.

تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,

قاناعات, راحىم, ويلاپ قوي –

بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز...

شىعارمالارى ءوز حالقىنىڭ ۇلت­تىق يدەولوگياسىنىڭ قۇرامداس بولى­گىنە اينالىپ وتىرعان اباي ءوزى­نىڭ ءبىر سوزىندە «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما» دەيدى.

ۇلى اقىن نەگە مىڭمەن جالعىز الىس­تى؟

بۇل سۇراققا ابايدان ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن يرلاند كلاسسيگى دجوناتان سۆيفت جاۋاپ بەرىپ كەتكەن ەكەن: «ناعىز كەمەڭگەردى بىردەن بايقاپ, تانۋعا بولادى, ويتكەنى وعان بۇكىل ناداندار مەن دارىنسىزدار قارسى شىعىپ, جابىلىپ كە­تەدى» دەپ جازىپتى ول.

ءوزىنىڭ «مىڭمەن جالعىز الىسىپ», ارپالىسپەن وتكىزگەن قىسقا عۇمىرىندا قازاقتىڭ كە­مەڭ­گەر اقىنى الەمدىك وركە­نيەت­كە ولمەس ۇلەس قوستى. سونى­مەن قا­تار بايرون مەن گەتەنى, ميتسكەەۆيچتى, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى, لافون­تەن مەن كرىلوۆتى, بۋنين مەن پولونسكيدى, تاعى باسقالاردى قازاق تىلىنە ءتار­جى­مالاپ, الەم ادەبيەتىنىڭ اسىل قازى­ناسىن ءوز ۇلتىنىڭ يگىلىگىنە اي­نالدىرىپ بەردى. ءسويتىپ, الەم ادەبيەتى مەن قازاق رۋحانياتىنىڭ اراسىنا ءوز دارىنىمەن التىن كوپىر ورناتىپ كەتتى.

كەيىنگى ۋاقىتتا ء«ار ءداۋىردىڭ ءوز ابايى بولادى» دەگەن پايىمدى ءجيى ەستيتىن بولدىق. ولاي ەمەس. بارلىق داۋىرگە, بار­لىق حالىقتارعا ورتاق ءبىر اباي بار. اباي – دارا. اللا – جالعىز, اباي – جالعىز.

كەزىندە «مەنىڭ ابايىم» دەپ اقىن تەمىرحان مەدەتبەك زەرتتەۋ كىتاپ جازدى, ءبىز ونى ىستىق ىقى­لاسپەن قابىلدادىق. قازىر اباي­دى يەمدەنۋشىلەردىڭ قاتارى ءتىپتى كوبەيدى. نەسى بار, يەمدەنۋگە حا­قى­سى بار, ابايدى اركىم وزىنشە تانيدى, ءار قىرىنان كەلىپ, وزىنشە باعا بەرەدى. مەكتەپ وقۋشىلارى «مەنىڭ ابايىم» دەگەن تاقىرىپتا جاپپاي شىعارما جازۋدا. بۇل دا قۇپتارلىق ءىس.

بىراق ابايمەن اسىرە اۋەس­تە­نۋدىڭ كەرى اسەرى دە بولاتىن سياق­تى. مىسالى, ءار ءتۇرلى ءدىني اعىم­نىڭ ۋاعىزشى-بىلگىشتەرى اقىن شىعارمالارىنا ءوز تۇسىنىك پريز­ما­سىمەن قاراپ, ءتىپتى ءبىرى سالافيت, ەندى ءبىرى كريشنايت جاساعىلارى كەلگەنىن دە كوردىك. ءبىز كەيبىر ءدىني سەكتالاردىڭ يدەولوگتارى اباي, شاكارىم فيلوسوفياسىن ءوز كوزقاراستارىن ناسيحاتتاۋعا پاي­دا­لانىپ, كىتاپتار, تراكتاتتار, وقۋلىقتار جازىپ, جاريالاپ جۇرگەنىنە كۋا بولدىق, قارسىلىق ءبىل­دىرىپ, توسقاۋىل جاساپ تا باق­تىق. بىراق ودان نە ءوندى, نە ونبەدى؟ ويتكەنى اباي بارىنە كەرەك. ەگەر اۋەزوۆتىڭ كوزى ءتىرى تۇرسا بۇلاي بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟

ونىڭ ولەڭدەرىن رەسەيدەگى سايا­سي توپتار «وككۋپاي اباي» دەپ اتاپ, ءوز ساياسي ويىندارىنا, ەرە­ۋىل-كۇرەستەرىنە قۇرال ەتكەنى دە ەسى­مىزدە. ولار ءوز ۇراندارىن جازىپ, اقىننىڭ كىتابىن, سۋرەتىمەن فۋت­بول­كاسىن شىعارىپ تاراتتى. جالپى, شىعارما اتاۋلى جا­رىق­­قا شىققان سوڭ حالىقتىڭ مەن­شى­­گى­نە اينالادى. ءتىپتى كوزى ءتىرى اۆ­تورلاردىڭ ءوزى وزەگىن جارىپ شىق­قان شىعارماسىنا جاريا­لا­نىپ كەتكەن سوڭ يە بولا الماي قا­لا­­دى. سوندىقتان بۇل جەردە كوپكە نە ىستەۋگە بولادى؟ كىم قانداي ماقساتىنا قالاي پايدالانسا دا اباي – اباي بولىپ, ءوز بيىگىندە قالا بەرەدى. ابايدى «تۇسىنىكسىز قازاق» دەپ اتاعان ناۆالنىيعا ءبىز رەنجىدىك, بىراق ءبىز ءوزىمىز ابايدى تولىق ءتۇسىنىپ بولدىق پا؟ مەن ءوز باسىم دانىشپان ابايدىڭ ءبىز شەشە الماي جۇرگەن ۇلى ءبىر جۇمباعى – ونىڭ ءوز حالقىنىڭ بوستاندىعىن اڭساۋىندا جاتقانىن سەزگەندەي بولدىم. ماسكەۋدەگى جاع­داي سونىڭ ءبىر كورىنىسى. ورىس­تىڭ دەموكراتيالىق كۇشتەرى اباي­دان وزدەرىنە دەمەۋ, قولداۋ تاپ­تى. دەگەنمەن الگى ەرەۋىلشى نا­ۆال­نىيدان ءبىزدىڭ وزگەشەلىگىمىز – تۇسىنەيىك, تۇسىنبەيىك, ۇلت بولىپ ابايعا دەن قويا باستاعاندىعىمىز.

اباي ءبىزدىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشى­لى­گىمىزگە ەتەنە ەنىپ كەتكەنى سونداي, ءبىز بۇگىن ابايسىز اتتاپ باس­پاي­تىن حالگە كەلدىك. ءومىردىڭ, تۇر­مىستىڭ, قوعامنىڭ قاي سالاسىنا بارساڭىز دا اباي جىرى, اباي ناقىلى كومەككە كەلەدى. اباي – ءبىزدىڭ اقىلشىمىز, اباي – ءبىزدىڭ باعىت بەرۋشى تەمىرقازىق جۇلدىزىمىز. اباي جىرى – ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. ەگەر سول جولى ابايدان «تاياق جەگەن» پۋتين دە ابايدى وقىپ, ونىڭ جىرىنا جۇگىنەر بولسا وزىنە ۇلكەن جاقتاس تاپقان بولار ەدى. ابايدىڭ ۇلىلىعى سوندا: ول – بۇكىل ادامزاتقا ورتاق تۇلعا, الەمدەگى بارشا كۇرەسكەرگە دەم بەرىپ, دەمەۋ بولا الاتىن قايتالانباس قاسيەت!

قىزعان, قىزعانبا, اباي قۇ­نان­باي ۇلى ەشكىمنىڭ جەكە­مەن­شى­گى ەمەس, ەڭ اۋەلى قازاق حالقىنىڭ دارا پەرزەنتى ءارى ۇلى ۇستازى, كەمەڭگەر دانىشپانى, ودان كەيىن كۇللى ءتۇبى ءبىر تۇرىك حالقىنىڭ ۇلگى تۇتىپ, ماقتانىش ەتەر بيىك ينسانى, قالا بەردى بۇكىل ادامزاتقا رۋحاني شا­پا­­عاتىن شاشقان الىپ تۇلعا.

ۇلىلىق دەگەن ءارى قاراپايىم, ءارى ۇلى ۇعىم, ونىڭ ىشكى شى­ڭى­را­ۋى­نا ەكىنىڭ ءبىرى بويلاي المايدى. اباي بابامىز دا «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا», «شەش كوڭىلىمنىڭ جۇمباعىن» دەپ كەلەر جەتەلى ۇرپاققا جاسىرىن قازىنالى كومبەدەي ۇلى مىندەت ارتىپ كەتتى.

ءوز زامانىنان وزىپ تۋعان اقىن­نىڭ قات-قابات جۇمباعىن كوزىنىڭ تىرى­سىندە ەشكىم شەشپەك تۇرسىن, ما­نىنە بويلاپ, تۇسىنە المادى. ءبىز بول­ساق ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنۋگە تالپىنىپ كەلەمىز.

اباي فەنومەنىن العاش اشىپ بەرگەن اۋەزوۆ بولسا, ارعى-بەرگى قالامگەرلەردەن اباي اۋىلىنا ات باسىن بۇرماعانى جوق. تاكەن الىمق­ۇلوۆ «جۇمباق جان» دەگەن زەرت­تەۋ كىتاپ ارنادى, رامازان توق­تا­روۆتىڭ «اباي جۇمباعى» اتتى رومانى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. قايىم مۇحامەتحانوۆ, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, تۇر­سىن جۇرتباي, عاريفوللا ەسىم, تاعى باسقا ابايتانۋشىلار ەڭبەك­تە­رى­نىڭ ارقايسىسى ءبىر توبە.

«مەن ءوزىم ءتىرى بولسام دا, انىق ءتىرى دە ەمەسپىن. انشەيىن وسى­لار­دىڭ ىزاسىنان با, وزىمە-ءوزىم ىزا بولعانىمنان با, ياكي بوتەن ءبىر سەبەپتەن بە؟ – ەش بىلمەيمىن. سىرتىم ساۋ بولسا دا, ءىشىم ءولىپ قالىپتى. اشۋلانسام, ىزالانا المايمىن. كۇلسەم, قۋانا المايمىن, سويلەگەنىم ءوز ءسوزىم ەمەس, كۇلگەنىم ءوز كۇلكىم ەمەس, ءبارى دە الدەكىمدىكى» (9-قارا ءسوز).

ال ولەڭىندە:

ءىشىم ولگەن, سىرتىم ساۋ,

كورىنگەنگە دەيمىن – اۋ:

بۇگىنگى دوس – ەرتەڭ جاۋ,

مەن نە قىلدىم, ياپىرماۋ؟!,

– دەپ وسى ويىن ساباقتايدى.

ء«ىشىم تولعان ۋ مەن ءورت, سىرتىم دۇردەي,

مەن كەلمەسكە كەتەرمىن تۇك وندىرمەي».

«جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ

ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ».

 «...ادام بالاسى جىلاپ تۋادى.

كەيىپ ولەدى».

ء«وزىڭ ءتىرى بولساڭ دا كوكىرەگىڭ ءولى بولسا, اقىل تابۋعا ءسوز ۇعا المايسىڭ».

ۇياتتى بىلمەي ءومىر ءسۇرىپ جۇر­گەن­دەرگە قاراپ ايتقانى: ء«بۇيتىپ ءتىرى­مىن دەمە, ودان دا اللانىڭ اق ءولى­مىنىڭ ءوزى ارتىق».

«كوكىرەكتە ساۋلە جوق, كوڭىلدە سەنىم جوق, قۇر كوزبەن كورگەن ءبىزدىڭ حاي­ۋان مالدان نەمىز ارتىق» (7-ءسوز) دەيدى.

مۇنداي ۇزىندىلەر مەن شۋماق­تار­دان ونىڭ قىم-قيعاش كۇرەسپەن وتكەن قايعىلى, قاسىرەتتى ومىرىندەگى دراماعا تولى پسيحولوگيالىق ءحالىن كورەمىز.

اباي – ۇلتتىق شەڭبەردەن شى­­­عىپ, الەمدىك, ادامزاتتىق دەڭ­گەي­گە كوتە­رىلگەن الاشتىڭ ال­عاش­­قى اقىنى دەيتىن سەبەبىمىز, ول ءوز پا­يىم­­دا­رىندا الەمنىڭ ۇلى وي­شىل­­دارىمەن ۇندەسەدى, تىزگىن قاعى­سا ۇزەڭگىلەس تۇرىپ, تەرەزەسى تەڭ دەڭ­گەي­دە ءتىل قاتادى.

مىسال كوپ, بىرەۋىن عانا كەل­تى­رەيىن. ورىستىڭ ۇلى جازۋ­شى­سى فەدور دوستوەۆ­سكي ءوز «كۇن­دە­لىك­تەرىندە» «ۇلت­تىڭ سوقىر­لى­عى» جانە سودان تۋاتىن ەكى قاتەلىك تۋرالى ءوز كوزقاراسىن تۇجىرعان. اي­تىپ وت­ىرعانى: «اقىل-ويدىڭ قاتە­لىگى مەن جۇرەكتىڭ قاتەلىگى».

اقىل-ويدىڭ قاتەلىگىنەن ارى­لۋعا بولادى, ال جۇرەكتىڭ قاتە­لى­گىنەن – ايىعۋ قيىن. جا­زۋشى بۇل جۇرەك قاتەلىگىن ادامنىڭ جان دۇ­­ني­ە­سىن, رۋحىن قۇرتاتىن جۇق­پا­لى دەرتكە بالايدى.

ال اباي 17-قارا سوزىندە «اق­ىل مەن قايراتتى جۇرەككە بي­­لە­تۋ كەرەك» دەگەن ءتامسىل ايتا­دى. «ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن جۇ­­رەكتى جاق­تادىم, ۇشەۋىڭ ءبىر كى­سى­نىڭ بو­يىنان تابىلساڭدار – «تا­با­نى­نىڭ توپىراعىن كوزگە سۇر­تەرلىك قا­سيەتتى ادام سول», دەي­دى. مىنە بۇل «قاسيەتتى ادام» – ۇلى اباي اتامىز يدەال رەتىندە ۇسىن­عان «تولىق ادام», «كەمەل ادام­نىڭ» مى­نەز­دەمە, سيپاتتاماسى, پورت­رەتى.

ءوز ۇلتىن جان-تانىمەن سۇي­گەن اقىن شىعار­مالارىندا ءوز قاي­عىسىنا ەل قاي­عى­سىن قوسىپ جىر­لاعانى بەسەنەدەن بەلگىلى, اينالاسىنداعى نادان جۇرت­تىڭ, مەشەۋ قوعامن­ىڭ قيسىعىن تۇزەۋگە ارەكەتتەنىپ, سودان قىرۋار جاۋ تاۋىپ, اقىرى جۇرەگى ايىقپاستاي جارالانىپ, قۇسالانىپ, جان دەرتىن تاپتى.

مەنىڭشە, ابايدىڭ جۇمبا­عى­نىڭ ءبىر سۋىرتپاق-تامىرىن ونىڭ جا­نىنىڭ دەرتىنەن ىزدەۋ كەرەك...

«باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم­نىڭ» زامانىنداعى ىمىراسىز كۇرەستە نادانداردان جەڭىلدى, تول­عاندى, كۇرسىندى, كۇڭىرەندى, قور­لاندى, ابدەن نالىعان شاقتا ءتۇڭى­لىپ وتىرسا دا:

«اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قاي­تىپ نادان بولايىن؟» دەپ, وسى تۇ­يىق­تان شىعار جول ىزدەدى.

مىنە, وسى جەردە ۇلى ويشىلدىڭ «تولىق, كەمەل ادام» كونتسەپتسياسى تۋادى.

وسىنى وقىپ, ويلاي بەر, بولساڭ زەرەك.

ەڭبەكتi سات, ار ساتىپ نەگە كەرەك؟

ءۇش-اق نارسە – ادامنىڭ قاسيەتi:

ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل,

جىلى جۇرەك».

اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك,

– دەيدى ول.

اباي ءوزىنىڭ «قارا سوزدەرىندە» «تولىق ادامدى» ەكىگە بولەدى:

ناداندىققا تولىق ادام; ادامدىققا تولىق ادام.

«بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەگەندەگى 5 نارسە تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راحىم بەسەۋى دە – ادامنىڭ ءۇش اسىل قاسيەتى – اقىل, قايرات, جۇ­رەكتەن تۋىندايدى.

ادامزات وركەنيەتىندەگى ادام­گەر­شىلىك-كىسىلىك, ءدىن-يمان, ءبى­لىم-عىلىم, تاربيە, ادەپ, ونەر, ادال­دىق, ادىلەتتىك, ەرلىك, ازا­مات­تىق, جومارتتىق, ت.ب. بارلىق ەڭ پا­راساتتى, ەڭ ىزگى, ەڭ يگى قا­سيەت­­تەردى بويىنا سىڭىرگەن ادام – اباي ۇسىنعان «تولىق ادام» تۇجىرىمى – پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ ىجداھاتىمەن بۇگىن ءبىزدىڭ قازىرگى قازاق­ستان­نىڭ دامۋ كونتسەپتسياسىنىڭ نەگىزى­نە اينال­­­عانى ۇلتىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋى جو­لىن­دا­عى ستراتەگيالىق قۇتتى قادام بولدى دەپ ايتار ەدىم. سوند­اي-اق بيىلعى جىل اباي جىلى, ال ۇلى اقىننىڭ تۋعان كۇنى اباي كۇنى اتالىپ, كۇنتىزبەگە ەنىپ, حالىقتىق ءداس­تۇرلى مەرەكەگە اينالعانى ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ عانا ەمەس, ادام­گەر­­شىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ, ار مەن يمان­نىڭ مار­تە­بەسى كوتەرىلگەنىنىڭ بەلگىسى.

حاكىمنىڭ ولمەس ولەڭدەرىمەن قاتار, قاسيەتتى «قارا سوزدەرى» دە ءادامسۇيۋدىڭ سار­قىلماس قاينارى رەتىندە بۇكىل ادام­زات­قا ورتاق مۇرا. «قارا سوزدەر» – ەڭ الدىمەن قازاقتى تانۋعا ارنالعان تراكتات. جا­زىلعالى بەرى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. ۇلى اقىن تانىپ-بىلگەن ول قازاقتى ءبىز جىعا تانىمايمىز, تاني دا المايمىز, تانىعىمىز كەلسە دە. ال ءوزىمىزدىڭ زامانداستارىمىزدى شە؟ ولاردى تانۋعا قابى­لەتىمىز جوق. وزگەنى قويىپ ءوزى­مى­ز­دى ءوزىمىز كەيدە تانىمايمىز. قازاق وزگەرىپ بارادى. كۇننەن كۇنگە. مىنەز-قۇلقى, ادەت-عۇرپى, دۇنيەتانىمى, ءتىپتى ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى دە... بالا كەزىمدەگى كەڭقولتىق قازاقتى بۇگىن كۇندىز شاممەن ىزدەپ تابا المايمىن.     

قازاقتىڭ ۇلتتىق سىر-سيپاتىن اشۋعا اباي, شوقان, شاكارىم, بايتۇرسىنوۆ, اۋەزوۆتەن باستاپ, كوپتەگەن فيلوسوفتارىمىز ەڭبەك ارنادى. وسى ىڭعايدا گەرولد بەلگەردىڭ جازبالارى دا كوڭىلگە كوبىرەك قونادى. بەرگى تولقىننان تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى «قاس-ساق اڭقىماسى», تۇرسىنجان شاپاي «قازاقتىڭ جانى», امان­گەل­دى كەڭشىلىك ۇلى «قازاقتى ءسۇيۋ» دەگەن مونوگرافياعا تاتيتىن شىعارمالار جازدى. الاشتانۋ ورتا­لىقتارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبارى دە قازاقتانۋ عىلىمىنا قوسى­لىپ جاتقان ۇلەس دەپ بىلەمىن. قازاقتى تانۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قازاقتى جۇرەكپەن جاقسى كورىپ, قۇلاي ءسۇيۋ كەرەك. بۇل جەردە جالاڭ پاتريوتيزمگە ورىن جوق. كەزىندە قازاقتىڭ كەيبىر ەرەك مىنەزىن شىمشىپ سىناعان ءبىر-ەكى ولەڭ جولدارىمدى ۇستاپ الىپ, سوڭىما شىراق الىپ ءتۇسىپ, مەنى قازاقتىڭ جاۋى اتاندىرماق بولعاندار بۇل كۇندە رايىنان قايتا قويدى دەپ ايتا المايمىن. سونىڭ وزىندە بىزدىكى انشەيىن, بەر جاعى, اسىلىندا قازاقتى ابايدان كوپ سىناعان اقىن جوق. «قولدارىنان كەلسە الدىمەن ابايدى قيراتىپ السىن» دەمەي-اق قويايىن... مۇنى «قارپىپ ءسۇيۋ» دەيدى.

ۇلى دالانى كەزىپ, مادەنيەتىنە قانىعىپ, اتقا ءمىنىپ, كيىز ۇيدە تۇنە­گەن, ءان كۇيىن تىڭداپ, داس­تار­قاننان ءدام تاتقان, قازى جەپ, قىمىز ىشكەن, ارعىسى – ەجەلگى باتىس-شىعىس ساياحاتشىلارىنىڭ, بار­لاۋ­شىلارىنىڭ, ۋاعىز­شى­لا­رىنىڭ, بەرگىسى – رەسەي وتار­شى­لارىنىڭ, قارا­شەك­پەندەر مەن كاتورجاندارىنىڭ ءبى­را­زى قازاق­تىڭ ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى تۋرالى وزدەرىنشە سۋرەتتەپ جازىپ قال­دىر­عان. اتا-بابالارىمىز ءالى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگىپ, قازاق اتانا قويماعان ىقىلىم زامان­نان بەرى جەتكەن سيپاتتاما, مىنەزدەمەلەر, كەيىپتەمەلەر ساقتالعان. يبن باتۋتا, ماركو پولو, رۋبرۋك, كارپيني, جۋۆەيني, تيان-شانسكي, پرجەۆالسكي, يانۋشكەۆيچ تە, زەلينسكي دە, دوس­توەۆس­كي دە, سولجەنيتسىن دە... كو­بىسى قازاقتىڭ دارقان مىنەزىن ماق­تاپ, داڭعوي قىلىقتارىن شەنەگەنمەن, ەشقايسىسى دا ۇلتىمىزدىڭ شىنايى سيپاتىن اشىپ بەرە العان جوق. ولارعا قاراعاندا «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن...», «شەش كوڭى­لىم­نىڭ جۇمباعىن», «سىرىمدى توق­تاتايىن ايتا بەرمەي» دەگەن ۇلى اباي كۇللى الەمگە قازاق جانى مەن ساناسىنىڭ قۇپياسىن كوبىرەك اش­تى. ولەڭدەرى ارقىلى دا, «قارا سوزدەرىمەن» دە.

دەگەنمەن دە, اباي ءوزى تانىپ-ءبىلىپ, زەيىندەپ-زەردەلەگەن قازاق جانىنىڭ بۇكىل قۇپياسىن تۇگەل جايىپ سالماي, سوڭىنا كوپ جۇمباق قالدىردى دەسەك دالىرەك بولاتىنداي. ابايدىڭ قازاقتانىمى مۇحيتتاعى الىپ ايسبەرگ سەكىلدى. ۇشتەن ءبىرىن كەيىنگىگە اشىق ۇعىن­دى­رىپ بەردى دە, قالعانىن استارلاپ كەتتى. مەنىڭشە, ونىڭ «قارا سوزدەرىن» ءتارجىمانداردىڭ ورىس تىلىنە «سلوۆو نازيدانيە» دەپ اۋدارىپ جۇرگەنى ءدال بالاما ەمەس. «قارا تەڭىز», «قارا شاڭىراق» دە­گەندەگى «قارا» ءسوزى ۇلىلىق ما­عى­نا­سىن بەرەتىنىن بۇل كۇندە ورىس­تار­مەن قوسا بۇكىل الەم جۇرتى بىلەدى. انا جىلى وسكەمەندە اباي­عا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلىپ, اشى­لۋ سالتاناتىنا بارعانىمىزدا ءسوز سويلەگەن ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشى­سى الەكساندر راديونوۆ: «اباي قۇنان­باي ۇلىنىڭ «قارا سوزدەرىن» ورىسشاعا سوزبە-ءسوز «چەرنوە سلوۆو» دەپ اۋدارساڭىزدار الدەقايدا دۇرىس بولادى, بۇل سوزدە ۇلىلىق بار, سولاي دەپ اۋدارىڭىزدار! بۇل «سلوۆو نازيدانيە» دەگەننەن الدەقايدا كۇشتىرەك!» دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالدى... بىراق ءبىز­دىڭ ورىسشا سويلەپ-جازعاندا ورىس­تىڭ ءوزىن جول­دا قالدىراتىن ءتىل­ماش­تا­رى­مىز­دىڭ ءوز ءۋاجى, ارگۋ­مەن­تى بار سياق­تى...

بىردە ماعان قازاقتىڭ ورىس تىلدەس ونەرتانۋشى حانىمى:

– ءسىز نەتكەن باقىتتىسىز, اباي­دى تۇپنۇسقادان وقىپ-تۇسى­نە­تىن, – دەدى, – سوسىن: – ال ءبىزدىڭ وقىپ جۇرگەنىمىز ناعىز اباي ەمەس, ونىڭ اۋدارماسى عانا, –دەپ قوستى. مەن ونىڭ ءسوزى مەن الپەتىنەن انا ءتىلىن بىل­مەگەنىنە قاتتى قىنجىلعان وكى­نىشتى بايقاپ, جانىم اشىپ كەتتى. ابايدى تۇپنۇسقادان وقي ال­ماۋىن باقىتسىزدىققا بالاعان سۇڭعىلالىعىنا ءىشىم جىلىپ قال­عا­نىن نەسىن جاسىرايىن؟ بۇل جەردە ونىڭ نازىك داۋىسىمەن ءوز انا ءتىلىن تۇسىنبەيتىن بىرنەشە ۇرپاقتىڭ با­قىت­سىزدىعى ايعايلاپ تۇر ەدى.

ءبىزدىڭ كوبىمىز وسى كەزدە ۇلتتىق مۇرات-ۇلتتىق يدەيامىز نەدەن باستاۋ الاتىنىن بىلە بەرمەيمىز, «ۇلتتىق يدەولوگيا قايدا؟» دەپ قاق­سايمىز. نەگىزى بۇل ۇلتتىق سا­نا­عا بايلانىستى ماسەلەلەر. ءبىز اباي جۇمباعىن كەمەڭگەر اق­ىن­­نىڭ جەكە باسىنىڭ جۇمباعى ەمەس, كۇللى قازاق ۇلتىنىڭ, قالا بەردى بۇكىل قازاقستاننىڭ جۇم­با­عى دەپ قاراستىرۋىمىز كەرەك. ابايدىڭ عاجايىپ قۇدىرەتى ونىڭ شىعار­ما­لارىنا ۇڭىلگەن سايىن وسىنداي ويعا يتەرمەلەيدى. بىراق ءبىز بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋىن, سوڭعى وتىز جىلدا قالىپتاسقان ادەتىمىزبەن, جۇرتىمىزدى دا, ىر­قىمىزدى دا بىرتىندەپ بيلە­گى­سى كەلەتىن سۇق كوزدى سىرتقى ين­ۆەس­تور­لارعا ارتىپ قويىپ قاراپ وتىرا بەرمەي, ءوزىمىز شەشكەنىمىز ءجون. جۇمباقسىز جان, قۇپياسىز ادام جوق. دەي تۇرساق تا, قوعامدىق سانادا ء«ىنجىل قۇپياسى», «قۇران قۇپياسى», «دا ءۆينچيدىڭ قۇپياسى» دەيتىن بەلەڭ العان ۇعىمدار بار. اباي جۇمباعى – قازاق جانىنىڭ قۇپياسى دا وسى تەكتەس قۇبىلىس. ءبىز­دىڭ ۇلتتىق سانامىز الدىمەن ابايدى جەتە تانىپ, ول قال­دى­رىپ كەتكەن قازاق قۇپياسىن – عاسىر­لار­دىڭ ۇلتتىق جۇمباعىن تولىق ءتۇسىنىپ, تۇگەل يگەرىپ, شەشكەن جاع­داي­دا عانا الەمنەن ءوز ورنىن ويىپ الا الادى. ەلىمىز دە سولاي. بۇل جولدا ۇلى اۋەزوۆ ۇسىنعان عىلىمي امال, زەرتتەۋ ءادىسى, ءوز قولىمەن سا­لىپ بەرىپ كەتكەن تانىمدىق بيىك باسپالداق بار. قازاقستان قان­شاما دارقان, اقكوڭىل, اشىق-شاشىق, استا-توك ەل بولعانىمەن اباي ءوزى جاسىرىپ كەتكەن ۇلتتىڭ جۇم­با­عىن سىرتقا كوپ اشكەرەلەپ, اي­گى­لەي بەرمەي, قازاق جانىنىڭ قۇ­پيا­سىن قىمتاپ ۇستاعانى ءجون دەپ بىلەمىن. تۇبىندە «قازاق جانىنىڭ قۇپياسى», «قازاقتىڭ ۇلتتىق سانا­سى», «قازاقتىڭ ماقسات-مۇرا­تى», «قازاق جۇمباعى», «قازاق فەنو­مەنى» دەگەن سياقتى ۇعىمدار الەم­دىك دەڭگەيگە شىعاتىن كۇننىڭ كەلە­رى­نە سەنەمىن.

ويتكەنى اباي – سانانىڭ ساۋ­لە­سى, جۇ­رەك­تىڭ جۇلدىزى!

اباي – ادامگەرشىلىكتىڭ اسقارى, شىن­دىقتىڭ شىڭىراۋى, رۋحتىڭ عارى­شى!

اباي – «قور ەلدە تۋىپ, قور­لىق­پەن وتسە دە» (شاكارىم) بار بول­مىسى, بۇكىل ۇلى دارى­نىمەن, قاتى­گەز ورتادا قاي­عى­عا تۇن­شىق­قان قاسىرەتتى تاعدىرىمەن ۇل­تى­نىڭ ۇلى بولاشاعىنا جول اشىپ بەرگەن كە­مەڭ­گەر. ءبىز, الاش ەلى, اباي باردا اداس­پاي­تى­نى­­مىز انىق! سوندىقتان اباي­مەن ءومىر سۇ­رەيىك! بۇگىنگى اباي كۇنى قۇتتى بولسىن!

 

ۇلىقبەك ەسداۋلەت,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى