جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جەڭەدى

كەيبىر مەملەكەتتەردە وندا­عان مىڭ ادامدار شەيىت كەتتى. وركەنيەتتىڭ ورىندە, تابىس­كەر­لىكتىڭ تورىندە سانالاتىن امە­ري­كا قۇراما شتاتتارىنىڭ ءوزى شات­قاياق­تاي شايقالىپ كەتكەنىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرسىزدار. ۇلى­بري­تانيا, فرانتسيا, يتاليا مەن يسپانيا قاتتى قينالىستا. لاتىن امەريكاسىنىڭ احۋا­لى اناۋ. ءۇندىستان ۇرەيدە. قىتاي قا­پى­لىستا.

وكىنىشكە قاراي, قايران قازاق­ستاندا دا قاراۋلى ىندەتتىڭ قار­ما­عىنا قارمالعاندار 63 مىڭنان, قايتىس بولعاندار 380-نەن استى. 1916, 1932, 1937-38 جىلدارعى قولدان جاسالعان قىرعىنداردا 4,5 ميلليونىنان ايى­رىلىپ, قاسقا جولدان قايىرىلىپ قال­ما­عاندا 40 ميلليونعا جەتەر ەدىك-اۋ دەپ كۇرسىنەسىز. ءبىر قازاق تۋسا بار قازاق قۋاناتىنداي, ءبىر قازاق قازا تاپسا بار قازاق قاي­عى­­راتىنداي كۇيدەمىز عوي, اين­ا­لا­يىندار. مىنا پاندەميا جال­ماعان جانداردىڭ جاقىن­دا­­رىنا قالامگەرلەردىڭ اتىنان قاي­­عىرىپ كوڭىل ايتامىز. شەيىت كەت­­كەندەردىڭ و دۇنيەلەرىن بەرسىن جاراتقان.

مامىر ايىنىڭ ورتاسىنا تامان ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي رە­جىمى اياقتالعاندا مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق جاعداياتتاردى تارازى­لا­دى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدىك رەتسەسسيانىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى. ءتىپتى ۇزاققا سوزىلاتىن ەكونوميكالىق داعدارىسقا دا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. تۇتاس سالالار توقىراۋعا ۇشىراپ جاتىر. ءتورت ءجۇز ميلليوننان استام كاسىپورىن بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇر. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ­بەك­كە جارامدى حالىقتىڭ جار­تى­سىنا جۋىعىنىڭ تابىسى توقى­رادى. ساراپشىلار جاھان ەكو­نوميكاسى سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە بولماعان دەڭگەيگە تومەن تۇسە­تى­نىن بولجاپ وتىر... مىنە, شىم-شىتىرىق, شىتىرمان سوعىس – مىلتىقسىز مايدان ەمەي, نەمەنە.

سول جيىندا پرەزيدەنتىمىز ەل الدىنداعى مىندەتتەردى ەرەك­شە­­لەدى. تالدادى. «قارجى رە­زەر­ۆى جەتكىلىكتى جانە مەملەكەت قا­رىزىنىڭ كولەمى مۇمكىن­دى­گى­مىز­گە ورايلاس. ەڭ باستىسى, ءبىز جاڭا احۋال جاعدايىندا جۇ­مىس­پەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكو­نو­ميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى قايدا, قا­لاي جۇم­ساۋ كەرەكتىگىن بىلەمىز», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. حا­لىق­­تىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارت­تىرۋ, بيزنەستى قولداۋ, ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جول­دارىن سارالادى. داعدارىس كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى دا­مۋ­دىڭ باسىمدىقتارىن دارالادى.

ودان كەيىن دە پرەزيدەنتىمىز بىرنەشە مارتە مانىسكە تولى ما­لىم­­دەمەلەرىن جاريالادى. حا­لىق­­قا قولداۋ كورسەتۋدىڭ جولدا­رىن جۇيەلەدى. ءسوز بەن ءىستىڭ بىر­لى­گىنە جەتۋدىڭ تاپسىرمالارىن ناق­تى­لادى. تىكەلەي ءوزى باقى­لاۋ­عا الدى. جالپى, ازاماتتار مەن بيز­نەس­تى قولداۋ ءۇشىن 6 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. 4,5 ميلليوننان استام ادامعا 42500 تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي كو­مەك كورسەتىلدى. 1 ميلليوننان اسا ازاماتقا ازىق-ت ۇلىك پەن تۇر­مىس­تىق زاتتار ۇلەستىرىلدى.

«حالىقسىز ەكونوميكا بول­ماي­­­دى, ەشكىم دە مەملەكەت­تىڭ نازا­رىنان تىس قالمايدى. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالا­­لارىن, مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ­دى تۇبەگەيلى وزگەرتەمىز», دەدى پرەزيدەنت. «حالىق ۇنىنە قۇ­لاق اساتىن مەملەكەت» تۇ­جى­رىمداماسىن جۇزەگە اسى­رۋ­داعى قادامدار اسا قۇپ­تار­لىق. بەيبىت جينالىستار تۋرالى زاڭ قا­بىلداۋدى دا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا توقاەۆ­تىڭ تىكەلەي ءوزى ۇسىندى عوي.

ايتىپ تا ايتپاي نە كەرەك-اي, 2019 جىلعى ءاز ناۋرىزدىڭ ەرتەسىنە پرەزيدەنت رەتىندە تۇركىستانعا العاش كەلگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ساباقتاستىق, ادى­لەتتىلىك, ىلگەرىلەۋ تۋرالى ىزگ­­ى­لىك ۇستانىمدارىن تۇڭعىش مار­تە ما­لىمدەگەن ەدى. سول ءسوزىن ىسپەن دا­لەلدەپ كەلەدى, اعا­يىندار. بۇ­گىن­دە تۇركى ەل – تۇر­كى­لەر ءتورى تۇر­كىستان شاھارى ءبىر كەزدەگى استانا, قازىرگى نۇر-سۇلتان سياق­تى اي سايىن اجارلانا تۇسۋدە. ءسال كورمەسەڭىز, تانىماي قالاسىز. اللاعا شۇكىر, تاۋەل­سىز­دىككە تاۋبە, ارىس اپا­تىنىڭ الاپاتتارى جىلعا جەتپەي جونگە كەلدى. بيىلعى ماقتاارالداعى تاسقىن زارداپتارى جويىلىپ, جاڭا اۋىلدار مەن جايناعان كەنتتەر كوشە تۇزەپ, بوي كوتەرە باستادى. «نۇر-سۇلتان – ەلدىڭ جۇرەگى, تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان – تىرەگى, شۇعىلالى شىمكەنت – رەڭى» - دەسەتىندەر كوپ قازىر.

وكىنىشكە قاراي, سوعىستىڭ اتى سو­عىس. كوروناۆيرۋس سوعىسى شى­عىن­دارعا ۇشىراتىپ جاتىر. ءلايىم, جاراتقان يە جار بولعاي. كۇنى كەشە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قازىرگى احۋالعا, اتقارىلار مىندەتتەرگە تەرەڭ دە ەرەن تالداۋلار جاسادى. كەمشىلىكتەردى جاسىر­مادى. اششى دا بولسا اشىپ ك­ور­سەتتى. تاپسىرمالاردى تۇ­گەن­دەپ, تاپتىشتەي ءتۇسىندىردى. تا­لاپ­شىلدىق پەن ءتارتىپتى, جا­ۋاپ­ك­ەرشىلىكتى قاتايتاتىنىن قاي­­تا­لاي قاعيدالادى. ايتىل­ما­عان نارسە قالمادى. ۇلت بولىپ ۇيىسا بىلسەك, بارلىق ماقساتتارعا قول جەتەتىنى دە ايقىن ايرىقشالاندى. قۇداي قالاسا, مىنا مىلتىقسىز مايدانداعى جەڭىس تە جاقىنداي تۇسەر.

وسىناۋ تازا تىلەك پەن كوركەم نيەت بارشامىزدىڭ جان-جۇرە­گى­مىزدەن جارىپ شىقسا دەيمىز. وسىنداي سىن-قا­تەر­لى شاقتاردا, كەزەنەيلى كە­زەڭ­دەردە ءبىز جاھاندىق ەكىن­شى ۇستاز ءابۋ-ناسىر ءال-فارا­بيگە, ىزگىلىك ىلىمدەرىنىڭ ءىزاشارى, شان­دوز شايىر احمەت ياساۋيگ­ە, ادام­زاتتىڭ ابايىنا جۇگىن­گە­نى­مىز ءجون. ءابۋ ناسىر بابامىز قايىرىمدىلىقتى بارى­نەن بيىك قويعان. ءاربىر ادام­نىڭ, ءاربىر اۋلەتتىڭ, ءاربىر كوشەنىڭ, ءاربىر اۋىل مەن ءاربىر قا­لانىڭ قايىرىمدىلىعى مەن كوركەمنيەتى بۇكىل ادام­زات­تىڭ اماندىعىنا اپارادى دەگەن. ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەت­تەردىڭ بار-بارشاسىن قايىرىم­دى­لىققا جاتقىزعان. ال احمەت اتامىز: «ىشتەرىندە قۋلىق تول­عانداردىڭ, كەۋدەلەرىندە ار-ۇيات سولعانداردىڭ جۇ­رەك­تەرى تەبىرەنبەيدى», دەگەن. قۇنان­باي­ ۇلى: «تىنىشتىق ىزدەپ تابا الماي جۇرگەن جۇرت تىنىش­تىق كورسە, ساتكە تۇرماي تى­نىش­تىقتان جالىعا قالا­تۇ­عىنى قالاي؟!» دەگەن.

اينالايىندار, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋەتى كۇشتى, ادىلەت­تى­لىككە, شىندىققا جەتپەككە جەتەلەيدى. الايدا الەۋ­مەت­تىك جەلىڭىزدىڭ الەۋمەتتى اۋلە­كى­لەندىرىپ, اسىرەڭكىلەندىرىپ اكە­تە­تىن كەسەلدەرى دە كوروناۆيرۋس­تان كەم سوقپايتىن سەكىلدەنىپ بارادى-اۋ. وسى ورايدا تاعى دا اباي­عا جۇگىنگەن ءجون-اق.

«قازاقتىڭ شىن سوزگە نانباي, قۇلاق تا قويماي, تىڭداۋعا قولى دا تيمەي, پالەلى سوزگە, وتىرىككە سۇتتەي ۇيىپ, بار شارۋاسى سۋداي اقسا دا, سونى ابدەن ەستىپ ۇقپاي تىنبايتۇعىنى قالاي؟!»

«وزدەرىنىڭ ىرباڭى بار ما, پىش-پىشى بار ما, گۋىلدەگى بار ما, دۇرىلدەگى بار ما – سونىسىنان ەشبىر قىزىقتى نارسە بار دەپ ويلامايدى, ويلاسا دا بۇرىلا المايدى, ەگەر ءسوز ايتساڭ, تۇگەل تىڭداپ تۇرا المايدى, نە كوڭىلى نە كوزى الاڭداپ وتىرادى. ەندى نە قىلدىق, نە بولدىق؟!».

اي, اينالايىن اباي-اي! الەۋ­مەتتىك جەلىنىڭ اۋلەكىلىك جا­عىنا جانىن سالاتىنداردى دالمە-ءدال دىتتەگەن دانىش­پا­نى­مىز-اي! دەمەسكە لاجىڭىز قالماس.

شارۋاعا پىسىق, كاسىپ پەن ناسىپكە پىسىق بولماقتىڭ, ونەر­دىڭ ورىنە ورلەمەكتىڭ ورنىنا, اقىلعا بىرلىك, بىلىمگە بىرلىك, عىلىمعا بىرلىك جاساماقتىڭ ورنىنا پالە شىعارۋعا پىسىق, ونەرلىلەردى كۇندەۋگە پىسىق, وسەك-وتىرىكتى جيىپ-تەرىپ, ەلگە جايماققا, بۇلدىر­مەك­كە پىسىقتاردى شەبەر شە­نەيدى-اۋ, اينالايىن اباي. «ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ورمەك; پەرىشتە تومەنشىكتەپ, قايعى جەمەك», دەپ تۇيىندەيدى.

­اباي ايتقان كەسەل-كەساپاتتار بۇگىن دە ءبۇلدىرۋى بەك بال­كىم. قازاق بىت-شىت بولسا, قا­زاقستان بىت-شىت بولسا, بۇ­تار­لا­نىپ, ءبولىنىپ, ءب ۇلىنىپ كەتسە دەپ كوكسەيتىندەر كوپ. ىشى­مىز­دە دە, سىرتىمىزدا دا. ون­داي كەسەل-كەساپاتتاردى جوعارى جا­ۋاپكەرشىلىك جەڭە­دى. ۇلت ال­دىن­داعى, ەل الدىن­دا­عى تاۋەل­سىزدىك ال­دىن­دا­عى جوعارى جاۋاپ­كەر­شى­لىك.

مارحابات بايعۇت,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» جانە «تۇركى الەمىنە قىزمەت» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى

تۇركىستان وبلىسى