كوروناۆيرۋستىڭ اعزاعا اسەرى قانداي؟

بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا قۇراما شتاتتار تۇر. اۋرۋدىڭ ەڭ كوپ راستالعان جاعدايلارى (2 092 850), جازىلىپ شىققاندار (561 816) جانە ينفەكتسيا سالدارىنان ءولىم (115 721). اقش-تا  ءولىم سانى بويىنشا نيۋ-يورك شتاتى (30 825 جاعداي) كوش باستاپ تۇر.

برازيليا جۇقتىرعانداردىڭ سانى بويىنشا ەكىنشى ورىندا. مۇندا جالپى جۇقتىرۋدىڭ 867 624 جاعدايى تىركەلدى. ساراپشىلار  برازيليادا ازىرشە جاپپاي تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەگەنىن ايتادى, سول سەبەپتى ناقتى ستاتيستيكا بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن.   

رەسەي جۇقتىرعانداردىڭ سانى بويىنشا ءۇشىنشى بولىپ قالىپ وتىر. بۇل ەلدە 5 28 267 ادام ىندەت جۇقتىردى. ونىڭ ىشىندە 279 536 پاتسيەنت ەمدەلىپ شىقتى, 6 938 ادام قايتىس بولدى.

بۇل انتي-رەيتينگتىڭ (ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى بويىنشا) العاشقى وندىعىنا كەلەسى ەلدەر كىرەدى: ءۇندىستان (320 922 جاعداي), ۇلىبريتانيا (297 342), يسپانيا (243 928), يتاليا (236 989), پەرۋ (225 132), فرانتسيا (194 153) جانە گەرمانيا (187 518). 

قاتەرلى دەرتتىڭ قۇرباندارى دا, دەرتتەنگەن ادامداردىڭ سانى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيىپ بارادى. مەديتسينانىڭ جاڭالىعى قاتەرلى دەرتتىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ىلەسە الماي كەلەدى. ادامزاتتىڭ قاۋپىن قويۋلاتىپ وتىرعان فاكتور دا – وسى. بريتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا اۋرۋدىڭ باستاپقى بەلگىلەرى 30 نەمەسە ودان دا كوپ كۇن ىشىندە پايدا بولۋى, جوعالىپ كەتۋى جانە قايتا پايدا بولۋى مۇمكىن,  بۇل ددۇ ماماندارى كورسەتكەن رەسمي ەكى اپتالىق كەزەڭنەن ەداۋىر ۇزاق.

دەمەك, ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى كوروناۆيرۋس ادام اعزاسىندا ۇزاق ۋاقىت قالىپ قويادى, يممۋنيتەت السىرەگەندە ول قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاسا دا  اۋرۋدى جۇقتىرىپ, جازىلىپ شىققانداردىڭ جان جاعىنا قانشالىقتى قاۋىپ توندىرەتىنى جايلى  توقتامدى پىكىرگە كەلە الماي جاتىر.

Science جۋرنالى كوروناۆيرۋستىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى تۋرالى "ادامزات ءوزىنىڭ تاريحىندا مۇنداي دەرتتى باستان كەشىپ كورمەگەن"  دەپ جازعان.

مەملەكەتتەر ينفەكتسيانى توقتاتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى شارا قابىلدادى, ددۇ ەكونوميكاسى ناششار دامىعان ەلدەردە كومەك قولىن سوزدى.  بىراق توسىننان كەلگەن دەرتتىڭ ادام اعزاسىنا اسەرىن ءالى تولىق زەرتتەپ بىتكەن جوقپىز. بەلگىلىسى – دەنساۋلىعىندا اقاۋ بار ازاماتتار العاشقىلاردىڭ ءبىرى اجال تىرناعىنا ىلىنگەنى.     

مەديتسينا العاشقى ساتتەردە مۇنى SARS نەمەسە قۇس تۇماۋى سياقتى جالپى رەسپيراتورلىق اۋرۋ دەپ قابىلدادى. بىراق كەيىننەن   SARS-CoV-2 ء–نىڭ  وكپەگە, ميعا, نازوفارينسكە, كوزگە, جۇرەككە, قان تامىرلارىنا, باۋىرعا, بۇيرەككە جانە ىشەككە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار شىندىققا اينالا باستادى.

جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا, كوروناۆيرۋس كوپتەگەن بەلگىلەرمەن بىرگە جۇرەتىنى بەلگىلى بولدى. مۇنىڭ سالدارى كەيدە ءولىم جاعدايىمەن اياقتالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. دارىگەرلەر  ىندەتتەن ايىعىپ شىققانداردىڭ وزىندە دەرت بەلگىسى 3 اپتا بويى كەتپەيدى, بۇل مەرزىمدە ول جان-جاعى ءۇشىن قاۋىپتى ەكەنىن ايتىپ جاتىر.   

تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى. SARS-CoV-2 ۆيرۋسى ادام اعزاسىندا  قانداي فورمادا ساقتالاتىنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمباق. كەيبىر زەرتتەۋلەر ونى  وبىردىڭ جاسۋشالارىمەن سالىستىرا باستادى.  سەبەبى  وبىر جاسۋشاسى ادامنىڭ يممۋنيتەتى السىرەگەندە نەمەسە سترەستىك جاعدايدا كۇش الىپ, وزگە اعزالارعا دەس بەرمەي كەتەتىنى ءمالىم بولاتىن. سول سەبەپتى  ددۇ كەم دەگەندە 2022 جىلعا دەيىن ساقتىق شارالارىن قولدانىپ, ارا قاشىقتىقتى ساقتاعان دۇرىس دەپ وتىر.      

دارىگەرلەر كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ ءارتۇرلى مۇشەلەرىنە كەلتىرىلگەن زياندى باعالاۋعا تىرىسقاندا, ولار  وكپە, جۇرەك, بۇيرەك نەمەسە قان اۋرۋلارىنان زارداپ شەگەتىن ادامداردىڭ ايىعىپ شىعۋى وتە كۇردەلى جاعدايدا وتەتىنىن بايقاعان. بىراق دەرتتى قوزدىرۋشى جەندەت-جاسۋشانىڭ قاي اعزانىڭ قالتارىسىندا بۇعىپ قالاتىنى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. سەبەبى  اعزاعا اتالعان ۆيرۋس تۇسكەن بويدا بۇيرەك, وكپە, جۇرەك  جۇمىستارى قالىپتى رەجىمنەن جاڭىلىپ قالاتىنى بايقالعان. باسقاشا ايتقاندا كوۆيد الدىندا بارلىق اعزا ءالسىز, ولاردىڭ بىرلەسىپ تويتارىس بەرۋ مۇمكىندىگى ءتىپتى ءالسىز. دارىگەرلەر مۇنى گيپەرتسيتوكينەمياعا نەمەسە تسيتوكيندىك داۋىلعا, يممۋندىق جاسۋشالاردىڭ باقىلاۋسىز اكتيۆتەنۋىنە اكەلەتىن, دەنەنىڭ قابىنۋ وشاعىنىڭ تىندەرىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەتىن قاۋىپتى رەاكتسياسى دەپ سانايدى. مۇنداي رەاكتسيا كوروناۆيرۋسپەن اۋىراتىن كەيبىر ناۋقاستاردا بايقالدى.

اتاپ ايتقاندا, جۇرەك بۇلشىقەتىنىڭ قابىنۋى (ميوكارديت) پايدا بولادى, ول ەلەكتر يمپۋلستارىنا كەدەرگى كەلتىرەدى, ارتەمياعا اكەلەدى جانە قان اينالىمىن بۇزادى, تىنىس الۋدىڭ قىسقارۋىنا اكەلەدى.

جۇرەك-تامىر جۇيەسىنىڭ اسقىنۋلارى كوروناۆيرۋس ءۇشىن ەرەكشە ەمەس. كوپتەگەن ۆيرۋستىق اۋرۋلار ميوكارديتتى تۋدىرۋى مۇمكىن. پاتسيەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ساۋىعىپ كەتسە دە, كەيبىر جاعدايلاردا جۇرەك بۇلشىقەتىنىڭ زاقىمدانۋى قالپىنا كەلمەيدى.

سونىمەن قاتار, كوۆيد-19 قاننىڭ وزىنە تەرىس اسەر ەتەدى. نيدەرلاندىدا 184 پاتسيەنتتىڭ 38% -ىندا قان ۇيۋىنىڭ جوعارىلاۋى انىقتالدى. بۇل رەتتە  ەڭ الدىمەن وكپەگە اسەر ەتەدى, بىراق كەيبىر پاتسيەنتتەردە ينفەكتسيا بۇيرەككە دە تارالادى. 

سونىمەن قاتار, جەدەل بۇيرەك جەتكىلىكسىزدىگى (ARF) بار پاتسيەنتتەردە ءولىم قاۋپى كوروناۆيرۋسپەن اۋىراتىن قاراپايىم ەمدەلۋشىلەرگە قاراعاندا 5 ەسە جوعارى بولدى. ازىرگە عالىمدار  ۆيرۋستىڭ نەيروندارعا - جۇيكە جاسۋشالارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىنە نازار اۋدارادى. سونداي-اق, ءدام مەن ءيىس جوعالۋى, قابىنۋ پروتسەستەرى (وسىلايشا يممۋندىق جۇيەمىز ۆيرۋسقا جاۋاپ بەرەدى) جانە كەيبىر پاتسيەنتتەر سەزىنگەن وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۋرالى ايتىلادى.

كوگنيتيۆتى بۇزىلۋلار ينتەنسيۆتى تەراپياداعى پاتسيەنتتەرمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن, بۇنى ادامنىڭ گالليۋتسيناتسياسى بولعان كەزدە اقىل-ويدىڭ ۋاقىتشا بۇلدىراۋى نەمەسە دەليري دەپ اتايدى, الايدا, بۇل كوبىنەسە ەگدە جاستاعى ادامداردا بايقالادى.

دەرت تۋدىرعان  بەلگىلەر ۋاقىت وتە كەلە جويىلىپ كەتسە دە, ولاردىڭ كەيبىرەۋى ساقتالۋى مۇمكىن. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋسپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردا كوگنيتيۆتى فۋنكتسيالاردىڭ قالپىنا كەلۋى جاسىنا, اۋرۋعا بەيىمدىلىگىنە (ياعني, ناۋقاستا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ اۋرۋلاردىڭ بولۋى نەمەسە بۇزىلۋلاردىڭ بىرگە بولۋى) جانە اۋرۋدىڭ اعىمىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى. لوندون كورولدىك كوللەدجىنىڭ وڭالتۋ مەديتسيناسىنىڭ پروفەسسورى لينن تەرنەر-ستوكس اتاپ وتكەندەي, ۆيرۋس ءتىپتى جەڭىل دارەجەدە اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ ميىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەد بۋللموردىڭ پىكىرىنشە, SARS-CoV-2 "ناۋقاستىڭ پسيحيكالىق جاعدايىنىڭ وزىندىك وزگەرۋىنە" اكەلەتىن "نەيروتوكسيكالىق اۋرۋدى" تۋدىرادى دەپ سەنۋگە تولىق نەگىز بار.

لوندون كورولدىك كوللەدجىنىڭ وڭالتۋ مەديتسيناسىنىڭ پروفەسسورى لينن تەرنەر-ستوكس اتاپ وتكەندەي, ۆيرۋس ءتىپتى جەڭىل دارەجەدە اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ ميىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەد بۋللموردىڭ پىكىرىنشە, SARS-CoV-2 "ناۋقاستىڭ پسيحيكالىق جاعدايىنىڭ  وزگەرۋىنە" اكەلەتىن "نەيروتوكسيكالىق اۋرۋدى" تۋدىرادى.  ء "بىز بۇل نەيروتوكسيكالىقتى قوزدىرىپ جىبەرەتىن كۇش نەدەن كۇش الىپ تۇرعانىن ناقتى بىلمەيمىز. ۆيرۋس ميعا زاقىم كەلتىرۋى دە مۇمكىن. ونىڭ كەرى اسەرى اراعا جىلدار سالىپ بايقالاتىن بولادى. سوندىقتان كوروناۆيرۋس الداعى بىرەر جىلدا ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتورلارعا اينالۋى, كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزدى سونىڭ بەتالىسىنا قاراپ بەيىمدەۋگە تۋرالى كەلەتىنىمىز ابدەن مۇمكىن. بىزدە تاڭداۋ مۇمكىندىگى جوق. بارىنشا ساقتىق شارالارىن ساقتايمىز نەمەسە سالعىرتتىققا سالىنىپ, قۇربانداردىڭ قاتارىن كوبەيتەمىز. ءبارى وزىمىزگە بايلانىستى", - دەدى ەد بۋللمور.

الماتى