وزدەرىن جەر-جاھانداعى دەموكراتيانىڭ اتاسى سانايتىن امەريكالىقتاردىڭ الەمدىك ساياساتتانۋعا ەنگىزگەن «مەملەكەت قۇرۋشى اكەلەر» دەيتىن قاستەرلى ۇعىمى بار. كوپتى كورگەن, كوپ وقىعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ سوزىمەن ايتار بولساق: «بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەت قۇرۋشى اكەسى». ەشبىر ارتىق-كەمى جوق, ءدال وسىلاي ايتتى جانە بۇل – ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيتىن اقيقات.
وتكەن جىلى ءبىر امەريكالىق ارىپتەسىم: «سىزدەر ەلوردانىڭ اتىن تاعى وزگەرتىپسىزدەر, بۇل جەكە باسقا تابىنۋ ەمەس پە؟» دەپ تۇتقيىلدان سۇراق قويدى. مەن نازارىمدى تىكتەي: «ەل استاناسىن مەملەكەت قۇرۋشى اكەنىڭ اتىمەن اتاۋدى ءبىز سىزدەردەن ۇيرەندىك», دەپ جاۋاپ بەردىم. امەريكالىقتىڭ جۇزىندەگى مىسقىل لەزدە جىم-جىلاس بولىپ, تومەنشىكتەي بەردى.
ءيا, دانىشپان اباي اتامىز: «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول», دەپ ايتقانداي, ەلىن سۇيگەن ەلباسىنى حالقى دا قۇرمەتتەپ, ەكىنشى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىمەن مەملەكەت استاناسى «نۇر-سۇلتان» دەگەن نۇرلى, شۋاقتى, ايبىندى اتاۋعا يە بولدى. ەندى ساناۋلى كۇندەردەن سوڭ ەلباسى مەن ەل استاناسىنىڭ تۋعان كۇنىن قاتار تويلايمىز.
«جازىلار ەستەلىكتەر مەن تۋرالى», دەگەن ەكەن ارقالى اقىنىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆ. جەر-جاھاننىڭ الۋان تىلدەرىندە ەلباسى تۋرالى جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان ماقالا, زەرتتەۋ ەڭبەگى مەن عۇمىرباياندىق كىتاپ جازىلدى. اۋزىمەن قۇس تىستەگەن عالىمدار مەن قالامگەرلەر ەلباسى جۇرگىزگەن شەبەر ساياساتتىڭ, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ, كەلىسىم مەن ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا «نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ» قىر-سىرىن اشۋعا تالپىنىس جاسايدى.
سونىمەن «ەلباسى تاعىلىمى» دەپ ءبىز نەنى ايتامىز؟ ول قازاقتاردىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتارىنا نە بەرەدى؟ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ىستەگەن كومەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قوس مەرەكە قابات كەلگەن كۇنى ءبىز دە ءوزىمىز كورگەن, كوكەيگە تۇيگەن سان الۋان تاريحي وقيعانى سارالاپ, كوپشىلىكپەن وي ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.
ەڭ الدىمەن, مەملەكەت بولۋ ءۇشىن جەر كەرەك. بۇل – بۇلجىمايتىن اكسيوما. بۇقار بابامىز ايتقانداي, بىزگە «وگىزدىڭ تەرىسى – تالىستاي» ۇلان-بايتاق جەر قالدى. بىراق اتاقونىسىمىز ەشبىر حالىقارالىق قۇجاتپەن رەسىمدەلمەگەن ەدى. ءتىپتى قازاق جەرىنىڭ بالقاشقا دەيىنگى بولىگى قىتاي وقۋلىقتارىندا شىعىستاعى قىزىل يمپەريانىڭ تەرريتورياسى دەپ كورسەتىلدى. اۋەلى ورىستىڭ ا.سولجەنيتسىن دەيتىن نوبەل سىيلىعىن العان جازۋشىسى, كەيىن كسرو-نىڭ سوڭعى پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتىڭ ءوزى بيلىگىنىڭ اقىرعى كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارى رەسەيگە تيەسىلى دەگەن ساندىراق پىكىر ايتىپ, جاريا تۇردە ارانداتۋشى ارەكەتكە باردى. ەگەر سول ءبىر ۇستارانىڭ جۇزىندەي قىلپىلداپ تۇرعان قيىن ساتتەردە قازاقستان باسشىلىعى تاراپىنان قىزۋقاندىلىقپەن ايتىلعان ۇشقارى پىكىر, اسىعىس ارەكەت ورىن العاندا, ءبىزدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ نەعايبىل ەدى. مۇنى ۋكرايناداعى قازىرگى قالىپتاسقان جاعداي دالەلدەپ وتىر. كەمەڭگەر ەلباسى وسى ءبىر «قيىن ءتۇيىندى» قيسىنمەن شەشىپ, قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتىپ, ءبىرجولاتا جانە ماڭگىلىككە شەگەندەپ بەردى. ول – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقتاردىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاعى الدىندا سىڭىرگەن باعا جەتكىزگىسىز زور ەڭبەگى.
ەكىنشى. ەلباسىمىز دامۋدىڭ ۇشار بيىگىنە جەتكەن باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, جيناقتاپ, جۇيەلەپ, ۇلت مەنتاليتەتىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, «قازاقستان جولى» اتتى مەملەكەت دامۋىنىڭ دەربەس, جەكە دارا مودەلىن جاسادى. اعا بۋىن «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى» دەپ باعا بەرگەن ءدال وسى جول ءبىزدى وركەنيەت بيىگىنە باستاپ كەلەدى. اللا بۇيىرتسا, ءالى تالاي بيىككە دە شىعامىز.
ءۇشىنشى. قانشاما ۇزاق جولدىڭ العاشقى شاقىرىمنان باستالاتىنى سياقتى «قازاقستان جولى» دا ەشكىم باسپاعان سونى سوقپاقتاردان باستاۋ الدى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاجىريبە نەگىزىندە 1997 جىلى جاسالعان «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىندا جۇيەلەندى. ەلباسىمىز وسى قۇجاتتا العا قويعان ماقساتتاردى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداعان سوڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن جاھاندىق گەوساياساتتان تۋىنداعان جاڭا پروبلەمالاردى قورىتىپ, ەل دامۋىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ايقىنداعان «قازاقستان-2050» بىرەگەي ستراتەگياسىن جاسادى. دۇنيە ءجۇزى ساياساتكەرلەرى ايرىقشا قۇجات رەتىندە مويىنداعان ءدال وسى ستراتەگيا قازاق ەلىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ بيىگىنە شىعاراتىن بولادى.
ءتورتىنشى. ەلدىڭ ەتەك-جەڭى جينالىپ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قالىپتاسقان سوڭ نازارباەۆ ساياسي رەفورمانى مىقتاپ قولعا الدى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قابىلدانعان ەل ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ دا باستى اۆتورى بولىپ, اقش-تىڭ «مەملەكەت قۇرۋشى اكەلەر» قىزمەتىن جالعىز ءوزى اتقاردى. قازاق قوعامىنا تىڭ تىنىس, سونى سەرپىن بەرگەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ دا باستى اۆتورى بولدى. ءدال وسى كونستيتۋتسيا ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىنە بەرىك ىرگەتاس بولىپ قالاندى. زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى بيلىك پەن تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇردى. پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتتى. بيىل 25 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن اتا زاڭ – بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ كونستيتۋتسياسىنا اينالدى. بۇل دا ەلباسى دانالىعىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك.
بەسىنشى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز اتا زاڭعا نەگىزدەپ, ەل تاريحىندا العاش رەت قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ءتۇزدى. قاي ساياساتتا بولسىن, تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋدى ءجون كورگەن سابىرلى ەلباسى ۇسىنعان قوس پالاتالى قازاقستان پارلامەنتى ۋاقىتتىڭ بارلىق سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. كەزىندە وسى جۇيەنى سىناعان كورشىلەردىڭ ءوزى بىرتىندەپ ءبىزدىڭ ۇلگىگە كوشتى.
التىنشى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرىك قورعانى, قالقانىنا اينالعان قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن قۇرىپ, ونىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى بولدى. قورعانى بەرىك تاۋەلسىز ەلدىڭ عانا ىرگەسى كەڭەيىپ, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشادى. ولاي بولماعان جاعدايدا ەل بەرەكەسىنەن ايرىلادى. ىلكىدەگى تاجىكستان مەن گرۋزيا, كەيىنگى ارمەنيا مەن ازەربايجان, الدىڭعى مولدوۆا مەن قىرعىزستان جانە بۇگىنگى ۋكرايناداعى قاندى وقيعالار – وسىنىڭ ايعاعى. ارينە, قازاقستان اسكەر قۋاتى جاعىنان الىپ يمپەريالارمەن يىق تىرەسە المايدى, بىراق ءوز قاتارىنىڭ الدى ەكەنى راس. قارۋلاس دوستىققا, ادال ارىپتەستىككە مىعىم. ونى كۇنى كەشە ماسكەۋدەگى شەرۋدە كوك تۋدى جەلبىرەتكەن قازاق ساربازدارى دالەلدەپ بەردى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل دا ۇلكەن ساياسات.
