پاندەميا ءھام ينفودەميا

ادەتتە, اقپاراتتىڭ تىم كوپ­تىگىنەن مەزى بولعان جۇرت ءبىراۋىز سەنىمدى حابارعا ءزارۋ بولىپ قالدى. «نە بولىپ جاتىر, «جاۋ» قايدا, نە ىستەيمىز, مۇنىڭ سوڭى نەمەن بىتەدى, قان­شا ادامدى «تۇتقىنعا» الدى, قالاي قورعانامىز؟» دەگەن مازمۇنداعى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن حالىق اقپارات كوز­دەرىنە زەر سالىپ الەك بولدى. ءدال وسى ساتتە ەسكەرتپەي كەلگەن پاندەميانىڭ دەنساۋلىق سالا­سىن عانا تىعىرىققا تىرە­مەگەنى انىق كورىندى. قىتايدان باستالىپ, ەۋروپا قۇرلىعى, ودان اقش-قا جەتكەن بەلگىسىز جاۋمەن كۇرەستە بارلىق ەلدەر­دىڭ بيلىگى قولىنان كەلگەن ارەكەتىن جاساپ, ىندەتتى اۋىز­­دىقتاۋدىڭ ءىس-جوسپارىن دا­يىن­داپ, ءار ناۋ­قاس­تى انىق­تاپ جاتقاندا پارال­لەل الەم­دە ەكىنشى «سوعىس» قاتار ءجۇرىپ جاتتى. بۇل اقپارات شاي­قاسى ەدى. ونىڭ كوروناۆيرۋستان كەم قاۋىپ توندىرمەيتىنىن تۇ­سىنگەن دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋ­لىق ۇيىمى «ينفودەميا» دەگەن ايدار تاقتى.

ۆيرۋس العاش تاراپ جاتقان كەزدە حالىقتىڭ ءبىراۋىز حابارلاما ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىم­دارى مەن ەل بيلىگىن جاعا­­سىنان العانى دا ەسىمىزدە. بۇل شەتەلدىك تاجىريبە عانا ەمەس. قازاقستاندا دا العاشقى ناۋ­­­قاس­تار تابىلا باستاعان سات­تە نە توتەنشە جاعداي جا­ريا­­­لان­­عان تۇستا تۇرعىندار اق­پا­­­رات­تى اۋاداي قاجەت ەتتى. سىرت­پەن بايلانىس ءۇزىلىپ, ءتورت قابىر­عاعا قامالعان ادام­نىڭ كوزگە كورىنبەيتىن جاۋ­مەن بەتپە-بەت قالعانداعى ارە­كەتى وسىلاي بولاتىنى تۇسى­نىك­تى دە. تاقى­رى­بى كورونا­ۆي­رۋس دەپ باستالا­تىن كەز كەلگەن اقپاراتتى ساناعا ءسىڭىرىپ الۋعا دايىن بول­دى. وسى كەزدە ينتەرنەت بەت­­تەرىندە جاريالانعان جال­عان اقپا­راتتا ەسەپ بولعان جوق. «جۇق­تىر­عاندار سانى...», «قاي­دان تارالدى, كىمدەر جاۋاپتى؟», «قالاي ەمدەلۋ كەرەك؟» دەگەن «ايقايلاعان» كوپ­تەگەن تاقى­رىپ وقىرماندى وزىنە بىردەن ەلىتىپ اكەتتى. با­سىندا اقپارات تاپشى بولعا­نىمەن, كەيىننەن راس-وتىرىگىن ايىرۋ قيىن حابارلار قاپتادى. وسى جاعدايدىڭ بارلىعى سا­يىپ كەلگەندە كاسىبي جۋرناليس­­تەر مەن ساپالى باق-قا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇستى.

پاندەميا ورشىگەن كەزدە مەديا كەڭىستىكتە قيىن­دىق­تار­مەن قاتار جاڭا مۇمكىن­دىك­تەرگە جول اشىلدى. ساپا­لى اقپارات قۇرالدارى ەڭ سەنىمدى دەرەككوزگە اينالدى. بۇعان الەمنىڭ بارلىق ەلىندەگى رەكوردتىق قارالىم كور­سەتكىشتەرى دالەل بولا الادى. باق سالاسى تاعى ءبىر دۇم­پۋگە كەزىكتى, تاعى وز­گە­رىسكە ۇشى­راۋعا دايىن. وسى­عان دەيىن دە سالادا تەحنولو­گيا­نىڭ دامۋىمەن, ونلاين كونتەنتتىڭ كوبەيۋىمەن, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ تانىمال بولا باستاۋىمەن باي­لانىستى تالاي وزگەرىستەر بولعان جانە بۇل سوڭعىسى ەمەس ەكەنى انىق.

جاقىندا The New York Times باسىلىمعا اقىلى جازىل­عان وقىرماندارىنىڭ سانى 6 ميلليونعا جەتكەنىن جاريا­لادى. اقش-تاعى ءىرى مەديا كومپانيانىڭ مۇنداي جەتىس­تىككە COVID-19 داع­دارىسى كەزىندە جەتۋى كەزدەي­سوق ەمەس. باسىلىم باسشىسى بۇل جا­ڭا­لىقتى حابارلاپ تۇرىپ, پان­دەميانىڭ «اقپارات اگەنت­تىكتەرى مەن گازەتتەرگە جاڭا اۋدي­توريا جيناۋعا جانە شىنايى اقپاراتتىڭ قۇندىلىعىن دالەلدەۋگە مۇم­كىندىك» بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءسوز جاھاندىق ەكو­نومي­كانىڭ قيىندىققا تاپ بولىپ, باسىلىمداردىڭ قىز­مەتىنە قاۋىپ تونگەن تۇستا ساپالى باق ءۇشىن دەمەۋ بولدى. كاسىبي جۋرناليستەر تاراتقان اقپاراتقا سەنىم ارتسا, ساپالى دۇنيەنىڭ كوبەيەتىنى داۋسىز. سيدنەي ۋنيۆەرسيتەتىندەگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى, La Trobe جانە مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتتەرى جۇر­گىزگەن زەرتتەۋ اقش پەن ­اۋس­تراليادا حالىقتىڭ ۇش­تەن ەكى بولىگى شىنايى حابار ءۇشىن ساۋاتتى دەرەككوزگە جۇگى­­نەتىنىن انىقتاعان. ال قازاق­­ستان­دىقتاردىڭ دا 56 پايىزى سوڭعى اقپاراتتى باق-تان الاتىنىن ايتقان. ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا Kantar Barometer كومپانياسى جۇرگىزگەن ساۋالداماعا قا­تىسقان وتانداستارىمىزدىڭ كوپ بولىگى اقپارتتى تەلەۆيزيا (67%) جانە ينتەرنەت رەسۋرس­تار (71%) ارقىلى الامىز دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. تاجىريبە كور­­سەت­كەندەي, جاھاندىق داع­دارىس كەزىندە حالىق شىنايى اق­­پا­راتتى ساپالى اقپارات كوز­دەرى­نەن ىزدەگەندىگى بەلگىلى. ءبىز­­دىڭ «Egemen Qazaqstan» گا­زەتى­نىڭ رەسمي سايتى دا جە­دەل اقپارات تاراتقاندار قا­تا­رىندا بولدى. ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىن­دا باسىلىمنىڭ ون­لاين وقىر­ماندارى ءۇش ەسەگە ءوستى. ياعني باسىلىمنىڭ 200 مىڭ­نىڭ ۇس­تىندەگى تۇراقتى وقىر­ما­نى­نا قوسا, سايتتاعى قارا­لىم سانى 100 مىڭنان استى. باس­قا­لاي ايتقاندا, ەلىمىزدەگى باس گازەتتىڭ سايتى پاندەميا الەمدى جاۋلاعان تۇستا اقپارات­تى باقىلاپ وتىرۋ, رەسمي وكىل­دەردىڭ حابارلامالارىن دەر كەزىندە بەرۋ, قاۋىپسىزدىك جانە قورعانۋ شارالارىن ءتۇسىن­دىرۋ سەكىل­دى ماڭىزدى مىن­دەت­تەردى جۇ­يەلى ورىنداي ءبىلدى. ال توتەن­شە جاعداي كەزىندە ۇيدە زەرىك­كەن بالا­لارعا ەرتەگى­لەر مەن ۇلكەن­دەرگە پاي­دالى كە­ڭەس­تەر جا­ريا­لاپ وتىر­دى. بۇل ءوز كەزەگىن­دە گازەت جۋر­ناليس­­تەرىنىڭ ينفودەميانىڭ ال­دىن الۋ ءۇشىن جىلدام ءارى وبەك­تيۆتى اقپارات تاراتۋعا كۇش-جى­گەرىن جۇمساعانىن كورسەتەدى.

جالپى, سەنىمدى حاباردى اۋدي­تورياعا جەتكىزۋ ءۇشىن وتان­­دىق جۋرناليستەرگە دە كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەل­دى. اسا قاۋىپتى جاعدايدا قىز­­مەت ەتكەن دارىگەرلەر, قۇ­قىق قورعاۋ سالاسى قىزمەت­كەر­لەرىن­ىڭ قاتارىندا ولار دا بول­دى. تىلشىلەرمەن بىرگە, ۆيرۋس جۇقتىرۋ قاۋپى وپە­راتور­لار مەن فوتوتىلشىلەر ءۇشىن دە اسا جوعارى بولدى. جەكە قاۋىپسىزدىگىن باسكە قو­يىپ, كاسىبي مىندەتىن ورىن­داعان مامان يەلەرىنە ۆيرۋس جۇق­­تىرىپ الامىن-اۋ دەگەن قاۋىپ­تەن بولەك ۇلكەن جاۋاپ­كەر­شىلىك ارتىلدى. سەبەبى ادام دەن­ساۋلىعىنا, ومى­رىنە قاتىس­تى اقپاراتتى تارات­قاندا قاپەر­گە الاتىن ەتي­كا ماسەلەسى تۋىن­دايدى. پان­­دەميا سەكىلدى قيىن تاقى­رىپتى قاۋزاعاندا كاسىبي جۋر­ناليستەردىڭ كىدىرىپ قالاتىنى دا سوندىقتان. كەز كەلگەن بى­لىكتى مامان باق-تىڭ ادام سانا­سىنا اسەر ەتە­تىن كۇشكە يە ەكەنىن بىلە­دى. وسى تۇرعىدان العاندا وتان­دىق بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنىڭ وكىلدەرى دە پاندە­ميا كەزىندە ۇلكەن سى­ناقتان ءوت­تى دەپ ايتۋعا بولادى. جۋرنا­ليس­تەردىڭ كاسىبي مە­رە­كەسى قار­سا­ڭىن­دا اتالعان ما­­سەلەگە باسىم­دىق بەرىپ وتىر­­عا­نى­مىز دا سوندىقتان.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بۇكىل الەم حالقىن ەسەڭگىرەتىپ, ومىرلىك قۇندىلىقتاردى قايتا قارايتىن جاعدايعا جەتكىزدى. پاندەميا كەزىندە باق وقيعا­نىڭ قالاي ءوربىپ جاتقانىن, حا­لىقتى ۇرەيلەندىرمەي قاۋىپ-قاتەردىڭ قانشالىقتى ەكەنىن, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, قور­عا­نىس تاسىلدەرى مەن ادام ءوزىن قا­لاي ۇستاۋ كەرەك ەكە­نىن اشىق, شى­نايى ءارى تۇسىنىك­تى جەتكىزۋى كەرەك بولدى. وتان­دىق باق وكىل­دەرى دە پاندەميا مەن ينفو­دە­مياعا قار­سى كۇرەس با­رى­سىن­دا وز­دەرى­نىڭ كاسىبي بىلىك­تى­لىگىن كورسەتىپ, سەنىم ۇدەسى­نەن شىعا ءبىلدى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق.