استانانى اۋىستىرۋ – ەلباسىنىڭ جاسامپاز يدەياسى

الماتىدان سارىارقانىڭ قاراوتكەلى­نە ۇلى كوشتىڭ باسى 1997 جىل­دىڭ جەل­توق­سانىندا قونعانىمەن, ەل اس­تاناسىن اۋىستىرۋ تۋرالى ويدىڭ ەلبا­سى­مىزدىڭ كوكەيىندە ەگەمەندىك العان كەزدەن باستاپ تۋىنداعانىن ونىڭ «تاۋەل­سىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنداعى «...مەملەكەت جۇرەگى ونىڭ استاناسىندا سوعادى. بۇل – بۇلجىمايتىن اقيقات. جاس مەملەكەتكە مىندەتتى تۇردە جاڭا, زاماناۋي استانا قاجەت ەكەنىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنى­نەن-اق ويلادىم. وسى ويىمنىڭ دۇرىس­تىعىنا نىق سەنىمدى ەدىم. 1992 جىلدىڭ وزىن­دە-اق اقمولاعا جۇمىس ساپارىمەن كەل­گەندە, استانانى وسىندا اۋىستىرۋ تۋرا­لى ويعا كەلدىم», دەگەن سوزدەرىنەن بىلۋگە بولادى.

سوناۋ 1997 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەلباسى باستاعان ۇلى كوشتىڭ الاتاۋدىڭ باۋرايىنان سارىارقانىڭ قاراوتكەلىنە قونۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋ عانا ەمەس, ماڭگىلىك ەلدىڭ بەرىك قاعىلعان العاشقى قازىعى بولعاندىعىنىڭ دالەلى – وسى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكەن قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى. وسى ارادا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جاسامپاز يدەيالارىنىڭ قولداۋشىسى دا, جۇزەگە اسىرۋشىسى دا بولعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مىنا سوزدەرىن كەلتىرگىمىز كەلەدى: «...جاڭا استانانى سالۋ شەشىمىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە جاريالاعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. قازاقستان ول شاقتا ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىنداعى الماعايىپ ساتتە, اسا قيىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي جاعدايدا وركەنيەتتى نارىققا, اعارتۋشىلىق دەموكراتياعا بەت بۇرعان ەدى. سوندىقتان دا ن.نازارباەۆقا, ءتىپتى كەيبىر ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءوزى سەنە بەرمەگەن وسىناۋ ءورشىل جوبانىڭ باستاماشىسى بولىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز يىعىنا ارتۋىنا تۋرا كەلدى. ەلىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىن كەڭ اۋقىمدا كورە بىلەتىن, قايتپاس قايراتتى ناعىز كوشباسشى عانا وزگە ورىنداۋشىلاردان ەرەكشەلەنەدى».

الەمدىك عىلىمي ورتادا قالىپتاسقان پىكىرلەردى سارالاساق, استانالاردى اۋىس­تىرۋ – مەملەكەتتەردىڭ ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك ومىرىنە تەرەڭ دە كوپقىرلى ىق­پال ەتەتىن ادامزات تاريحىنداعى اسا ءىرى مەگا­ين­جەنەرلىك جوبالار. الدىڭعى قاتارلى سايا­ساتتانۋشى, ەكونوميست, فۋتۋرولوگ عالىم­داردان باستاپ شەتەلدىك مەملەكەت باس­شىلارى تاراپىنان بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە دارالانىپ, استانانى اۋىستىرۋدى تابىستى جۇزەگە اسىرعان قازاقستان تاجىريبەسى, ەلباسى قابىلداعان ستراتەگيالىق شەشىمدەر قازىردىڭ وزىندە قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ, زەردەلەنۋدە ەكەندىگىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.

ءيا, «اسقار تاۋ الىستاعان سايىن اسقاق­تاي تۇسەدى» دەگەندەي, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باس­تاپقى جىلدارىنىڭ جىلناماسىنا ۇڭىلسەك, جاستايىنان تەمىرتاۋدا قۇرىشتاي شى­نى­عىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىندا, كەيىن رەسپۋبليكالىق جوعارى ورگاندار­دا تاجىريبە جيناقتاعان ەلباسى بي­لىك داعدارىسى جاعدايىندا ءجۇرىپ, مەملە­كەتىمىزدى نىعايتۋعا ارنالعان اسا ماڭىزدى ساياسي قادامداردى جۇزەگە اسىرىپتى. دەگەنمەن سول كەزەڭدە رەسپۋبليكادا جاع­داي وتە كۇردەلى بولدى, كورشى مەملەكەتتەر­مەن تەز ارادا شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ قا­جەت ەدى. ەلىمىزدە 1990 جىلعى 24 ساۋىردە پرە­زي­دەنتتىك قىزمەت بەلگىلەنگەنىمەن, ال­عاش قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس قوس بيلىكتىڭ قاتار جۇرگەن كەزەڭى بولاتىن. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا جوعارعى كەڭەستىڭ ەل ىشىندە عانا ەمەس, سىرتقى ساياساتتا كۇن سايىن وزگەرىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە ىلەسە الماۋى نەگىزگى سەبەپ بولدى. وسىدان بولار, 1994 جىلى 6 شىل­دە كۇنى تۇڭعىش پرەزيدەنت جوعارعى كەڭەس الدىنا ەل استاناسىن الماتىدان اق­مو­لاعا اۋىستىرۋ تۋرالى ماسەلەنى توتە­سىنەن قويعاندا, دەپۋتاتتار بىردەن قول­داي قويمادى. پارلامەنت مۇشەلەرىن مازا­ل­اعان سۇراق «داعدارىس جاعدايىندا وسىن­داي وراسان زور جوبانى قولعا الۋ­دىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار ەدى؟». نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى بەدەلى مەن تاباندىلىعى, كەلتىرگەن دالەلدەرىنىڭ ارقاسىندا جوعارعى كەڭەس از عانا داۋىس باسىمدىلىعىمەن ءارى استانانى كوشىرۋ ءازىر جۇزەگە اسىرىلا قويماس دەگەن ويمەن قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەت استاناسىن اقمولا قالاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا كەلىسىم بەرىلسىن...» دەگەن شەشىم جاريالاندى.

ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنداعى «1990 جىلداردىڭ باسىندا جاڭا استانا جوباسىنىڭ كەلەشەگى زور, ەرەكشە باتىل جوبا ەكەنىن ايتىپ, ءادىل باعاسىن بەرگەندەر از بولدى. ءبىر قاراعاندا توسىن جاڭالىق سياقتى كورىنەتىن مۇنداي تىڭ باستامانىڭ كەلەشەگى كەمەل ەكەنىن ۇعىنۋ ءۇشىن وي العىرلىعى, رەسپۋبليكا جاعدايىن تەرەڭ زەردەلەي الاتىن ءبىلىم-بىلىك پەن پا­يىم-پاراسات قاجەت ەدى. مۇندايدا الىستى بولجاي بىلەتىن ىشكى تۇيسىك تە, قياداعىنى كورە بىلەتىن قىرا­عى­لىق تا, سونداي-اق سايا­سي جانە اكىم­شىلىك قىزمەت مەكتەبىنىڭ تاجىريبەسى دە كەرەك...», دەگەن جولدار تەك دە­پۋتاتتار كور­پۋسىنىڭ عانا ەمەس, سول جىلدارى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ جانىندا قىزمەت جاساعان بىرقاتار قىزمەتكەردىڭ دە استانانى كوشىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭى­زىن جەتە بىلمەگەنىن كورسەتەدى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور م.ب.قاسىمبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «ن.ءا.نازارباەۆ. تاڭدامالى سوزدەر. 1991-1995» باسىلىمىندا ەلبا­سى­نىڭ 1994 جىلعى 6 شىلدەدە وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى ون ءۇشىنشى شاقىرىلىمىنىڭ I سەسسياسىندا ەل استاناسىن كوشىرۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى سويلەگەن ءسوزى ەنگىزىلگەن. وندا تۇڭعىش پرەزيدەنت الماتى قالاسىن استانا رەتىندە ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىكتىڭ جوق ەكەندىگىن, ەكولوگيالىق جاعدايىن, تۇر­عىندار سانىنىڭ ءوسۋىنىڭ شەكتەۋلىگىن كور­سەتەتىن راتسيونالدى-تەحنيكالىق دالەل­دەردى عانا كەلتىرگەنىن بايقاۋعا بولادى.

