اۋىلدىڭ كوسەگەسىن كووپەراتيۆ كوگەرتەدى

1995 جىلدىڭ 5 قازانىندا «وندىرىستىك كووپەراتيۆ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعالى 25 جىل وتسە دە, كووپەراتيۆتەردىڭ دامۋى قۋانارلىق دەڭگەيدە ەمەس. قازىر بار كووپەراتيۆتەر شاعىن سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋمەن: دايىنداۋ, وڭدەۋ, ساتۋ جانە تاعى باسقا جۇمىس تۇرلەرىمەن اينالىسادى.

كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىن قولداۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن وڭ قادامدار جاسالدى. ولار: جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, سالىق سالۋ مولشەرىن ازايتۋ, سۋبسيديالاۋدى ۇلعايتۋ. «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى تۋرالى» زاڭعا بىرنەشە رەت تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.

اۋىلداعى شارۋالاردىڭ كوپ­شى­لىگى تەحنيكاعا ءزارۋ بولعان­دىق­تان, باسقا بىرەۋلەردىڭ تەحنيكاسىنا تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. تەحنيكا يەسى وزدەرىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن جۇمىس قۇنىنان ەكى-ءۇش ەسە ارتىق اقى سۇرايدى. شارۋالار دارمەنسىز, ولاردىڭ تالاپتارىنا كەلىسۋگە ءماجبۇر. الايدا اقشاسى جوق بولعان سوڭ بولاشاق جينايتىن ءونىمدى بولىسۋىنە تۋرا كەلەدى. قىزمەت كورسەتۋشىلەر سول شارۋالاردان العان ءونىمدى ءوز ونىمىنە قوسىپ وتكىزەدى.

وسىنداي جاعدايدا تەحنيكاسى بار كەيبىر جەكە تۇلع­ا­لار­دىڭ ءار گەكتاردان الىنعان ءونىمى جوعارى بولادى, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردى ول تولىعىمەن قاناعاتتاندىرادى. ال تەحني­كا­نى كومەككە العان شارۋا قو­جا­لىقتارى ءبىرشاما ۇلەسىن جو­عالتىپ, جىلدان-جىل­عا وزگە­رىس­سىز قالا بەرەدى. اۋىل شارۋا­شىلىعىندا ءونىم­دى دي­نا­مي­كالىق دامۋدىڭ بول­ما­ۋى­نىڭ ءبىر سەبەبى وسى.

كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر, كاسىپ­ورىن­دار جانە تاعى باسقا دا ۇجىمدار وزدەرىن وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ قىزمەتىن اتقا­را­مىز دەپ سانايدى. بىراق ولار تولىققاندى كووپەراتيۆتەر ەمەس. كەيبىر وبلىستارداعى اتقارۋشى ورگاندار دا سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارى قۇرىلعانىن العا تارتىپ, وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ قاجەتى جوق دەگەن پىكىردە. ولار­دىڭ ويىنشا, سدو-نىڭ اتى وزگەرسە, سول كووپەراتيۆ دەگەن ۇعىم­دى بىلدىرەدى.

انىقتاما رەتىندە ايتا كەتەيىك. "سدو فورماتىندا ماشينا-تراكتور ستانسالارى 1928-1958 جىلدار ارالىعىندا بۇرىنعى كسرو-دا قۇرىلعان. ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بولدى: كولحوزداستىرۋ باستالدى, شارۋالاردىڭ بارلىعى ساۋاتسىز بولدى, تەحنيكانى قولدانۋدى بىلمەيتىن, ونىڭ ۇستىنە تەحنيكا تاپشىلىعى جانە باسقا دا كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق ماسەلەلەر شەشىلمەگەن كەز ەدى. 1958 جىلى قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلى بويىنشا وداق اۋماعىندا بارلىعى 100 مىڭ متس جويىلىپ, ونىڭ ورنىنا جوندەۋ-تراكتور ستانسالارى (جتس) قۇرىلدى. بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ۇكىمەتتىڭ وكىمىنە سايكەس سوۆحوزدار مەن كولحوزدارعا, ياعني ەگىنشىلەر مەن فەرمالار ەڭبەككەرلەرىنە بەرىلدى.

ال قازىرگى سدو – ۋاقىتشا قۇبىلىس, ونىڭ تيىمدىلىگى شامالى. ويتكەنى ءوز قىزمەتى ءۇشىن جەكە كاسىپكەرلەردەن وتە كوپ قارجى الادى. شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن كەيبىر اگروتەحنيكالىق جۇمىستارى – سۇدىگەر جىرتۋ, توپىراقتى وڭدەۋ جانە باسقا دا جۇمىستارعا ونىڭ قىزمەتىن پايدالانبايدى. سەبەبى بولاشاقتا ەگىننىڭ شىعۋى جاقسى بولا ما, الدە بولماي ما دەگەن قاۋىپ بار. سدو باسشىلارىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىنا بولاشاق ءونىم ءۇشىن اۋىسپالى ەگىس ەگۋدى, اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىن ەگۋ­دى ۇسىنۋعا قۇقى جوق, ولار­دىڭ جەكە وزدەرىنە ءتان ماق­سات-مۇددەلەرى بار.

شارۋا قوجالىقتارى سدو-مەن قانشا جۇمىس ىستەسە دە, ولاردىڭ ارقاسىندا نەسيە­لە­رىن تولەسە دە, تەحنيكانى بەر­مەك تۇرماق, سىنىپ قال­عان قۇرال-سايماندارىن دا ۇستات­پاي­دى, بۇل جاعداي ەشقانداي ءۇمىتتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تى­رۋدىڭ جالعىز جولى بار, ول – اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرىن (اشوك) قۇرۋ. كووپەراتيۆ اۋىل تۇرعىندارىن بىرىكتىرەتىن, ەرىكتى تۇردە ۇجىم­دا­سىپ ەڭبەك ەتۋگە ىقپال ەتەتىن كۇش بولىپ سانالادى. ونىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ءتيىم­دى جۇمىس ىستەۋىنە كەڭىنەن مۇم­كىندىكتەر تۋادى.

كووپەراتيۆ قۇرۋ كەزىندە ونداعان شارۋا قوجالىعى مەن باسقا دا شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى ساناتتار بىرقاتار ماسەلەلەردى الدىمەن شەشىپ الۋى قاجەت:

– جەكە قۇرىلتايشىلاردىڭ مەنشىككە يەلىگىن جوعالتپاۋىنا كەپىلدىك بولۋ ءۇشىن ءار ادام­عا تيەسىلى تەحنيكا مەن قۇ­رال­داردى, اۋىلشارۋاشىلىق ماق­سا­تىنداعى جەردى قاتاڭ رەەستر ار­قىلى انىقتاپ, يەسىنىڭ اتىنا تىركەۋ.

– جەتىسپەيتىن تەح­نيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردى تولىقتىرۋعا جانە متس قۇرۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمگە ورتاق نەسيە الۋ;

– ەگىن شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتەندىرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى پايدالانۋ.

«اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى» زاڭ اياسىندا جوعارىدا اتالعان پروب­لە­مالاردىڭ شەشىمىن ءبىزدىڭ الماتى تەحنولوگيالىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ عالىمدارى ازىرلەگەن اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ اكىمشىلىگى مەن قۇرىلتايشىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تەتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋمەن بايلانىستىرامىز. كۇتىلەتىن الەۋمەتتىك ناتيجە: بىرتىندەپ كووپەراتيۆتەردىڭ بار تەحنيكاسى, ماشينالار مەن جابدىقتارى كووپەراتيۆتىڭ قۇرىلتايشىلارىنا – شارۋا قوجالىقتارىنا جانە باسقا دا تۇلعالاردىڭ مەنشىگىنە اينالادى. قۇرىلتايشىلارعا بەرىلمەيدى. قۇرىلتايشىلارعا دا سونداي جاعداي جاسالسا, بۇل ولاردىڭ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسىن قاتتى تەجەيدى. بۇرىن كووپەراتيۆ قۇرسا دا, ءىس جۇرگىزۋگە كەلگەندە كووپەراتيۆتىڭ اكىمشىلىگى مەن قۇرىلتايشىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تەتىكتەرىنىڭ ادىستەمەسى بولماعاندىقتان, ءبارى تاراپ كەتكەن-ءدى. وسى دەرتتەن ارىلاتىن كەزەڭنىڭ كەلگەنى انىق.

تىلەۋحان باياحمەتوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى