كەرەگەسىن كەمەڭگەرلەر كەڭىتكەن, مادەنيەت مارجاندارىنىڭ ماۋەسى توگىلگەن كوكشەتاۋ ايرىقشا قۋانىش پەن تولعانىس ۇستىندە. ءور قازاق ءوزىنىڭ ۇلى حانى ابىلايدىڭ 300 جىلدىق مەرەيلى تويىن اسقاق رۋح جەلپىنىسىندە باستادى.
كەرەگەسىن كەمەڭگەرلەر كەڭىتكەن, مادەنيەت مارجاندارىنىڭ ماۋەسى توگىلگەن كوكشەتاۋ ايرىقشا قۋانىش پەن تولعانىس ۇستىندە. ءور قازاق ءوزىنىڭ ۇلى حانى ابىلايدىڭ 300 جىلدىق مەرەيلى تويىن اسقاق رۋح جەلپىنىسىندە باستادى.
سارىارقاعا سارىالا كۇز كەلسە دە بۇگىنگى كۇننىڭ جىلىلىق تارتار شۋاعى كوڭىلدەردى كوگەرىمگە كوتەرىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى. ابىلاي الاڭىندا رەسپۋبليكا وبلىستارىنان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءبىر-بىرىمەن ءيىن تىرەسە امانداسىپ, تويعا قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتىر.
تاڭعى ساعات 10-دا مەرەيتويدىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 1999 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا اشقان ابىلاي حان ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋمەن باستالدى. العاشقى لەكتە مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين, «نۇر وتان» حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك بابا رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويدى. گۇلمەن كومكەرىلگەن ەسكەرتكىش الدىندا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆ كورىكتى كوكشە توپىراعىندا ابىلاي حاننىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋىمەن ءدۇيىم جۇرتتى قۇتتىقتادى.
«الاشتىڭ ايبىن-ارداعى – ابىلاي بابامىزدىڭ تاريحتاعى ورنى ەرەك. ول, قازاق حالقى تۇتاستىعىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ءومىرىن قۇربان ەتكەن دارا تۇلعا. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: «ءار حالىقتىڭ تاريحىندا قاھارمان تۇلعالار بار, ولاردىڭ ەسىمدەرى ارقاشان ەل جادىندا. قازاق حالقى تاريحىنداعى ۇلتتىق قاھارماننىڭ ءبىرى – ابىلاي حان», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسىناۋ سوزىنەن بابامىزعا بەرىلگەن ءادىل باعانى انىق سەزىنەمىز. سوندىقتان دا حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى جالپىۇلتتىق مەرەكەگە اينالىپ وتىر. بۇگىنگى مەرەيتوي اياسىندا وتكىزىلەتىن بارلىق شارالار ەلىمىزدى بىرىكتىرىپ, مەملەكەتىمىزدى نىعايتا تۇسۋگە ۇلەس قوسادى», دەدى ءوڭىر باسشىسى.
الاڭداعى مىڭ ادامدىق بىرىككەن حور مەن بەس ءجۇز ادامدىق قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترى سۇيەمەلدەگەن ايبىندى ءانۇرانىمىز كوكشەنىڭ بيىگىنەن قاناتتانىپ, بارشا قازاق ەلىنە تاراپ جاتقانداي اسەر قالدىردى. ودان كەيىن ە.حاسانعاليەۆتىڭ «اتامەكەن» ءانى مەن ابىلايدىڭ «شاڭدى جورىق» كۇيى جەر-جاھاندى باۋراپ الدى. وسىدان كەيىن مەرەكەلىك شارالار ابىلاي حان, تاۋەلسىزدىك الاڭدارىندا, ورتالىق ساياباقتا, قالانىڭ بارلىق شاعىن اۋداندارىندا جالعاسىپ جاتتى.
«كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىندا «ابىلاي حان جانە ونىڭ تاريحي ءداۋىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسى وتكىزىلدى. ابىلاي حاننىڭ قازاق حاندىعىن دامىتۋداعى تاريحي ورنى مەن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىندا وتانسۇيگىشتىك, ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان باسقوسۋعا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. وندا بىلاي دەلىنگەن:
«قاي ەلدىڭ دە ايبىنىن اسىرىپ, ايدىنىن تاسىتاتىن باستى بەلگىسى – ۇرپاققا مۇرا, ۇلتقا ۇران بولاتىن ۇلى تۇلعالارى. قازاق حالقىنىڭ وسىنداي ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى – ابىلاي حان. الاش بالاسىنىڭ ازاتتىقتى ارداق تۇتقان اسقاق ارمان-اڭسارى مەن تاعدىر تالايىن ەڭسەرىپ وتىراتىن ەرەن ەرىك-جىگەرى ارداقتى ابىلايدىڭ ءبىر بويىندا تاماشا توعىسقان.
ابىلاي حان – قازاق رۋحىن قايتا تۇلەتۋدىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان تۇلعا. داڭقتى باباسى تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ: «ابىلاي حان ءداۋىرى – قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىنىڭ ءداۋىرى» دەپ ايشىقتى ايتقان بولاتىن.
ابىلاي حان قازاق تاريحىنىڭ تالماۋ تۇسىندا ومىرگە كەلىپ, حالىقتىڭ باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭدە ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءوز زامانىنىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنە, اتا جاۋعا قارسى اتويلاپ قول باستاعان قاھارلى قولباسشىعا اينالدى.
قازاق حالقىنىڭ ابىلاي حان باسشىلىعىمەن سىرتقى دۇشپانعا قارسى قيان-كەسكى كۇرەسى, تۋعان جەردى اتا جاۋدان ازات ەتىپ, سول سىرتقى دۇشپانعا كەزەڭنىڭ كۇردەلى گەوساياسي جاعدايىندا اينالاداعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستا دەربەستىگىن ساقتاۋعا قول جەتكىزۋى – ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ جارقىن بەتتەرى.
ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعى – ەلدىگىمىزدىڭ بەدەرلى ءبىر بەلەسى. وسىعان وراي حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا, ونىڭ ايبىندى حانىمىز وردا تىككەن كيەلى كوكشە جەرىندە وتكىزىلۋى دە وتە ورىندى. ءبىز بۇل جيىندا ابىلاي حاننىڭ ەرەكشە ەڭبەگىن اشىپ كورسەتۋمەن شەكتەلىپ قالماۋىمىز كەرەك. بارىنەن بۇرىن ابىلاي حاننىڭ قولى نەگە جەتتى, نەگە جەتپەدى, بابامىز نەنى ارماندادى, بىزگە نەنى اماناتتادى, بولاشاق ۇرپاقتارىنان نەنى كۇتتى, كەلەر كۇندەرگە نەنى ەسكەرتتى, ءبىز سول زاماننىڭ تاريحىنان قانداي تاعىلىم الامىز دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ, تابۋعا تىرىسۋ كەرەك. مىڭجىلدىقتار توعىسىندا ابىلاي ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, ازات مەملەكەت قۇرعان, تاۋەلسىز ەلدىڭ ورداسىن ەل ورتاسىنا, ايبىندى حانىمىز ات ويناتقان ارقا توسىنە ورناتقان مىنا ءبىز جاس تاۋەلسىزدىگىمىزدى قالاي شىڭدايمىز, ءدۇبىرلى دۇنيەدە الدىمىزدان توسىلاتىن سىن-قاتەرلەرگە قالاي شىدايمىز دەگەن ماسەلەلەر وتە ماڭىزدى. ازاتتىقتىڭ جولى ازاپتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ جولى تاۋەكەلگە تولى بولاتىنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بوي تالاستىراتىن ەمەس, وي تالاستىراتىن زامانعا, بىلەكتىدەن بىلىكتى باسىم تۇسەتىن كەزەڭگە كەلىپ وتىرعاندا مۇنىڭ ءبارى كوپ بولىپ كەڭەسەر كۇردەلى جايلار.
ماڭگىلىك ەل قۇرۋ جولىنداعى ۇلى ساپارىمىزدا ءبىزدىڭ بارىمىزگە ابىلاي حاننىڭ ارۋاعى جار بولسىن!».
كونفەرەنتسيا مودەراتورى ءارى بايانداماشى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ە.سىدىقوۆ: «ابىلاي اسا كۇردەلى زاماندا ءومىر ءسۇردى. سويتە تۇرا ول تۋى جىعىلماعان دانا قولباسشى, قيىن زاماننىڭ سۇڭعىلا ديپلوماتى بولا ءبىلدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
قازاق ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ مەن مەملەكەت مۇراتى جولىنداعى كۇرەستە ابىلايدىڭ مەملەكەتشىل پاراساتى, دارا باتىرلىعى, جەتەكشى قولباسشىلىعى, ساياسي قايراتكەرلىگى, ديپلوماتتىق ءبىرتۋار قاسيەتى ايقىن كورىندى. وسىنداي ايرىقشا قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ەرجۇرەك سۇلتان حاندىق دارەجەگە كوتەرىلىپ, ءوز داۋىرىندەگى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار مەن ايتۋلى قايراتكەرلەردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
ۇلتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە قوردالانعان ماسەلەلەر دە ابىلايدىڭ باستى نازارىندا بولدى. ول بىردە كۇشىمەن, ەندى بىردە اقىلىمەن قازاق قونىستارىندا ءتارتىپ پەن تىنىشتىق ورناتا ءبىلدى. ۋاقىت وتە كەلە ول اقساقالدار بيلىگىن السىرەتىپ, باسقارۋدىڭ ءداستۇرلى ينستيتۋتتارىن (قۇرىلتاي) قايتا جانداندىرۋعا كۇش سالدى, سوت جۇيەسىن نىعايتىپ, ءوزىنىڭ قۇزىرەتىن حان بولىپ سايلانعان كەزدە بەلگىلەنگەن شەكتەردەن اسىرا كەڭەيتتى.
حاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى بيلىگىنىڭ بار مازمۇنى حالىقتىڭ تۇتاستىعىنا باعىتتالعان ەدى. ءسويتىپ, ول جاسامپاز ءارى ستراتەگ, دانا بيلەۋشى جانە ساياسي كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. ونىڭ شەبەر ساياسي امالدارى كۇشتەپ وتارلاۋعا, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا قارسى تۇردى. ەل حانىنا سەندى, حان ەلدىڭ ءۇمىتىن اقتاي الدى. قازاق حالقىنىڭ جادىندا ول وسىنداي سيپاتتارىمەن ساقتالىپ قالدى.
«ءحVىىى عاسىردان باستاپ, – دەپ جازادى ەلباسى «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە, – ورتالىق ازيانىڭ تۇركى تەكتەس حالىقتارى ۇدايى جالعاسىپ, تەرەڭدەي تۇسكەن ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني داعدارىستار كەزەڭىنە دۋشار بولعان, ءارى ءوز اۋماقتارىن وتارشىلدىق ساياسات ەسەبىنەن كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەگەن مەملەكەتتەردىڭ وڭاي ولجاسىنا اينالعان».
وسى تۇرعىدان العاندا, ابىلاي زامانىنىڭ باي ءارى كۇردەلى تاريحىن زەرتتەۋدىڭ جانە تالداپ قورىتۋدىڭ تانىمدىق, سىندارلى ءمانى ارتا تۇسەدى.
عىلىمي باسقوسۋدا رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ن.بەكماحانوۆانىڭ, تۇرىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ش.يبراەۆتىڭ باياندامالارى جۇرتشىلىق نازارىن اۋداردى. سونداي-اق كورنەكتى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ پەن ساۋلەتشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شوت-امان ءۋاليحانوۆ ءسوز سويلەدى.
بيىل تاريحشىلارىمىز پەكينگە بارىپ, ابىلايدىڭ قىتاي باسشىلارىنا جازعان كوپتەگەن حاتتارىن الىپ كەلگەن-ءدى. ال مىنا تويعا سول قىتاي, موڭعوليا, ازەربايجان جانە رەسەيدەن ابىلايدىڭ ۇرپاقتارى كەلىپ قاتىستى. ولار ەلباسىنا ريزاشىلىق بەلگىسى رەتىندە ابىلاي حاننىڭ ءبيۋستىن سىيعا تارتتى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتورت سەكتسيا بويىنشا جالعاسىن تاپقان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا دا الەمگە تانىمال عالىمدار ابىلاي ءداۋىرىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى ءرولىن اشىپ كورسەتتى دەي الامىز.
توي اياسىندا وتكىزىلگەن گالا كونتسەرت, مادەني كوپشىلىك شارالارى تاعىلىم ۇيالاتۋىمەن ەستە قالدى.
كراسنىي يار كەنتىندەگى «قۇلاگەر» اتشابارىنداعى «ازات رۋحتىڭ ابىلاي حانى» اتتى تەاترلاندىرىلعان كورىنىس قاسىرەتتى جوڭعار شاپقىنشىلىعى مەن ەلىمىزدىڭ ازاتتىق كۇرەسىنىڭ تولىق كارتيناسىن كوز الدىمىزعا شىنشىلدىقپەن ەلەستەتتى. ال, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا جارىستارعا استانا, الماتى قالالارىنان, 12 وبلىستان 130 ادام قاتىستى. مۇندا جىبەك جەلىس, جورعا جارىس, قۇنان بايگە, توق بايگە, الامان بايگەنىڭ ءباسى تىگىلىپ, جەڭىمپازدار التى جەڭىل اۆتوكولىكتىڭ كىلتتەرىنە يە بولدى.
وسىلايشا كوكشە تورىندە دۇرىلدەپ وتكەن توي تۋرالى ماقالانى اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ «ابىلاي دەسە جۇرەك جىلىتادى, كىم قالاي قان مايداندى ۇمىتادى. ۇلانعايىر ەلى ءۇشىن جانىن سالعان, قازاقتىڭ ابىلاي حان – ۇلى حانى! دەمەۋ بەرگەن كۇيى مەن ولەڭدەرى, قۇس قاناتىن تالدىرعان كولەمدى ەلى, بۇقار جىراۋ اقىنمەن ەلدى ويلاعان, قازاقتىڭ ابىلاي حان كەمەڭگەرى!», دەگەن ولەڭ جولدارىمەن اياقتاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى.
--------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرمۇرات دوسىموۆ.