ەگەر وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ءحىح عاسىر­داعى پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ سايا­ساتى اتا-بابامىزدى عاسىرلار بويى قو­نىس­تانعان شۇرايلى جەرلەرىنەن قۋدى, اسكەري بەكىنىستەر سالىندى. وسى ادىلەتسىزدىك كەڭەس داۋىرىندە دە جالعاسىپ, قازاقتار سانىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. اقمولا تسەلينو­گراد اتانىپ, ونىمەن قويماي حرۋ­ششەۆ­تىڭ ۇسىنىسىمەن تىڭ ولكەسى رەتىن­دە بىرىكتىرىلگەن بەس وبلىسىمىزدى رەسەي­گە قوسۋ, ال ەرەيمەنتاۋدا «نەمىس اۆتو­نو­مياسىن» قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىل­گەنى تاريحشىلارىمىزعا بەلگىلى. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن باستاپقى جىل­دارى كورشى ەل قارىم-قاتىناستارىن كومەس­كىلەندىرەتىن, ۇلتارالىق قاتىناسقا نۇقسان كەلتىرەتىن نەگىزى جوق «كوكىمە» جاريالانىمدار دا شىعا باستادى.

بالالىق شاعى جەر اۋىپ كەلگەن بالقار, تۇرىك, چەشەن, نەمىس بالالارىمەن ءبىر اۋىلدا وتكەن, العاشقى ەڭبەك جولى قار­مەتكومبيناتتىڭ كوپۇلتتى جۇمىسشىلار ۇجى­مىندا باستالعان نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ءۇشىن ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ ماڭىز­دىلىعى, ياعني باسقا ەتنوس وكىلدەرىن ءوز ۇلتىنان بولمەي, ولاردىڭ بىرلىگىن قام­تاماسىز ەتۋدى شەشۋ – استانانى اۋىستىرۋ يدەياسىنداعى باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بول­عانىن تۇسىنۋگە بولادى. سايىپ كەل­گەندە, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ استانانى سارىارقانىڭ تورىنە اۋىس­تىرۋ يدەياسى – ءبىر جاعىنان, ەلىمىز­دىڭ باسقا وڭىرلەرىندە تۇرىپ جاتقان ازامات­تارى­مىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرگە كوشۋى ارقى­لى ەڭبەك ميگراتسياسى ماسەلەسىن شەشسە, ەكىن­شى جاعىنان – ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن كورشىلەس اۋداندارىندا تۇراتىن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ وزدەرىن تولىققاندى قازاقستان ازاماتتارى رەتىندە سەزىنۋلەرىنە نەگىز بولدى.

1994 جىلعى 6 شىلدەدە استانانى اۋىس­تى­رۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىمەن, ونى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ناقتى جۇمىسقا كىرىسۋ ەلباسىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن ازىر­لەنىپ, ناعىز جالپىحالىقتىق تالقى­لاۋدان ءوتىپ, 1995 جىلعى 30 تامىزداعى رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامەن بەلگىلەنگەن پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ەنگى­زىلۋىنەن كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. سونى­مەن قاتار, تۇڭعىش پرەزيدەنت كونستي­تۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن بىردەن, 1995 جىلدىڭ 15 قىركۇيەگىندە «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعىن جاريالادى. بۇل – «جاڭا استانا تاياۋ ارادا بولا سالاتىن ءىس ەمەس, قالاي بولعاندا دا 20-30 جىل قاجەت» دەپ ەسەپ­تەگەن دەپۋتاتتاردىڭ قارسىلىعىن جەڭ­گەن قادامنىڭ باستاۋى بولدى. وسىنداي اسا ماڭىزدى شەشىمدى قابىلداۋى تۋرالى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ: «وسىلايشا, ساياساتكەر جانە ەل باسشىسى رەتىندە تاۋەكەلگە باس تىك­تىم. ولاي ەتپەسىمە بولمادى. ويتكەنى بۇ­­كىل الەم قاۋىمداستىعىنا, ەڭ الدىمەن وزى­­­مىزگە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قولىنان نە كە­­لە­تىنىن كورسەتۋىمىز كەرەك بولدى», دەدى.

اتالعان جارلىقتاعى «رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتi رەزيدەنتسياسىنىڭ تۇراتىن جەرi اقمولا جانە الماتى قالالارى بولىپ سانالادى» دەگەن تارماق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاق استاناسىنا ءبىرىنشى بولىپ ءوز قونىسىن كوشىردى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەن باستاپ تۇڭعىش پرەزيدەنت اقمولاعا ءجيى, ءىس جۇزىندە اي سايىن, كەي كەزدەرى اپتا سايىن دا كەلىپ, جەرگىلىكتى جەردى زەردەلەي تۇسەدى. اۋە­جايدان بىردەن قۇرىلىس نىسانىنا بارىپ, قۇرىلىسشىلارمەن كەزدەسىپ, جينالىستار وتكىزدى. ارينە, بارلىعى دا جوسپارداعىداي ورىندالا قالدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وسى ارادا ەلباسىنىڭ اقمولاعا العاشقى ساپارلارىنىڭ بىرىنەن العان اسەرى تۋرالى ايتىلعان مىنا سوزدەرى سول كەزدەگى بولا­شاق استانانىڭ باستاپقى جاعدايىنىڭ كۇردەلىلىگىن بىلدىرەدى: «بىرنەشە اپتادان كەيىن ۆ.ني ەكەۋمىز اقمولاعا كەلدىك. بولاشاق استانانى ارالاپ شىقتىق. بارلىق عيمارات توزىڭقىراپ قالعان ەكەن, قالايدا جوندەۋ قاجەتتىگى تۋادى... ءتىپتى وبلىس اكىمى ءوز كابينەتىندە پالتومەن وتىرادى, جانىندا جىلىتقىش... وندا باسقا ءۇي-جايلاردا جىلۋ قايدان بولسىن... بۇل نە قىلعان اكىم دەپ ويلاعانىم ەسىمدە. قا­شان­نان جۇمىس ىستەيدى, قالانىڭ جىلۋىن جولعا قويا الماعان. سونىمەن ايتقانىم: «جىگىتتەر, دوستار! شەگىنەتىن جەر جوق. كانە, وسىنىڭ ءبارىن جاسايىق. كانە, ەشقان­داي قورىقپايىق. كانە, جۇمىس ىستەيىك», – بولدى». وسى جاعدايدان كەيىن تۇڭعىش پرەزيدەنت استانانى كوشىرۋ تۋرالى شەشىمدى سەلقوس قابىلداعان وبلىس اكىمى ا.گ.براۋندى اۋىستىرۋدى ۇيعارىپ, ونىڭ ورنىنا قالانى جانە وسى ءوڭىردى جاقسى بىلەتىن ج.كارىبجانوۆتى تاعايىندايدى. وعان شارۋاشىلىق مىندەتتەرمەن قاتار وزىندىك ءبىر «توپونوميكالىق تاپسىرما» دا جۇكتەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بۇل تاپسىرماسى تۋرالى «...كوشەلەردىڭ جانە بارلىق اۋداننىڭ اتاۋلارىن وزگەرتۋ كەرەك ەدى. بۇل جەر «وكتيابر, كراسنوزنامەن, سوۆەت, لەنين» دەگەن سياقتى وتكەن زامان اتاۋلارىنىڭ تۇنىپ تۇرعان قورىعى دەسە دە بولعانداي-تىن. ول مەنىڭ كوپتەگەن تاپسىرمامدى, سونىڭ ىشىندە وسىنى دا ءتاپ-ءتاۋىر ورىنداپ شىقتى», دەيدى. وسىلايشا, جۇمىس كۇندىز-ءتۇنى قىزىپ سالا بەردى. اقمولانىڭ قۇرىلىسىنا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس­تارى قاتىستى. ەلباسى باستاعان ەلوردا قۇرىلىسشىلارى مۇمكىن ەمەستى بولدىردى, ەڭ قىسقا مەرزىمدە استانا قىزمەتى الاتاۋدان سارىارقاعا كوشىرىلدى. ول ەلدىڭ وتكەننەن بولاشاققا كوشكەنىن بىلدىرەتىن ايتۋلى وقيعا بولدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەت قۇرۋدان كەم ەمەس جالپىۇلتتىق ىسكە اينالعان ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا تارتىلعان مايتالمانداردىڭ قايراتكەرلىگىن ايتۋدان ەش جالىققان ەمەس. ونىڭ دالەلى رەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مىنا سوز­دەرىن كەلتىرگەندى ءجون كوردىك: «...سول ءبىر قيىندىعى دا, قىزىعى دا كوپ بولعان, ەرەكشە قۇلشىنىسپەن, ەرتەڭگى ساۋلەلى كۇندەرگە دەگەن نىق سەنىممەن بىلەك سىبانا ىسكە كىرىسكەن كەزدە قاسىمنان تابىلعان, جاڭا استانا قۇرىلىسىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن جانداردى ارقاشان ەرەكشە ىقىلاسپەن, ريزالىق سەزىممەن ەسكە الامىن. ولاردىڭ قاتارىندا ۆ.ني, ا.بولەكباەۆ, ا.ەسىموۆ, ج.كارىبجانوۆ, ءا.جاقسىبەكوۆ, ت.دوس­مۇحامبەتوۆ, ن.ماكيەۆسكي, ف.گا­ليموۆ, ب.نۇرپەيىسوۆ, و.پەسكوۆ, ۆ.يۆانوۆ, ق.وماروۆ, ر.بەكبولاتوۆ, ءا.اۋبەكوۆ, ن.تي­حونيۋك, ا.رۇستەمبەكوۆ جانە باس­قالار بار». سونىمەن قاتار ەلوردا دامۋى­نىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ باستاۋىندا بولعان ۇلى ساۋلەتشى ءارى ارحيتەكتۋرانىڭ ساڭلاق شەبەرى كيسە كۋروكاۆاعا دا ەلباسى زور ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن ەدى.

«قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن جاريا ەتكەننەن كەيىن 10 كۇن وتكەن سوڭ 1997 جىل­دىڭ 20 قازانىندا ەلباسى وقيعا بارى­سىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن «اقمولا قالاسىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جا­ريا­لاۋ تۋرالى» قاۋلى ءماتىنىن اۋىز­شا ايتىپ جازعىزىپ, ءدال سول كۇنى قول قوي­دى. وسى قاۋلىعا سايكەس, اقمولا 1997 جىل­دىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ رەسپۋبلي­كا استاناسى بولىپ, جاڭا استانانىڭ تۇساۋكەسەرىن 1998 جىلعى 10 ماۋسىمدا وتكىزۋ بەكىتىلدى. 8 قاراشا كۇنى قالاعا قازاقستاننىڭ مەم­لەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ ەتالوندارى: مەم­لەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا جانە پرەزيدەنت باي­راعى سالتاناتتى تۇردە اكەلىندى.

1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانى, سارسەنبى­نىڭ ساتىندە پرەزيدەنت, پارلامەنت پەن ۇكى­مەت جاڭا استانادا جۇمىستارىنا كىرىستى. سول كۇنى اقمولادا ەلباسىنىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت پالاتاسى مەن ۇكىمەتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, استانانى كوشىرۋ ءوز مارەسىنە جەتكەن ساياسي وقيعا ەكەنى ايتىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا ارناعان ۇندەۋىندە: «بۇگىن ءبىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى بيلىك ورگاندارى, اقمولا قالاسىنىڭ 1997 جىلعى جەلتوقساننىڭ 10-ىنان باستاپ مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى ەكەنى جونىندە سالتاناتتى تۇردە مالىمدەيمىز. بۇدان بىلاي جانە عاسىردان-عاسىرعا وسىندا – ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. وتانىمىزدىڭ جۇرەگى ەندى وسى جەردە سوعادى. وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاريحي تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى», دەگەن ەدى. كوپ ۇزاماي-اق جاڭا استاناعا زامان تالابىنا ساي جاڭاشا ويلايتىن, ۇيىمداسىپ, تەز, جانىن سالىپ جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى ماماندار جەدەلدەتىپ كەلە باستادى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولعان پروفەسسور م.ب.قاسىمبەكوۆتىڭ 2018 جىلعى 18 ماۋسىمداعى «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «باس قالا وسىلاي باستالعان» ماقالاسىنا 1998 جىل­عى 21 سəۋىردە, ەلوردانىڭ تۇساۋ­كەسەر رəسىمىنە 50 كۇن قالعاندا ەلبا­سى­نىڭ توراعا­لىعىمەن وتكەن جۇمىس كەڭەس­ىنىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ستەنو­گرام­ماسى ارقاۋ بولعان. كەڭەستە كوتەرىل­­گەن ۇلكەن مəسەلەلەردىڭ ءبىرى – قالا مەن تو­ڭى­­رەكتى كوگالداندىرۋ. «اۋىل شارۋا­شى­­­لى­عى مينيسترلىگىنىڭ جəنە ورمانشى ما­مان­­­داردىڭ اقپاراتىن (سونىڭ ىشىندە 50 گەكتارعا وتىرعىزىلعان اعاشتاردىڭ 95 پايىزى قۋراپ قالعانى تۋرالى مəلىمەتتى دە) نازارعا العان نۇرسۇلتان ءƏبىش ۇلى بىلاي دەدى: «...بارلىق اعاش سۋارىلۋعا جəنە بىرەۋى دە قۋراپ قالماۋعا ءتيىس. مىندەت – وسى», دەگەن ستەنوگرامماداعى ءۇزىندىنى كەلتىردىك.

ەلباسىنىڭ استانانى سالۋداعى العاش­قى قادامدارىنىڭ ءبىرى كۇردەلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا قاراماستان, ەلدىڭ باس قالاسىنىڭ وزىندە عانا ەمەس, ونىڭ توڭى­رەگىنە ورمان ەكتىرىپ, بولاشاقتا سۇلۋ كوك­شەنىڭ ورمان-توعايىمەن ۇشتاس­تىرا­تىن ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىن جاساۋ بولعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا وسى يدەيانىڭ ويىنا كەلۋى – سوناۋ بالالىق شاقتا اسقار تاۋ اكەسى دارىتقان باعباندىقتا دەپ ويلايمىز. ويتكەنى ەلباسى ءوزىنىڭ 2018 جىلى بەرگەن سۇحباتىندا «مەن – باقتا وسكەن اداممىن. اكەم باعبان بولاتىن. ءۇيىمىزدىڭ اينالاسىندا 25 سوتىق جەر بولاتىن, ول كەزدە ۇلكەن اۋلا ەدى. ول اۋلادا الما اعاشتارى جايقالىپ ءوسىپ تۇراتىن. اكەم باقشاداعى اعاشتىڭ تۇبىنەن-اق قاي اعاش ەكەنىن بىلەتىن, ونى ماعان ۇيرەتەتىن: مۇندا الما, مىنا جاقتا المۇرت. ناعىز ميچۋرين بولاتىن. مەن سول باقتا ءوستىم, الما اعاشتارىن كۇتەتىنمىن, سۋ قۇيىپ, وسكەن سوڭ تەرىپ تۇراتىنمىن. كوكتەمدە الماتىعا اپارىپ, ساتاتىنبىز. ءبىزدىڭ وتباسى سولاي كۇن كورەتىن», دەگەن بولاتىن.

1998 جىلدىڭ 6 مامىرىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ەل استاناسى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. ول شەشىم – «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ استاناسى اقمولا قالا­سىنىڭ اتاۋى – استانا قالاسى بولىپ وزگەرتىلگەنى تۋرالى» جارلىق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلوردا اتاۋى تۋرالى شەشىم قابىل­داعانعا دەيىن قاراوتكەل, ەسىل, سارىارقا, قازاقستان, ءتىپتى نۇرسۇلتان دەگەن اتتى ۇسىنعاندار دا بولىپتى. سوڭعى ۇسى­نىستى ەلباسى بىردەن تويتارىپ تاستاعان ەدى. ال وتكەن جىلدىڭ 20 ناۋرىزىن­داعى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسىنىڭ حالقى­مىزعا جانە الەم قاۋىمداستىعىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى مەن ۇلى ەسىمىن ماڭگى ەستە ساق­تاۋ قاجەتتىگىن, بۇل حالقىمىزدى, اسىرەسە جاستاردى تاريحقا قۇرمەتپەن قاراۋعا تاربيەلەپ, ونىڭ داڭقتى قىزمەتىن ءادىل باعالاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, ء«بىزدىڭ ەلوردامىز نۇرسۇلتان اتالۋى ءتيىس» دەگەن ۇسىنىستى جاريالاعان بولاتىن. بۇل ۇسىنىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى –

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوز ەر­كىمەن مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن توقتاتقاننان كەيىن ەنگىزىلۋىندە. وسى ارادا, وسىدان سەكسەن جىل بۇرىن مىرزابالا اجەنىڭ «كەنجە ۇلدان كورگەن تۇڭعىش نەمەرەسىنە» اللانىڭ 99 اتىنىڭ ءبىرى «نۇر» مەن اراب تىلىندە «جوعارى بيلەۋشى» دەپ اۋدارىلاتىن «سۇلتاندى» بىرىكتىرىپ قويۋى – كەيۋانانىڭ بولاشاقتا وسى ەسىمنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسىنا دا بۇيى­راتىنىن سەزگەنى مە دەپ تاڭعالاسىڭ!

ەلباسى ءوزىنىڭ ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىندا «...استانا اۋىستىرۋعا توقتاعاندا قاندايلىق بەل بايلاعانىمدى ايقىن ءتۇسىندىم. وسى شەشىمىم ارقىلى مەن ءومىر بويى جيناعان ابىروي-بەدەلىمنىڭ ءبارىن دە بايگەگە تىگەتىنىمدى انىق ۇقتىم. بۇل يدەيامنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى كوڭىلدەگىدەن شىقپاعان جاعدايدا, بۇكىل ءومىرىمنىڭ ءباسى باسقاشا باعالانارى تالاسسىز ەدى. مەن سول قادامعا تاۋەكەل ەتتىم. تاۋەكەلىمدى ناقتى ەسەپكە قۇرۋعا تىرىستىم», دەگەن بولاتىن. ءيا, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەك جولىندا تاۋەكەلگە بارعان كەزى از بولماپتى. جاس نۇرسۇلتان 18 جاسىندا مەتاللۋرگ بولامىن دەپ تەمىرتاۋعا تاۋەكەلمەن بارىپ, وت-جالىندا شىڭدالماعاندا جيىرما جىلدان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالار ما ەدى؟! ول 1979 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ, كولىك جانە بايلانىس جونىندەگى حاتشىسى, بەس جىلدان كەيىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە رەسپۋبليكادا ورىن العان ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرىپ, «درامالىق سىناقتار كەزەڭىنەن» وتكەندە دە تاعدىرىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تاۋەكەلگە بارعان ەدى. سول كەزەڭنىڭ قاۋىرت تا قىزۋ اعىسىنان سۇرىنبەي وتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1989 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىن جازۋدى تۋعان حالقىمەن بىرگە باستادى. وسىلايشا, «ەگەر دە سەن الدىڭا قويعان مىندەتىڭدى شەشكەن بولساڭ, ايتىلعان سىن جايىندا قالادى. ەگەر دە سەن مىندەتىڭدى شەشە الماساڭ, وندا جونىڭە كەتە بەر», دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا العان ەلباسى­مىز, باستاپقىدا تۇرعىندار سانى 300 مىڭعا دا جەتپەگەن وبلىس ورتالىعىن الەمدەگى سۇلۋ استانالاردىڭ بىرىنە اينالدىردى, ەركە ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرىپ, قازىردىڭ وزىندە حالقىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان استى, 2030 جىلى 2 ميلليونعا جەتەدى دەپ بولجانۋدا, وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, ساۋلەسىن شاشتى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاقستان ەلورداسى ارقى­لى الەمگە تانىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت-جوبالاۋ اقىل-ويىنىڭ بارلىق تاڭداۋلى جەتىستىكتەرىن بويىنا جيناعان نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ الەمدىك استانالار ستاندارتىنا رۋحى دا, مۇددەسى دە ساي كەلەدى.

وسى ارادا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءوزىنىڭ ساياسي ۇستازى تۇتاتىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا ەلوردامىزدىڭ بوي كوتەرۋىنە تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. استانانىڭ قۇرىلىسى ەلباسى­نىڭ تاريحي ەرلىگى سانالادى. باس قالا­مىز تəۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شىنايى بەت-بەينە­سىنە, حالقىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينال­دى. ەلوردا جاڭا مەملەكەتتىڭ يدەولو­گياسى رەتىندە كيەلى ۇعىمعا يە بولدى. استانا­مىز, شىن مəنىندە, وتكەننىڭ قۇندى­لىق­تارىن دəرىپتەي وتىرىپ, كۇللى əلەمگە قازاق­ستاننىڭ جاڭا بەينەسىن پاش ەتتى», دەگەن ءسوزىن كەلتىرگىمىز كەلەدى.

وسىدان تۇيەر وي, زامانىنان وزىپ تۋعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پروگرەسسيۆتى ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعىنان تۋعان استانانى اۋىستىرۋ جاسامپازدىق يدەيا­سى – تالاي ادىلەتسىزدىكتى كورگەن قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ءوز مەملەكەتىنىڭ استاناسىن ەشكىمگە جالتاقتاماي تاڭداي الاتىندىعىن دالەلدەپ قانا قويماي, قازاقستاندى جاڭا تاۋەلسىز, بەيبىت مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىتۋدا زور ءرول اتقاردى. بولاشاقتا دا ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىمنىڭ, بەيبىتشىلىك پەن بەرەكە-بىرلىكتىڭ قالاسى نۇر-سۇلتان جارقىراي جايناپ, وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى رەتىندە جاساي بەرەرى ءسوزسىز.

ءامىرحان راحىمجانوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور