بالالار لاگەرىنىڭ باعى جانباي تۇر

كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ سۋلى-نۋلى, جازيرالى جالپاق دالا­سى ناعىز دەمالىس ءۇشىن جا­را­تىل­عانداي. جەمىس-جيدەككە تولى ورمان-توعايى, ءمولدىر سۋى, ساف اۋاسى از عانا كۇننىڭ ىشىن­دە جەت­كىنشەكتەردى قۇر اتقا مىن­گەن­دەي قۋناتىپ, تىڭايتىپ جىبەرەر ەدى. قارا قارعانىڭ ميى قاي­نايتىن ىستىقتا ەزىلىپ جاتقان اس­فالتتىڭ ۇستىندە وكپەسىن شاڭ قاپقان وندىرلەردى تۇمسا تابي­عاتتىڭ تۇنىعىنا ءبىر سۇڭ­گىتىپ السا جەتىپ جاتىر. بىراق سوعان مۇمكىندىك از. بار مۇمكىن­دىك­تى بىرتىندەپ تالان-تاراجعا ءتۇسى­رىپ جويعان ءوزى­مىز. وسى جەردە وزەكتى ورتەيتىن وكى­نىش بار. سوڭ­عى ەكى جىل ىشىندە قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسى بالالار جانە جاسوس­پىرىمدەر ءتۋريزمى مەن دەمالىسى اسسوتسياتسياسى وب­لىس­تىق ءبىلىم باسقارماسىمەن بىر­لەسە وتىرىپ بارلىق بالالار لاگەرىن تۇگەندەدى. وتپەلى كەزەڭدە قان­شاما قوعام بايلىعى بولىپ سانا­لاتىن بالالاردىڭ جازعى لاگەر­لەرى ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ءتىپتى, تۇتاس لاگەردىڭ قانشاما عيماراتتارىمەن, بار جيھازىمەن قوسا بار بولعانى 25 مىڭ تەڭگەگە ساتىلىپ كەتكەنى انىقتالىپ وتىر. جاقسى, ساتىپ السىن دەلىك, بىراق بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنا ۇلەسىن قوسپايتىنى, ياعني, باستاپقى باعىتىندا جۇمىس ىس­تەمەيتىنى قىل­مىسقا تەڭ قارەكەت. تامىلجىعان تابي­عات اياسىنداعى بۇرىن مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان بالالار لاگەرىن باۋى­­رىنا باسقان بايشىكەشتەر شيرەك عا­سىر بويى ەسىكتەرىن تارس جاۋىپ العان. سوندا وسىنشاما دۇنيە ولارعا نە ءۇشىن قاجەت؟!

قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قارا­عايلار كومكەرگەن قاتار­كول­دىڭ باۋىرى جەر بەتىندەگى جۇماق­تاي جايناپ تۇر. بار بالاعا تيەسىلى, نەسىبەسىنە جازىلعان, ساۋمال سامالى اعزاعا ءدارۋ وسىنداي جەردىڭ يگىلىگىن قاشان پايدالا­نادى ەكەنبىز؟! دەمالىس ايما­عىن­داعى 12 بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ بۇگىندە بەسەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى. بۇل مۇلدەم ازدىق ەتەدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال عانا تالداۋ جاسالىق. جاز ايلارىندا 8 ماۋ­سىمدا ءار ورتالىقتا 200-250 بالادان دەم الۋ مۇمكىن بولسا, جاڭاعى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان ورتالىقتاردا 30 مىڭعا جۋىق بالا دەنساۋلىقتارىن نىعايتار ەدى. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن ولجا ەمەس پە؟ قازىر نەمكەتتىلىكتىڭ سالدارىنان وسىنداي مۇمكىندىككە قولىمىز جەتپەي وتىر. بايىپ­تاپ قاراساڭىز, جالعىز بالالار­دىڭ دەمالىسى عانا ەمەس, وسى كۇنى بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلىپ جۇرگەن جۇمىسسىزدىق جاعدايىن ءبىرجولا بولماسا دا ءبىر ماۋسىمدا ءىشىنارا شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن جاي. جاڭاعى ءبىز ارمانداپ وتىرعان ورتالىقتار تۇگەل ىسكە قوسىلعاندا 550 قوسىمشا جۇمىس ورنى اشىلادى ەكەن.

قازىر وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا جۇمىس ىستەمەي تۇرعان لاگەرلەر بار. وعان قالا سىرتىنداعى بەس بىردەي اپاتتى جاعدايداعى بالالاردىڭ مەملەكەتتىك ساۋىق­تىرۋ ورتالىعىن قوسىڭىز. سوندا قانشاما مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز. ماسەلەن, جاقسى اۋدانىنداعى «بەرەزكا» بالالار لاگەرىنە كۇردەلى جوندەۋ قاجەت. بۇل وڭىردەگى بالالار قازىر قيماداعى ورتا مەكتەپتىڭ جانىن­داعى جازعى لاگەردە دەم الادى.

شىنىن ايتۋ كەرەك, مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەر امالسىزدان ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان شارا. ول جەردە تازا اۋا جۇتىپ, سۋعا تۇسە الماسا, تابيعات اياسىندا تاي-ق ۇلىنداي شاپقىلاپ بوي جازا الماسا, ونىڭ قاي جەرى دەمالىس؟ انشەيىن جازعى دەمالىستا بالالاردىڭ ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدالانسىن دەگەن, تىعىرىقتان جول ىزدەگەن تالپىنىس.

شورتاندى اۋدانىنداعى «اق قايىڭ» بالالار لاگەرىنىڭ سانيتارلىق جاعدايى تالاپقا ساي بولماعاندىقتان 2009 جىل­دان بەرى قاڭىراپ بوس تۇر. اقكول اۋدان­ىنداعى ۋريۋ­پين­كا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «بەرەزنياچوك» بالالار لاگە­رى­نە دە جوندەۋ قاجەت. 1989 جى­لى ستەپ­نوگورسك پودشيپنيك زاۋىتى بۇل لاگەردى ۋريۋ­پينكا بالالار ءۇيىنىڭ قارا­ۋى­نا بەر­گەن بولاتىن. سودان بەرى جۇرت ەسىنە جازدا عانا تۇسەتىن, ءبىر كەزدەگى جايناپ تۇرعان لاگەر بۇگىندە توزىپ بارادى. قا­تاركولدەگى «وگونەك» بالالار لاگەرىنىڭ يەسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل دەمالىس ورتالىعى دا 2010 جىلدان بەرى بال­عىندارعا قۇشاعىن ايقارا اشقان ەمەس. استراحان اۋدانىنداعى جەكە كاسىپكەرگە تيەسىلى «دەلفين» بالالار لاگەرى تابانى كۇرەك­­تەي 25 جىل بويى جۇمىس ىستەمەيدى. تابيعاتى اسەم وڭىرلەردىڭ ءبىرى ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى بالكاشينو اۋىلىنداعى جە­كە­مەنشىك يەلىگىندەگى «لەس­نايا پوليانا» بالالار لاگەرى سانيتارلىق نور­مالارعا ساي بولماي, جون­دەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىل­مە­گەندىكتەن 2009 جىلدان بەرى جۇمىسىن توقتاتتى. بۇلاندى اۋدا­نىن­داعى «شاعالا», بۋ­راباي اۋدا­نىنداعى «ۆوس­حود», «زۆەزدوچكا», «سپۋت­نيك», «كون­تينەنت», «چايكا», «داشەنكا» با­لالار لاگەر­لەرى دە وسى تىزىمنەن تابىلادى.

ماڭىزدى ماسەلەگە وبلىس باس­شىلىعى نازار اۋدارماي وتىرعان جوق. بىرنەشە مارتە قارالىپ, تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەلگەن. بىراق ازىرگە ناتيجە جوق. بىزدىڭشە, ءبىر كەزدە سۋ تەگىن العان, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە قاۋقارلى بالا­لار­دىڭ جازعى لاگەرلەرىن سول قۇنىنا قايتادان قايىرىپ العان ءجون. ايتپەسە, نە وزدەرى جۇمىس ىستەپ پايدا تاپپايدى, نە قوعامعا, جاس ۇرپاققا قىزمەت ەتپەيدى.

جەردىڭ جىرتىعىن جامايتىن, قيان­داعى پايدانى شولىپ تۇراتىن بيزنەس وكىل­دەرى بۇل باعىتتا نەگە تالپىنىس جاسامايدى؟ ونىڭ ەڭ نەگىزگىسى, بىزدىڭ­شە تابىستىڭ ازدىعى بولار. كەشەگى كە­ڭەس كەزىندەگى بالالاردىڭ جازعى لاگەر­لەرىندەگى جيھازدىڭ بارلىعى دەرلىك توزىپ ءبىتتى. ەندى ءبارىن جاڭالاۋ قاجەت. ەگەر دەمالىس لاگەرلەرىنىڭ يەلەرىندە اينالىمداعى قار­جى تاپشى بولسا, كادىمگى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءتارىزدى جىلدىق مولشەرى 2-3 پايىزدى قۇرايتىن ليزينگ ارقىلى نەسيە الۋعا بولماس پا؟ كەپىلدىك رەتىندە ونسىز دا كادەگە اسپاي جاتقان لاگەردىڭ ءوزىن قويسا شە؟

مەملەكەت تاراپىنان بالا­لار ءتۋريز­مىن قولداۋعا كوڭىل بولىنسە, بۇل سالا جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەر ەدى. بال­كىم سول كەزدە تابىس مو­لايار. مامانداردىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, قىستا دا قيىندىق از بولماۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بالالار لاگەرلەرىن جىلىتۋ ءۇشىن كومىر جاعۋعا تۋرا كەلەدى. ىرگەدەگى زەرەندى اۋدا­نىندا جاعار­مايمەن جىلىتاتىن لاگەر بار. ونىڭ شىعىنى قانشالىقتى ەكەنىن ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز. ال كاسىپكەر وسى شى­عىندارىن جولدامانىڭ ەسەبىنەن جابۋى كەرەك قوي. مىنە, وسىدان بارىپ بالالار جازعى لاگەرى­نىڭ جولداماسى قىمباتتاي بەرمەك. سولتۇستىك وڭىردە قىس ۇزاق, سوندىقتان بۇل تاراپتا كو­گىلدىر وتىندى قولدانباساق, كوسەگەمىز­دىڭ كوگەرمەيتىنى انىق.

مەملەكەتتىك دەمالىس لا­گەر­لە­رىنىڭ مۇقتاجدىعىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس جاۋىپ تۇر. بۇل ارادا تاعى ءبىر كوپ­تەن بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان كيكىلجىڭ ماسەلە بار. سالىق كودەكسىنىڭ 592 بابىنا سايكەس ەرەكشە قورعالاتىن اۋماققا كىرۋ اقىلى. ال بۋ­راباي باۋرايىنداعى بالالار لاگەرلەرى وسىنداي ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتا تۇر. دە­مەك, دەمالىسقا كەلگەن با­لا ەرەكشە ايماققا قادام باسقان كەزدە لاگەر يەسى 265 تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر. ءار كۇن ءۇشىن. بيىلدان باستاپ جالعىز دەمالىسقا كەلگەن بالا ءۇشىن عانا ەمەس, لاگەردە جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا دا وسىنداي ءتارتىپ ورناتىلعان. وسى ارادا قيسىنسىز جايدى كوڭىل تارازىسىمەن ساراپتاپ قاراڭىزشى, جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ادام اقشا تولەۋگە ءتيىستى. مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىس قاي جەردە بار؟ بەيساۋات كوزگە بايقالا بەرمەيتىن وسىنداي كەدەرگىلەر بالالاردىڭ جاز­عى دەمالىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمى­سىن قوجىراتىپ تۇر. مىسال ءۇشىن «بال­داۋرەن» رەسپۋبليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ءبىر جىلعا 40 ملن تەڭگە قارا­جات تولەگەن.

baigenews.kz

جەر بەتىن جامان تۇماۋ جاي­لاعالى اتا-انالار دا بيىل­عى بالالار لاگەرى قا­لاي جۇمىس ىستەر ەكەن دەپ الاڭ­داۋلى. قاتەرلى جاي كۇر­دەلەنىپ كەتپەسە, جازعى دەمالىس تا مۇمكىندىگىنە وراي ۇيىم­داس­تىرىلماق. ونىڭ دا ءوز ما­سەلەلەرى از ەمەس. ايتالىق بۇ­رىنعى نورما بويىنشا ءار بالاعا 4 شارشى مەتر قاجەت بولسا, ەندى 14 شارشى مەتر بولۋى كەرەك. اسحانادا بالالار شاحمات تارتىبىمەن ءبىر-بىرىنەن الشاق وتىرعىزىلادى. ءار داستارقاننىڭ اراسى ەكى مەتردەن كەم بولمايدى. ءار توپقا تەپلوۆيزورلار الىنادى. ءبىر تەپلوۆيزوردىڭ قۇنى 30 مىڭنان 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن. ەگەر توپتا 10 بالا دەپ ەسەپتەسەڭىز, 700 مىڭ تەڭ­گە شىعىن. مەديتسينالىق با­قى­لاۋ جاساۋ دا قانشاما قارا­جاتتى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇس­تى­نە دارىگەر-تەراپەۆتەر دە اۋا­­داي قاجەت.

اۋەلگى تاقىرىپقا قاي­تا ورالاتىن بولساق, ءوز ۇسىنى­سى­مىزدى سىنالاپ ايتا كەت­كەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. بيىل ارينە, قاڭىراپ بوس جات­قان بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرىن تولايىم تەكسەرىپ, قاقپاسىن قاعىپ تۇگەندەپ شى­عۋعا كەشتەۋ بولار. كەلەر جىلعا دەيىن ءبىر كەزدە بالالار بازارىنا اينالعان بۇرىنعى 64 لاگەردى قايتارىپ الىپ, كادەگە جاراتساق, قانشاما با­لانىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى, شىركىن؟!

اقمولا وبلىسى