جەتىنشى. ۇلى اباي, كەمەڭگەر شاكارىم, دانىشپان مۇحتار تۋعان توپىراقتاعى سەمەي پوليگونىنان قازاق كوپ زارداپ شەكتى, ءالى دە شەگىپ كەلەدى. مەن ءدال وسى وڭىردە ءوسىپ, سول زۇلماتتى ءوز كوزىممەن كوردىم. وسى اجال اپانىن 1991 جىلدىڭ وزىندە-اق جاپقان ەلباسىمىز ەكەنىن كۇللى قازاق جۇرتى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ن.نازارباەۆتىڭ بۇكىلالەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋعا, اتوم جارىلىستارىن توقتاتۋ مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسقان وسى ءبىر تەڭدەسى جوق ۇلەسى ونى سول جىلداردىڭ وزىندە-اق الەمدەگى باتىل ويلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىنا قوستى. ەلباسىمىز كەزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيىك مىنبەرىنەن جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ارقىلى دۇنيە جۇزىندەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى.
سەگىزىنشى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوز ۆاليۋتاسى دا جوق ەدى. ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ اتىن دا, زاتىن دا ويلاپ تاۋىپ, ونى سىرتقا سىر شىعارماي, الدىن الا شەتەلدە باستىرىپ, اياعىنان تىك تۇرعان ۆاليۋتا جاساعان دا ەلباسىمىز بولدى. قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى سانالاتىن ۇلتتىق قورى مەن التىن-ۆاليۋتا قورىندا 90 ميللياردقا جۋىق اقش دوللارىنا جەتەتىن قاراجات بار. بۇگىنگى پاندەميا جاعدايىندا بىزگە ءدال وسى قورداعى مول قاراجات كومەككە كەلدى. ەل ەرتەڭىن ەرتەدەن-اق بولجاعان ەلباسىنىڭ بۇل دا ءبىر كورەگەندىگى دەپ ءبىلىڭىز.
توعىزىنشى. الداعى ماقسات ايقىندالىپ, مىندەت زورايعان سوڭ ەلباسى استانانى سارىارقانىڭ تورىنە قوندىردى. ول – قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ەلدىڭ ۇلى پەرزەنتى بولسا, نۇر-سۇلتان – ەلباسىنىڭ ءتول پەرزەنتى. ەلوردا قازاقتىڭ اتاعىن اسپانداتىپ, مەرەيىن تاسىتتى. دوستى ءسۇيىندىرىپ, دۇشپاندى كۇيىندىرەتىن بولاشاقتىڭ قالاسىنا اينالدى. بۇكىل قازاقستانعا شۋاق شاشقان نۇر-سۇلتانمەن بىرگە قازاقتىڭ كوشى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي بەت الدى. بۇل حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق كەسكىن-كەلبەتىنە كورىك بەرىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەردى.
ونىنشى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەن ەكونوميكالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن «ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى» جاسالدى. سونىڭ اياسىندا بۇكىل ەلىمىز بويىنشا مىڭداعان زاۋىتتار مەن وندىرىستىك كاسىپورىندار اشىلىپ, الەمگە تانىمال جاپون, كورەي اۆتوموبيلدەرى, امەريكالىق لوكوموتيۆتەر شىعارىلا باستادى. مۇمكىن, سالىنعان كاسىپورىنداردىڭ ءبارى بىردەي اياعىنان قاز تۇرىپ كەتپەگەن بولار. جارتىلاي, شيرەك قۋاتىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارى دا جوق ەمەس. بىراق ءدال وسى كاسىپورىنداردىڭ ەل ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. ەلباسىمىز ەل ەكونوميكاسىنداعى ءۇشىنشى يننوۆاتسيالىق جاڭعىرتۋدى دا ءوزى باستاپ بەردى. وسىعان سايكەس جاڭا كاسىپورىندارمەن بىرگە قازاقستانعا الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعاراتىن جاڭا تەحنولوگيا كەلىپ, ءۇشىنشى تەحنولوگيالى جاڭعىرۋ ورىستەدى.
ون ءبىرىنشى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ايتارلىقتاي دامىدى. كەڭەس زامانىندا قولدان جاساپ, قوسىپ جازىپ ءجۇرىپ, اۋپىرىمدەپ ءبىر ميلليارد پۇت (16 ميلليون توننا) استىقتى ارەڭ الاتىن قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن 20 ميلليون تونناعا جۋىق استىقتى ەركىن جينايتىن دارەجەگە جەتتى. قازىر قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشى العاشقى التى مەملەكەتتىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن الدى. جالپى, بۇل سالادا دا الدا اتقاراتىن شارۋا از ەمەس. ەندىگى جەردە تابىستى ساننان گورى ساپادان ىزدەيتىن, جىرتىلعان جەردىڭ كولەمىمەن ەمەس, الىنعان ءونىمنىڭ مولشەرىمەن ەسەپتەيتىن, وزىق تەحنولوگيامەن ولشەيتىن ۋاقىت كەلدى. فەرمەرلەر وسىعان ۇمتىلۋى كەرەك.
ون ەكىنشى. ءوز دەگەنىمەن ەمەس, تاعدىردىڭ جازۋىمەن كوپ ۇلتتى مەملەكەت بولعان وتانىمىز بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ مەكەنىنە اينالدى. ەلباسى قيىننان قيىستىرىپ جول تاۋىپ, سان الۋان ۇلت وكىلىن كوك تۋدىڭ استىنا توعىستىردى. قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ءار الۋان ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, بىرەگەي مەملەكەتتىك ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. قوعامداعى ورنى مەن قۇزىرەتى اتا زاڭدا بەكىتىلگەن بۇل ۇيىم ەل بىرلىگى مەن حالىقتار دوستىعىنا بەرەكەلى قىزمەت ىستەپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان الەم مەملەكەتتەرىنە ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىلۋدا.
ون ءۇشىنشى. ادامزات تاريحىندا سوعىس اتاۋلىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدىن ۇستەمدىگى ءۇشىن بولعان. ەلباسى ءاربىر قازاقستاندىققا نانىم, سەنىم بوستاندىعىن بەردى. الۋان ءتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, دۇنيە تاريحىندا قاتارىنان بەس رەت الەمدىك ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزىپ, ەجەلگى قازاق جەرىن حاق جولىنداعى ىزگى جانداردىڭ باتا-شاپاعاتىنا بولەدى. مۇنى باتىس پەن شىعىستىڭ ساياساتكەرلەرى, ەل ساراپشىلارى مويىنداپ, كوپكە ۇلگى ەتتى.
ون ءتورتىنشى. اتا-بابا ءداستۇرى مەن ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن جاستايىنان بويىنا سىڭىرگەن ەلباسى قازاق حالقىنىڭ كونە زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى باي مۇراسىن جۇيەلەتىپ, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاساتتى. كەزىندە وسى باعدارلامانىڭ باسى-قاسىندا بولعانىمدى مەن دە ماقتانىش ەتەمىن. كونە مادەنيەتتى الەمنىڭ ەڭ وزىق مادەنيەتىنىڭ ۇردىستەرىمەن ۇشتاستىرىپ, استانادا تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايى, ورتالىق كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» تەاترى, «استانا بالەت» بالەت تەاترى, ۇلتتىق كىتاپحانا, ۇلتتىق مۇراعات, ۇلتتىق مۋزەي سياقتى بىرەگەي مادەنيەت نىساندارىن سالدىردى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا زامانداعى قازاق مادەنيەتىن الەمدىك بيىككە كوتەردى. ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ستراتەگيالىق ماقالاسىندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ جاڭا باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
ون بەسىنشى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكى مىڭنان استام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان تۇراتىن ۇلتتىق اقپارات كەڭىستىگى قالىپتاسىپ, تسيفرلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. كەڭەس زامانىندا جالعىز تەلەارناعا تەلمىرىپ قالعان قازاقستاندىق كورەرمەندەرگە قازىر 100-گە جۋىق ارنا قىزمەت ىستەۋدە. ەل اۋماعىندا فەيسبۋك, تۆيتتەر, ينستاگرام, ۆاتساپ, تەلەگرام سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردى ەركىن قولدانۋعا بولادى. كەيبىر دامىعان ەلدەردە بۇلاردىڭ ءبىرازى بۇعاتتالعانىن ءبىز بىلەمىز. وسىلايشا, قازاقستان جاھاندىق اقپارات جۇيەسىنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالدى.
ون التىنشى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جەكە-دارا مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى – قازاق ءتىلىن قولدانۋ اياسى كەڭەيدى. كەڭەستىك كەزەڭدە جابىلعان 600 مەكتەپتىڭ ورنىنا 1000-عا جۋىق قازاق مەكتەبى اشىلىپ, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ 70 پايىزدان استامى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن وقۋ باعدارلاماسىنا كوشتى. تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى جاسالىپ, قازاق جازۋىن لاتىن الفاۆيتىنە كوشىرۋدىڭ ناقتى مەرزىمى بەلگىلەندى. ەل اراسىندا ء«تىل ساياساتى – ءالسىز, تىم جۇمساق» دەيتىن پىكىردىڭ دە بار ەكەنىن بىلەمىز, بىراق ء«ۇي ارتىندا كىسى بار» ەكەنىن جانە ولاردىڭ ىشىندە ىلىنىسۋگە سىلتاۋ تاپپاي وتىرعانداردىڭ دا جوق ەمەس ەكەندىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 72 پايىزى قازاق, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ وسىنشاما مولشەرى قازاق مەكتەبىنە باراتىنىن ەسكەرسەك, ەندىگى جەردە قازاق ءتىلىنىڭ باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق. تەك اباي اتامىز ايتقانداي, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» ءجون.
ون جەتىنشى. عىلىم, ءبىلىم سالاسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى 1000-عا جۋىق جاڭا مەكتەپ عيماراتى سالىندى. الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اشىلىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر وڭىرىندە 20-دان استام «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى» بوي كوتەردى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن «بولاشاق» ستيپەندياسى بويىنشا ون بەس مىڭعا جۋىق تالانتتى جاس شەتەلدەردىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ەل بولاشاعىنا قىزمەت ىستەۋدە. «اكەلىك قامقورلىق» دەگەن ءدال وسىلاي بولار.
ون سەگىزىنشى. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا ايرىقشا دامىدى. كەشەندى «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, 100-دەن استام اۋرۋحانا مەن ەمحانا سالىندى. استانادا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭ وزىق تەحنيكامەن جاراقتانعان ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ اشىلىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى «رەسپۋبليكالىق دياگنوستيكالىق ورتالىق», «انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ عىلىمي ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى» جانە «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى» سياقتى اۋقىمدى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ەڭ كۇردەلى وپەراتسيالار جاسالۋدا. قازىرگى كەزدە بۇكىل الەمدى كوروناۆيرۋس ىندەتى جاۋلاپ تۇرعاندا وتاندىق مەديتسينا حالىققا كومەك قولىن سوزدى. دەر كەزىندە سالىنعان اۋرۋحانالار مەن وزىق تەحنولوگيالار, مەديتسينالىق جابدىقتار مىڭداعان وتانداسىمىزدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى.
ون توعىزىنشى. ەلباسى جىل سايىن ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى ارتىپ, ساياسي بەدەلى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان جەتەكشى ەلدەردىڭ باسىن قۇرايتىن, بۇگىندە الەمدەگى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالعان, قۇرامىنا قازاقستانمەن شەكارالاس ەلدەردىڭ ءبارى كىرەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىن قۇرۋ ىسىندەگى باستاماشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. وسىلايشا, ول الەمدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. كىم نە دەسە دە, قىتاي ءدال قازىر قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ: «ەگەر عىلىم, ءبىلىم قىتايدا بولسا, سوندا بارىپ ۇيرەن», دەپ حاديسىندە كورسەتىلگەندەي, ءبىز دە بۇل ەلدىڭ وزىعىنان ۇيرەنۋىمىز, توزىعىنان جيرەنۋىمىز كەرەك.
جيىرماسىنشى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە-دارا باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى دە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ بەردى. اۋەلى رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسىن قوسقان بۇل ۇيىمنىڭ قۇرامىندا قازىر رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان باستاعان 26 مۇشە, اقش پەن جاپونيا قوستاعان 8 باقىلاۋشى مەملەكەت بار. ءدال وسى ۇيىمنىڭ الماتىدا وتكەن سامميتىندە ن.نازارباەۆ بۇگىندە ارا-تۇرا شەكىسىپ قالاتىن ازيا الىپتارى – قىتاي مەن ءۇندىستان, پاكىستان مەن ءۇندىستان باسشىلارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرعىزىپ, توراعالىق جاسادى. ول بۇل قۇرىلىمدى ءححى عاسىردا قاتەر-قاۋىپ وشاعى سانالعان ازياداي الىپ قۇرلىقتاعى ەڭ قيىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشەتىن ەقىۇ-نىڭ ازياداعى انالوگى رەتىندە ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىردى.
جيىرما ءبىرىنشى. ەلباسى تۋعان ەلىنىڭ داڭقىن اسىرىپ, ايبىنىن اسقاقتاتىپ, ەۋروپانىڭ شاڭىراعىنا باستادى. مەن 1994 جىلى قازاندا ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشتەگى سامميتىنە قاتىسىپ, وسىنداي ۇلى جيىندار بىزدە قاشان وتەدى دەپ ويلاعان ەدىم. ەلباسى قازاقستاندى ەۋروپانىڭ عانا ەمەس, مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى اقش پەن كانادانى قوسا قامتىپ, 56 مەملەكەتتىڭ باسىن قوساتىن ەقىۇ-نىڭ تورىنە شىعاردى. كۇمانسىز, قاپىسىز, ءوز ابىرويىمەن, ءوز بەدەلىمەن شىعاردى. قاشاندا ءبىزدى ۇيرەتۋمەن كەلگەن كارى قۇرلىقتىڭ باسشىلارىن قازاق جەرىنە كەلتىردى. ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە قازاق بولىپ تۋعانى ءۇشىن, الاش جۇرتىنىڭ ازاماتى بولعانى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتتى.
جيىرما ەكىنشى. قاشاندا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قاتار ۇستاپ, الىستى بولجاپ, بيىكتى مەجەلەيتىن ەلباسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 57 ەلىنىڭ باسىن قوساتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعا بولدى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىردى. ەلباسىمەن بىرگە ءدىن قارىنداستىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەتتى. الەم حالقىنىڭ ءبىر جارىم ميللياردتان استامىن قامتيتىن وسى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ ەلباسىنىڭ مۇسىلمان دۇنيەسىندەگى اسا بيىك حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ايقىن كورىنىسى رەتىندە قابىلداندى. مۇنى الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇسىلمان ەلىنىڭ باسشىلارى دا مويىنداپ, ءجيى-ءجيى ايتۋدا.
جيىرما ءۇشىنشى. تۇركى حالىقتارى ەجەلدەن ەۋرازياداي ءاپايتوس الىپ قۇرلىقتاعى باستى ينتەگراتور بولعان. ەۋرازيالىق وداق تۋرالى ورىس جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ زيالىلارى ەجەلدەن-اق ارمانداعانىمەن, بۇل جوبا دا ورىندالۋسىز قالعان. وسى يدەياعا 1994 جىلى جان ءبىتىرىپ, ونى 20 جىل بويىنا تاباندىلىقپەن العا جىلجىتتى. ارينە, بۇل ۇيىمنىڭ دا جۇمىسىنا سىن كوپ. ول ءدال ەلباسى جوسپارلاعانداي دەڭگەيدە جۇزەگە اسا قويماعان شىعار, بىراق قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستان تاۋارىن كورشىلەردىڭ ۇلكەن نارىعىنا شىعارۋعا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا تيگىزەر پايداسى زور ەكەنى انىق.
جيىرما ءتورتىنشى. قاشاندا ەل بولاشاعىن ويلايتىن, تۋعان حالقىن الەمدىك بيىكتەردەن كورۋدى قالايتىن ەلباسى دۇنيە جۇزىندەگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, ونەركاسىپتىڭ, جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتايتىن ەكسپو كورمەسىن 2017 جىلى استانادا وتكىزۋگە قول جەتكىزدى. شىندىقتى ايتقاندا, ەلباسى ۇسىنعان «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» – كەرەمەت يدەيا. قازاقستاندا تازا ەنەرگيا كوزى سانالاتىن جەل دە, سۋ دا, كۇننىڭ كوزى دە جەتىپ ارتىلادى. وكىنىشتىسى, ورىندالۋى باياۋ. ەڭ باستىسى – قيمىل-قوزعالىس, ارەكەت بار. الداعى جىلداردا قارقىنى دا كۇشەيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
جيىرما بەسىنشى. قازاقتىڭ ۇلى حاندارى مەن ءباھادۇر باتىرلارىنىڭ ءبارى دەرلىك تۋعان حالقىن ءبىر تۋدىڭ استىنا, ءبىر مەملەكەتتىڭ اياسىنا جيۋ ءۇشىن كۇرەستى. ەڭ ۇلى ميسسيا قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى بولدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلباسى كەزىندە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەساپاتىنان جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ باسىن اتاجۇرتتا قوسىپ, بەرىسى رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ارىسى اۋعانستان, يران, تۇركيا, گەرمانيادا تۇراتىن ميلليوننان استام قانداسىمىزدى تاريحي وتانىنا الدىردى. حالقىنىڭ سانى ميلليوندى قويىپ, ءجۇز مىڭعا دا جەتپەيتىن مەملەكەتتەر دە از ەمەس. سوندىقتان بۇل – عالامات ەڭبەك.
جيىرما التىنشى. ەلباسى ءۇشىن قازاق جەرىنىڭ قاي تۇسى بولسىن قىمبات. بىراق ول تالاي حانداردىڭ ورداسى, اۋليەلەر مەكەنى بولعان تۇركىستاندى ءاردايىم جۇرەك تورىندە ۇستايتىن. پرەزيدەنت رەتىندە قابىلداعان ەڭ ءىرى شەشىمدەرى – حالقى ميلليوننان اسقان شىرايلى شىمكەنتكە رەسپۋبليكالىق مارتەبە بەرۋى مەن تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋى بولدى. بۇل ەكى جارلىق 4 ميلليوننان استام قازاق قونىستانعان كيەلى ءوڭىردىڭ تىنىسىن اشىپ, قاناتىن جايدى, الەۋەتىن ارتتىرىپ, اجارىن كىرگىزدى.
جيىرما جەتىنشى. بيلىككە قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, ال ونى ءوز قولىمەن بەرۋ تەك رۋحى مىقتى ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. الەم تاريحىندا مۇنداي وقيعا وتە سيرەك بولعان. ەلباسى اتاق-داڭقى شارىقتاپ تۇرعان كەزدە ءوز ەركىمەن, ءوز قولىمەن پرەزيدەنتتىك قىزمەتىن سەنىمدى سەرىگىنە ۇسىندى. جاي ۇسىنىپ قانا قويعان جوق, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىن مينيستر, ۆيتسە-پرەمەر, پرەمەر-مينيستر, سەنات توراعاسى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سياقتى بيىك-بيىك قىزمەتتەردەن وتكىزىپ, الەمگە تانىلعان ساياساتكەر بولعان كەزدە ۇسىندى. ەلباسى تاڭداۋى بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا ۇلاستى. ساياساتتاعى ساباقتاستىق دەگەن وسىنداي-اق بولار.
جيىرما سەگىزىنشى. تاۋەلسىزدىك – كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قازاقتارعا وزدىگىنەن كەلە سالعان ءتاڭىردىڭ سىيى ەمەس. كەڭەس وداعىنداي الىپ يمپەريا ىدىراپ, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قارۋلى قانتوگىستەر مەن قاقتىعىستار ورىن العان كۇردەلى زاماندا ەلباسىمىزدىڭ اسا ۇلكەن ستراتەگياسىمەن جۇزەگە اسقان «بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق». سول «قاسيەتتى قۇندىلىقتى» جاريالاعان دا, ونى تاعدىر مەن تاريحتىڭ سىنىنان امان الىپ ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن دە ەلباسىمىز.
مىنە, «ارمانسىز تۋعان اسىل ەر» نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 28 بەلەسىندە تۋعان حالقىنا سىيلاعان 28 سىيى ءدال وسىنداي. ەلباسىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىن باسقاشا دا ساناۋعا بولار, بىراق ءبىز ءدال وسىلاي جۇيەلەۋدى ءجون كوردىك. ەندىگى جەردە ءار قازاق ەلباسى جاريالاعان, ساقتاعان, وركەندەتكەن ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىكتى بارىنەن بيىك قويىپ, ونى نىعايتۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋى كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى بيىك, رۋحى اسقاق, بولاشاعى جارقىن بولادى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى