وڭىردە كۇردەلى ەكولوگيالىق ماسەلە كوپ

اقتوبە – ەلىمىزدەگى اۋا ساپاسى ناشار ال­تى قالانىڭ ءبىرى. قالا كاسىپورىندارى وت­­كەن جىلى اۋاعا 170 مىڭ توننا زياندى زات جىبەرگەن. قالادا قالدىق سۋلاردى زالال­سىز­­داندىراتىن ورتالىقتاندىرىلعان كا­رىز­ ستانساسى جوق. قالانىڭ كارىز جەلىسىنە 4800 نىسان قالدىق سۋىن توكسە, ونىڭ 319-ى ون­­­دىرىستىك كاسىپورىن. وسى ءىرى وندىرىستىك مە­­­كەمەلەر, سپيرت جانە سىرا, گازدى سۋسىندار شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ توككەن قال­­­دىق سۋلارىنان اۋاعا ۋلى مەتان گازى ءبو­لىنىپ جاتىر.

– وڭىرىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن ەكولو­گيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان كەشەندى جوسپار ازىرلەندى. جاقىندا ونى جۇرتشىلىق تالقىسىنا ۇسىنامىز. كەيبىر كۇردەلى ماسەلەلەرمەن ارنايى ماماندار اينالىسۋدا. 30-40 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەرگە العا حيميا زاۋى­تىنىڭ قالدىقتارىنان ارىلۋ, ەلەك وزە­­نىنىڭ التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانۋى كىرەدى. كوپ ماسەلەلەر حالىقارالىق ەكولوگتار, ۇكىمەتتىك, مينيسترلىك دەڭگەيىندە شەشىلۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە اقتوبە قا­لاسىندا ورتالىقتاندىرىلعان كارىز تازارتۋ قوندىرعىسىن سالۋ, مۇعالجار اۋدا­نىنىڭ اۋماعىنداعى كوكجيدە سترا­تەگيالىق تۇششى سۋ قورى بەلدەۋىن ساقتاۋ, شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ جۇمىستارى دا كەزەك كۇتتىرمەيدى, – دەيدى وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى قايرات بەكەنوۆ.

قۇرىپ بارا جاتقان كوكجيدە, العاداعى ۋلى قالدىق

ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى رەتتەۋ, پايدالانۋ باسقارماسى 2018-2025 جىلدارعا «اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكولوگياسىن دامىتۋ» كەشەندى باعدارلاماسىن ازىرلەدى. مۇنىڭ نەگىزگى باعىتتارى – بۇرىنعى العا حيميالىق زاۋىتىنداعى قاۋىپتى قال­دىقتاردى كومۋ, ەلەك وزەنىنىڭ 6 ۆالەنتتى حروم, بورمەن جانە كارىز سۋلارىمەن «تاريحي لاستانۋىن» جويۋ, اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ, وندىرىستىك قالدىقتاردى ازايتۋ جانە كومۋ, قاۋىپسىز قالدىقتار جۇيەسىن قۇرۋ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى دامىتۋ, اقتوبە قالاسى توڭىرەگىندەگى جاسىل جەلەك بەلدەۋىن قالپىنا كەلتىرۋ, اتموسفەرالىق اۋا مونيتورينگى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ.

وڭىردە شەشىلۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اقتوبە قالاسىنىڭ ىرگەسىنەن اعىپ جاتقان ەلەك وزەنىمەن جالعاسقان جەراستى سۋلارىنىڭ التى ۆالەنت­تىك حروممەن «تاريحي لاستانۋى». لاستانۋ ايماعى وتە ۇلكەن. ويتكەنى 1957 جىلى سالىنعان اقتوبە حروم قوسىن­دىلارى زاۋىتى 1961 جىلدان بەرى جەراستى جانە جەر بەتى سۋلارىن حروم قالدىعىمەن شايىپ كەلەدى. بۇل – ەلەك ترانسشەكارالىق وزەنىنىڭ نەگىزگى لاستاۋشى كوزدەرى.

2012-2013 جىلدارى ەلەككە جال­عاسقان جەرىندەگى 6-ۆالەنتتىك حروممەن لاستانعان جەراستى سۋلارىن تازار­تۋ جوباسى №3 وندىرىستىك القاپتىڭ 80 گەكتار اۋماعىندا قولعا الىندى. لاس­تان­عان بولىك سۋلفاتتى-توتىق­تانعان تەمىردى پايدالانۋ ارقىلى رەاگەنتتى تاسىل­مەن تازارتىلدى. وبلىستىق ەكولو­گيا دەپار­تامەنتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, 6-ۆالەنتتىك حروممەن لاستانعان 500 گەكتار اۋماقتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن حروم قوسىندىلارى زاۋىتىنا قاراستى ەلەك وزەنىمەن جالعاسقان تۇسىنداعى ورىنداردى تەرەڭ توپىراق قاباتىمەن قوسا كۇردەلى تازارتىلۋى ءتيىس. بۇل ازىرگە قولعا الىنعان جوق. جەرگىلىكتى ەكولوگتار: «تازالاۋ كەزىندە جاڭا وندىرىلگەن حرومنىڭ جەراس­تى سۋلارىنا ارالاسىپ كەتپەۋىنە مۇقيات بولعان دۇرىس», دەيدى.

وبلىس اۋماعىندا 26 ملن توننادان استام جينالعان قالدىقتى كەزەڭ-كەزەڭى­مەن كومۋ كەرەك. ونىڭ 730 مىڭ توننادان استامى وتە زياندى وندىرىستىك جانە حي­ميا­لىق قالدىق – بۇرىنعى كيروۆ اتىن­داعى العا حيميالىق زاۋىتىنىڭ اۋما­عىندا. 2017 جىلدىڭ 15 قازانىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وت­كەن كەڭەستە بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتى اۋماعىنداعى زياندى قالدىقتاردى جويۋعا اقتوبە وبلىسى اكىمشىلىگىنە قارجى ىزدەس­تىرۋگە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرىلىپ, سول جىلى ونىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تارى جاسالدى. بىراق بۇل ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپقان جوق. قاۋىپتى قال­دىقتى جويۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار – كومۋ. تو­پىراققا سىڭبەۋى ءۇشىن قاۋىپتى قالدىقتاردى كۇل-شاڭ جيناعىش ورىنعا كومۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن العا حيمزاۋىتىندا ارنايى ەكى قال­دىق كومەتىن ورىن سالىنۋى كەرەك دەپ جەر­گىلىكتى ەكولوگتار ماسەلە كوتەرىپ وتىر. كۇنى كەشە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتىنا قاراستى №1, 2 تسەحتارىنىڭ جينالعان «تاريحي قال­دىقتارىن» 30 پايىزعا ازايتۋ جونىندە ال­عان مىندەتتەمەسىن تەزىرەك ورىنداۋدى تاپ­سىردى.

اقتوبەنىڭ اۋا ساپاسى.  «قازگيدرومەت» مالى­مەتىنشە, اۋاداعى كۇكىرت سۋتەگى 2016 جىلى – 302 رەت, 2017 جىلى – 144 رەت, 2019 جىلى – 6 رەت تىر­كەلدى. تەك 2018 جىلى بىر­دە-ءبىر رەت تىر­كەلمەگەن. جاعىمسىز ءيىستىڭ, كۇكىرت سۋتە­گىنىڭ قايدان شىعاتىنىن بۇكىل اقتو­بەلىك بىلەدى. جىل سايىن قالاداعى ون­دى­رىستىك كاسىپورىندار اۋاعا 27 مىڭ تون­نا زيان­دى زات جىبەرسە, ال 231 مىڭ تون­ناسى كا­سىپورىن­داردىڭ گاز تازارتقىش قون­دىر­عىلارىندا تۇتىلادى. وسىلايشا كاسىپ­ورىنداردىڭ 88,1%-ى شاڭ مەن گازدى تۇتىپ قالادى. وتكەن جىلى قالادا جى­لىنا 61 مىڭ توننا ۋلى گاز بولىنگەن. ەكو­لوگيا دەپارتامەنتى وبلىستاعى 75 پايىز­دان جوعارى زياندى قالدىق شىعاراتىن 25 كاسىپورىندى انىقتادى. سونىڭ ىشىندە «اقتوبە تەمىر قورىتپا» زاۋىتىنىڭ №1, 2 تسەح­تارىنىڭ كومىلمەي قالعان قالدىقتارى دا بار.

– 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ازوت-امموني بولەتىن قالدىق سۋلار تۇگەل تازار­تىلىپ, كاسىپورىندار قالدىق سۋلارىن ورتاق كارىز جەلىسىنە الدىن الا تازارتۋدان وتكىزىپ بارىپ جىبەرۋ كەرەك دەپ ايتىلعانىمەن, تولىق ورىندالعان جوق. مۇنىڭ ءبىر جولى – كاتاليزاتور قولدانۋ. اۋا ساپاسىن ساياباق, سكۆەر, بۋلۆارلار شە­كاراسىن بەكىتىپ, قالانىڭ جاسىل جەلەك قورىن قايتا تۇگەندەپ, ماقساتتى تۇردە جاسىل جەلەك وتىرعىزۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت, – دەيدى ق.بەكەنوۆ.

«كوكجيدە» قۇمدارىنىڭ قورعالۋى. 2013 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىمەن مۇعالجار اۋدانىندا 43976 گەكتار اۋماقتا «كوك­جيدە – قۇمجارعان» مەملەكەتتىك تابيعي قورى­عى قۇرىلدى. ونىڭ 31723 گەكتارى – كوكجيدە قۇمدارى. 2008 جىلدان باس­تاپ كوكجيدە قۇمدارىنا شيكىزات وندى­رۋشىلەر زيانىن تيگىزە باستادى. سوڭعى ون جىلدا كوكجيدەنىڭ جەراستى سۋلارى مۇناي قالدىقتارىمەن لايلاندى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز بويىنشا, تۇششى سۋداعى مۇناي قالدىقتارىنىڭ شەكتىك مولشەرى 1-دەن 41-گە دەيىن ارتقان. بۇل جەردە «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق, «ۋريحتاۋ – وپەرەي­تينگ» جشس, «كمك مۇناي» اق, «ادا ويل» جشس-ءى مۇناي وندىرۋدە.

قازاقستاننىڭ جەراستى تۇششى سۋ قورى­نىڭ ستراتەگيالىق نىسانى – كوكجيدە قۇم­دارى مەن كوكجيدە جەراستى سۋلارىن با­قىلاۋعا وبلىستىڭ شاماسى كەلمەيدى. كوك­جيدە ەرەكشە قورعالاتىن ايماق مار­تەبەسىمەن كوكجيدەنىڭ تۇششى سۋ قورىنا مو­نيتورينگ جۇرگىزۋ قۇقىعى ورتالىق قۇ­زىرلى ورگاننىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەنى ءجون. مۇناي قالدىقتارىنىڭ جەراستى سۋلارىنا اسەر ەتۋ وشاعىن تابۋ ءۇشىن جەراستى سۋلارىنىڭ اعىنىن انىقتاپ, كوكجيدە قۇمدارىندا مۇناي يگە­رۋ مەن تاسىمالداۋدىڭ بىرىڭعاي ەرە­جەسى بەكىتىلۋى ءتيىس. ۇسىنىستار ەكولو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە جىبە­رىلگەن. جەراستى تۇششى سۋ قورىن لايلادى دەپ ايىپتالعان «كمك مۇناي» مەن «ادا ويل» جشس-ءىنىڭ مۇناي قال­دىقتارى توگىل­گەن كەيبىر ۇڭعىلارى توقتاتىلدى.

7 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

اقتوبە وبلىسى پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى قۋاندىق راحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدىڭ 28 مامىرىندا وبلىستىق ءماسليحات شەشىمىمەن 2018-2025 جىلدارعا ارنالعان قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ماقساتتى جوسپارى بەكىتىلدى. بۇگىندە وسى جوسپاردىڭ ەكى تارماعى ورىن­دالماي قالدى. سونىڭ ءبىرى – 2018 جىلى «اقبۇلاق» اق-ى ءسپيرتتى قالدىقتار توگىلگەن پوليگوندى ءسۇت قىشقىلى باكتەرياسىن پايدالانۋ ارقىلى تازارتۋ جوباسى. جوبا قۇنى – 80 ملن تەڭگە. قارجى بولىنبەگەندىكتەن, جوبا ىسكە اسپادى.

بۇگىندە وبلىستىق پروكۋراتۋرادا كوك­­جي­دە جەراستى سۋلارى, العا حيميا زاۋى­تىنىڭ قالدىقتارىن كومۋگە قا­تىس­تى قورىتىندى ازىرلەنۋدە. اقتوبە تو­ڭى­رەگىندەگى 8 وزەننىڭ ارناسىن كەڭەيتۋ جۇ­مىستارىندا اعاشتار مەن بۇتالاردى اياۋ­سىز كەسۋگە بايلانىستى قوعامدىق پىكىر تۋدى. پروكۋراتۋرا قىزىل كىتاپقا ەنگەن اعاشتاردىڭ كەسىلگەنىن, جۇمىستار جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگانداردىڭ رۇقسا­تىنسىز جۇرگىزىلگەنىن انىقتادى. وزەن ار­نالارىن كەڭەيتۋ كەزىندە 600-دەن استام اعاش كەسىلگەن, ونىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەندەر بار. كەلتىرىلگەن زيان مولشەرى 7 ملن تەڭگەدەن اسادى. الدىن الا قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىلمەگەن, ەميسسياعا رۇقسات الىنباعان. تاپسىرىس بەرۋشى مەملەكەتتىك ورگان, ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسى باقىلاۋ جۇرگىزبەگەن. وبلىستىق پروكۋرا­تۋرا تەكسەرىس جۇرگىزىپ, مەردىگەر مەكەمەلەرگە ەكولوگيالىق زالالدى وتەۋ مىن­دەتتەلدى. اعاشتاردى زاڭسىز كەسۋ, جوعالۋ قاۋپى بار وسىمدىكتەردى جويۋ, وزەن­دەردى زاڭسىز كەڭەيتۋ, لاۋازىمدى وكىل­دىكتەرىن اسىرا پايدالانۋ, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ارەكەتسىزدىكتەرى بويىنشا وتكەن جىلى 7 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. ەندىگى جەردە تابيعاتقا قاتىستى اۋقىمدى شارالار جۇرتشىلىقتىڭ, مامانداردىڭ تال­قىلاۋىنسىز ىسكە اسپاۋىن قاتاڭ ق­ا­داعالاۋ قاجەت. سودان كەيىن عانا جوبالار مەملەكەتتىك ساراپتاماعا جىبەرىلەدى.

ال كونراد ادەناۋەر قورىنىڭ قازاق­ستانداعى وكىلى توماس حەلم اقتوبەنىڭ ماسەلەسى سۋ, قوقىس, قوعامدىق كولىك, اۋا­نىڭ لاستانۋى دەيدى. «1990 جىلى ەكى گەر­مانيا بىرىككەندە, ەكولوگيالىق قيىن جاع­داي تۋدى. سەبەبى شىعىس گەرمانيادا گاز-شاڭ تۇتقىش, سۋ تازارتۋ, اعىندى سۋ تازارتۋ قوندىرعىلارى جوق بولاتىن. فەدەرالدى بيۋدجەت 1996 جىلى كارىز جەلىلەرىن قاي­تا جاراقتاندىراتىن 18 ءىرى جوبانى قار­جى­لاندىردى. التى جىلدان كەيىن ەكى گەر­مانيانىڭ تازارتۋ قوندىرعىلارى, سۋ تازارتۋ, قالدىق سۋ تازارتۋ جەلىلەرى تەڭەستى.

ءبىز لاستاۋشىلاردى «قارا ناسوس» دەيمىز. تابيعاتتى لاستاۋشىلار, مەيلى زاڭ­دى تۇلعا بولسىن, مەيلى جەكە ادام بولسىن, كەلتىرگەن زيانىڭىز ءۇشىن ءىرى كولەمدە ايىپپۇل تولەپ جانە بۇلدىرگەنىڭىزدى قايتا ورنىنا كەلتىرۋگە مىندەتتىسىز. بىزدە سۋ, اۋا, قوقىس, لاس سۋلاردى تازارتقىش قون­­دىرعىلارسىز كاسىپورىن جۇمىس ىستە­مەيدى. گەرمانياداعى تۇتاس حيميا ءوندىرىسى بار ايماق, كومىرلى رۋر وبلىسى قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋعا قايتا جاراقتاندىرۋ ار­قىلى قول جەتكىزدى. ەكونوميكاداعى ءتۇبىرلى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرمەن ءبىر مەزەتتە جۇرگىزىلدى. بۇل كوپ ۋاقىتتى كەرەك ەتەدى جانە ينۆەستيتسيا قاجەت. ەلىمىز حيميالىق كا­سىپورىندارىن قايتا جاراقتاندىرۋعا 30 جىل جۇمسادى.

قازاقستاندا قوقىس شىعارۋ, سۋ, ەلەكتر ەنەر­گياسى اقىسى وتە ارزان. سۋدىڭ تەكشە مەترى –72 تەڭگە, ءار ادام ءۇشىن – قوقىس شىعارۋ اقىسى – 104 تەڭگە. بۇل وتە از. ادام­دار ارزان بولعاسىن قۋات كوزدەرىن ۇنەمدەمەيدى. قۋات كوزدەرى قىمبات بولسا, ادام ۇنەمدەي باستايدى. سۋدى رەتسىز پاي­دالانبايدى.

گاننوۆەردە «قوقىس ەنەرگياسى» دەپ اتالاتىن شاعىن زاۋىت بار. وندا گاننوۆەردىڭ تۇبىندەگى 55 مىڭ ءۇيدىڭ قوقىسى جينالىپ, تەرمووڭدەۋدەن وتەدى دە, ودان ەلەكتر قۋاتى الىنادى. وسىلايشا گاننوۆەردە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 11 پايىزى قوقىستان الىنادى. ارينە قو­قىستىڭ پايداعا اسپاي, تەكتەن تەك لاق­تىرىلعانىنان ەلەكتر قۋاتىنا اينالعانى الدەقايدا ءتيىمدى. ءسوز جوق, گەرمانيا مەن قازاقستان تۇرعىنىنىڭ جان باسى­نا شاققانداعى تابىسىندا بەس ەسە ايىر­ماشىلىق بار. ەندى اۋا لاس­تاۋ رەي­تين­گىسىنە قاراساڭىز, كەرىسىنشە كو­رىنىس باي­قايسىز. قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇر­عىنى گەر­مانيا تۇرعىنىنا قاراعاندا قور­شاعان ورتانى بەس ەسە ارتىق لاستايدى. قازاق­ستان اۋاعا زياندى قالدىقتاردى وتە كوپ شى­­عارادى, دەيدى ت.حەلم.

ەكولوگ الەكساندر ماندرىكيننىڭ ايتۋىنشا, اقتوبە وبلىسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ەكولوگيالىق باعدارلاماسىندا تەحنولوگيالىق كارتا نازارعا الىنباعان. كەز كەلگەن جوبانىڭ تەحنولوگيالىق كارتاسى جەرگە, سۋ كوزدەرىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس.

– ىڭعايسىزدىق تۋدىرىپ وتىرعانى – ينجەنەرلىك جەلىلەرىمىز. جوباداعى ءاربىر باعىت مامانداردىڭ جەتە زەرتتەۋىنسىز, تەحنيكالىق ۇلگىلەۋدەن وتپەيىنشە, شيكى جوبا دەپ اتاۋعا بولادى. بىزدە مۇن­داي اششى تاجىريبەنى تالاي باستان وتكە­رىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىرى – 2004 جىلى قا­زاق­ستاندا ىسكە اسىرىلعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى. جا­پون ۇكىمەتى قار­جى­لاندىرىلعان وسى قانات­قاقتى جوبا گەر­مانيا مودەرا­تور­لىعىمەن باستالدى. سوڭى نە بولدى؟ بەلگىسىز. كەز كەلگەن جوبانىڭ تيىمدىلىگى – ينجە­نەرلىك جەلىلەردىڭ تابيعي سۋ كوزدەرىنە جال­عاسقاندىعىمەن ماڭىزدى. اقتوبە وب­لى­­سىنىڭ سۋ قورى قازاقستانداعى سۋ قو­رىنىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايدى. ەن­دەشە بۇل جەردە جۇمىس جوباسىنىڭ تەح­نيكالىق ۇلگىلەۋىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. ينجەنەرلىك جەلىلەر سۋ كوزدەرىنە قو­­سىل­ماسا, ناتيجە شىقپايدى, – دەيدى ەكولوگ.

 بايان سارسەمبينا,

جۋرناليست

 اقتوبە وبلىسى