تورتكۇل دۇنيەنى تىتىرەنتكەن كوروناۆيرۋستان كەيىنگى ءومىر قالاي بولماق؟ ءدال بۇگىنگىدەي شەكارا بىتكەن تارس جابىلىپ, شارۋاشىلىقتىڭ ىركىلىپ قالۋى بۇرىن-سوڭدى بولا قويماعان جاعداي. جۇمىسسىز قالعان الەۋمەتكە كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىگى بار ەلدەردىڭ داعدارىستا ابىرجي قويمايتىندىعى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەل دە قارجىسى بار مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. ايتسە دە, كەلەر كۇننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بۇگىن ويلاۋىمىز قاجەت سياقتى.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا 11 مىڭنان استام اقمولالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شىن مانىندە شاراپاتى مول ۇلكەن كومەك دەۋىمىز كەرەك. ىندەتتەن ارىلعان سوڭ دا سول 11 مىڭنان استام وتباسىنىڭ داستارقانىنان بۇيىرعان ءدام ارىلمايتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە ەكى جۇزگە جۋىق جۇمىسشىعا سۇرانىس بار. ايتسە دە, وزەكتى ورتەر وكىنىشى سول – دايىن جۇمىستى ىستەيمىن دەپ بەل بۋىپ, بەلسەنىپ شىعاتىندار بولماي تۇرعانى قىنجىلتادى. كوكشەتاۋ قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا جۇمىسسىز رەتىندە 540 ادام تىركەلگەن. وسى اراداعى قيسىنسىزدىققا قاراڭىز, جاڭاعى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن جارتى مىڭنان استام ادامنىڭ اراسىنان جۇمىسشى تابا الماۋ دەگەن قيسىنعا كەلە مە؟ مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ادامداردىڭ كوپشىلىگى قارا جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقسىز. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇسىنىلعان جۇمىستان تاباتىن جالاقى جارىتىمسىز. ەندى بىرەۋلەرى ءتىپتى جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. جالاقى تۋرالى دا ءۋاج ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ەڭ تومەنگى جالاقى 85 000 تەڭگەدەن باستالادى. جۇمىس اۋقىمىنا قاراي ودان الدەقايدا جوعارى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىر قىزىعى ەسەپتە تۇرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار. بالكىم سوندىقتان بولار, مۇنداي ادامدار قارا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى, – دەيدى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ مامانى الەكساندر سولودكا.
زەر سالىپ قارايتىن بولساڭىز, ءدال قازىرگى قيىنشىلىق كەزىندە قۇرىلىس پەن جول جوندەۋ سالاسىندا جۇمىسشىعا سۇرانىس وتە جوعارى ەكەن. مۇنداي جۇمىستاردى ىستەۋ ءۇشىن كادەگە اسپاي جاتقان ديپلومنىڭ تۇككە دە قاجەتى جوق.
تەك ماسىل بولىپ وتىرعان ادامداردىڭ بويىنداعى وتباسىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, قارا جۇمىس ىستەسەم دە كۇنىمدى كورۋىم كەرەك دەگەن ۇمتىلىس بولسا جەتىپ جاتىر. ءتىپتى كوروناۆيرۋس ىندەتى شارپىماي تۇرىپ-اق قالالىق جارناما گازەتىنىڭ بەتىنەن دانەكەرلەۋشى, مەحانيزاتور, جۇرگىزۋشى, توكار, قۇرىلىسشى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسشى ىزدەيتىن جارناما كوز سۇرىندىرەتىن.
ءبىز ءبىر جاعىنان ەلىمىزدى جۇمىسسىزدىق جاۋلاپ الدى دەپ سارى ۋايىمعا سالىنىپ جاتامىز. بۇل شاماسى بويكۇيەز, بوركەمىك, ساۋساعىن قيمىلداتپاي اقشا تاپقىسى كەلەتىن ادامداردىڭ جۇمىسقا دەگەن پەيىلىنىڭ جوقتىعىنان شىعار.
كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. جاستار تاراپىنان جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ءسال-ءپال ىنتانى كورگەندە ءۇمىت وتى تۇتانعانداي.
– جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا جازعى دەمالىس كەزىندە ستۋدەنتتەرگە لايىقتى جۇمىس تاۋىپ بەرە الا ما دەگەن ۇمىتپەن كەلىپ وتىرمىن. تابىلا قالسا, جازداي ەڭبەك ەتكىم كەلەدى, – دەيدى ستۋدەنت ايسۇلۋ باتىربەكوۆا, – ازداعان قاراجات جيناپ, اتا-اناما سالماق سالماي, وقۋعا قاجەتتى زاتتارىمدى ساتىپ الار ەدىم.
وسى باعدارلاما اياسىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا جالپى كولەمى 10,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 33 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل دەگەنىڭىز 2600 جاڭا جۇمىس ورنى. ونىڭ 1300-ءى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى وتۋگە ءتيىستى. ەندى ءبىر مىنا دەرەككە نازار اۋدارىڭىزشى, قازىرگى كۇنى قاجەت بولىپ وتىرعان جۇمىسشىلاردىڭ تەك 26-ى عانا تابىلعان. مىنە, بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ بويىنداعى ەڭبەككە دەگەن ىقىلاستىڭ شىنايى كورسەتكىشى.
بۇل ارادا ەڭ باستى ايتارىمىز, جاس تولقىننىڭ ماماندىق تاڭداۋداعى جاڭساق باسۋى. وعان الدىمەن اتا-انالاردىڭ تەرىس ىقپالى كوپ تيەدى.
– وتپەلى كەزەڭدە جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى قوعامعا قاجەتى بار ما, جوق پا, ساراپقا سالماي كەيبىر ماماندىقتاردى جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاق ءتارىزدى قاپتاتىپ جىبەردى, – دەيدى پسيحولوگ باقىتگۇل وسپانوۆا, – انە ءبىر جىلدارى زاڭگەر مەن ەكونوميست ماماندىقتارى بويىنشا وقىعىسى كەلگەن جاستاردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى. ال ەڭبەك نارىعىنا مۇنشاما مامان قاجەت ەمەس ەدى. مىنە, جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيگەن تۇسى دا وسى. كادەگە اسپايتىن ديپلوم كوبەيدى. ديپلومى بار جاستاردىڭ قارا جۇمىسقا ق ۇلىقسىز بولاتىنى دا وسىدان.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتا-انالار باۋىر ەتى بالالارى مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا وقۋعا بالى جەتپەيتىن جاعدايدا قاي ماماندىق بويىنشا ۇمىتكەر از, سوعان تاپسىرا بەرەدى. كەيىن بالا ول ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەي مە, جوق پا, ماماندىعى ونى قىزىقتىرا ما, ول جاعى قاپەرگە الىنبايدى. تۇسسە بولدى, قولىنا ديپلوم تيسە بولدى. ەندى بىرەۋلەر ۇلپىلدەتىپ باعىپ, ۇكىلەپ وسىرگەن اينالايىندارىن قاسىنان قارىس قادام ۇزاتپاي, ءوز قالالارىندا وقىتۋعا تىرىسادى. ماماندىق تاڭداۋداعى جاڭساقتىق تا وسى جەردە ورىن الماق.
– قازىر ءبىلىم وشاقتارىنا وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا ءاربىر وقۋ ورىندارىنان كەلىپ جارناما جاسايتىندار بولىپ تۇرادى. بىراق ولار وزدەرىنە قاتىستى باسقا ماماندىق تۋرالى ەش مالىمەت بەرمەيدى. قاي ماماندىق بويىنشا قىزمەت بارىسىندا تەز كوتەرىلۋگە بولادى, قايسىنىڭ تابىسى تولىمدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بولماعاننان كەيىن ۇلكەن ومىرگە ەندى عانا قادام باسقان جاستاردىڭ الدىندا بەيماعلۇم دۇنيە تۇرماق. سوندىقتان ءبىلىم وشاقتارىندا جوعارى سىنىپتاردا ماماندىق دايىنداۋعا بايلانىستى اقپارات بەرەتىن ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەسە وڭ بولار ەدى, – دەيدى قارت ۇستاز الپىسباي تۇرسىنباەۆ, – ءار شاكىرتتىڭ ومىرلىك ماماندىق تاڭداۋى وتە ماڭىزدى قادام عوي.
جۇمىسشى ماماندىعىن دايارلاۋ تۋرالى ماسەلە بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. نەگىزىنەن مىڭداعان جۇمىسشى ارمياسىن ۇياسىنان ۇشىرىپ وتىرعان كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەردىڭ جۇمىس اۋقىمىن ءبىر ەكشەپ الۋ ابدەن كەرەك. ماسەلەن, مەحانيزاتورلاردى دايارلايتىن كوللەدجدەردە بۇگىنگى كۇنى ەگىستىك القاپتاردا كەزدەسپەيتىن استىق كومبايندارى مەن تراكتورلاردىڭ ەسكى ۇلگىلەرى وقىتىلۋدا. بۇل ماسەلەنى ءبىز دە ىندەتە ىزدەپ كورگەنبىز. كوللەدج باسشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, وقۋ قۇرالى رەتىندە قۇنى الدەنەشە ميلليون تۇراتىن جاڭا شەتەلدىك ۇلگىدەگى استىق كەشەندەرى وقۋ ورنىنا بۇيىراتىن ءتۇرى جوق. تەك پلاكاتتار مەن بەينەبايان ارقىلى عانا وقىتىلادى. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاماعان سوڭ ساناعا سىڭە مە؟ ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك تاجىريبەسى دە كەشەگى كەڭەس زامانىنداعىداي تياناقتى وتكىزىلىپ وتىرعان جوق. قازىر شاعىن اۋىلدارداعى شارۋا قوجالىقتارىنا, سەرىكتەستىكتەرگە تاجىريبەدەن وتكىزۋ ءۇشىن كوللەدجدىڭ ءبىلىم الۋشىلارىن توپ-توپ قىلىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق بۇل ارادا ءبىز مىنانداي ۇسىنىس ايتار ەدىك. ەسەسىنە اۋدان اكىمدىكتەرى ارقىلى كەلىسىپ, ءار شارۋاشىلىققا ءتورت-بەسەۋدەن جىبەرۋگە ابدەن بولادى. سوندا ولار بۇگىنگى قولدانىستاعى تەحنيكانىڭ تەتىگىمەن تىڭعىلىقتى تانىسا الار ەدى.
ءسوز جوق, مەملەكەت تاراپىنان شاراپاتى مول قامقورلىق كورسەتىلىپ وتىر. كوللەدج وقۋشىلارى ارنايى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىلىم الادى. وقۋ, جاتاقحانا تەگىن, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن تاماقتانا الادى. جول اقىسىنا دا جەڭىلدىك جاسالعان. بىراق كوللەدج بىتىرگەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بارلىعى بىردەي وزدەرى وقىپ-بىتىرگەن ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. كوللەدج باسشىلارى تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسقان, ورنالاسپاعانىن زەينەتاقى قورىنا تۇسەتىن جارنا ارقىلى عانا تۇسپالدايدى ەكەن. ول تۇلەك ءوزى وقىعان ماماندىق بويىنشا مەحانيزاتور بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر مە, جوق انشەيىن باسقا جۇمىسقا ورنالاستى ما, ول جاعى تاس قاراڭعى.
بۇل دا ۇلكەن ماسەلە. ويتكەنى جاڭاعى مەحانيزاتوردى وقىتىپ دايارلاۋعا مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار قارجى جۇمسالدى عوي. ماسەلەن, كراسنويار اۋىلىنداعى №3 اگروتەحنيكالىق كوللەدجدىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وقىعان 10, ششۋچە قالاسىنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ 10, وسى قالاداعى ورمان شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا جانە تۋريزم كوللەدجىنىڭ 15, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جوعارى تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ 50 تۇلەگى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. ەگەر اۋەل باستا بەلگىلى ءبىر ماماندىق الىپ, جۇمىسشى بولىپ ىستەيمىن دەگەن بالالار وسى وقۋ ورىندارىندا وقىعاندا, ءدال بۇگىنگىدەي جۇمىسشىعا جارىماي وتىرماس ەدىك.
قوس-قوس ديپلومدى ساندىققا سالىپ قويىپ, نە قوعامعا, نە وزىنە كوك تيىن پايداسىن تيگىزبەي وتىرعان جۇمىسسىزدار ارمياسىنىڭ كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ءتارىزدى. ەندىگى ءبىر سەبەبى, مىڭ رەت ايتىلىپ, ءجۇز رەت جازىلعانىمەن, ماسىلدىقتان ارىلا الماي وتىرعانىمىز.
اقمولا وبلىسى