بۇگىندە مىنا الماعايىپ الەمدە ءدىني ەكسترەميزم قاۋپى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. سوندىقتان بۇل قاتەرگە قارسى تۇرۋعا الەم عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. بۇل ورايدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «مەملەكەت پەن ازاماتتار راديكاليزمنىڭ, ەكسترەميزمنىڭ جانە تەرروريزمنىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن بوي كورسەتۋلەرىنە قارسى ءبىرتۇتاس شەپ قۇرۋعا ءتيىس. ءبىز جاراتۋشىعا دەگەن كىرشىكسىز سەنىمنىڭ اگرەسسيالى جانە قىرىپ-جويعىش فاناتيزممەن الماسۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. سوقىر فاناتيزم ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن دىلىنە مۇلدە جات. ول قازاقستاننىڭ مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي مازھابىنا قاراما-قايشى», دەگەن ەدى.
ءيا, راسىندا ەلباسى ايتقانداي, قازاقستانداعى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدە يدەيالىق ەمەس, قىلمىستىق نەگىز بار. جالعان ءدىني كوپىرمەلىكتىڭ ارتىندا قوعامنىڭ نەگىزىن شايقاعىسى كەلەتىن قىلمىستىق ءىس-ارەكەت جاسىرىنىپ جاتقانى شىندىق. ال ءبىزدىڭ ماقسات – ادامداردىڭ بەيبىت ءومىرىن, الەمنىڭ بەيبىتشىلىگىن كوزدەۋ.
بۇگىندە مىنا الماعايىپ الەمدە ءدىني ەكسترەميزم قاۋپى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. سوندىقتان بۇل قاتەرگە قارسى تۇرۋعا الەم عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. بۇل ورايدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «مەملەكەت پەن ازاماتتار راديكاليزمنىڭ, ەكسترەميزمنىڭ جانە تەرروريزمنىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن بوي كورسەتۋلەرىنە قارسى ءبىرتۇتاس شەپ قۇرۋعا ءتيىس. ءبىز جاراتۋشىعا دەگەن كىرشىكسىز سەنىمنىڭ اگرەسسيالى جانە قىرىپ-جويعىش فاناتيزممەن الماسۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. سوقىر فاناتيزم ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن دىلىنە مۇلدە جات. ول قازاقستاننىڭ مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي مازھابىنا قاراما-قايشى», دەگەن ەدى.
ءيا, راسىندا ەلباسى ايتقانداي, قازاقستانداعى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدە يدەيالىق ەمەس, قىلمىستىق نەگىز بار. جالعان ءدىني كوپىرمەلىكتىڭ ارتىندا قوعامنىڭ نەگىزىن شايقاعىسى كەلەتىن قىلمىستىق ءىس-ارەكەت جاسىرىنىپ جاتقانى شىندىق. ال ءبىزدىڭ ماقسات – ادامداردىڭ بەيبىت ءومىرىن, الەمنىڭ بەيبىتشىلىگىن كوزدەۋ.ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانعان سارا باعىتى, ءتورت قۇبىلامىز ساي بولۋى ءۇشىن – تولەرانتتىق, ءوزارا كەلىسىم, دوستىق جانە بەيبىتشىلىك ۇستانىمدارى قاشاندا نازاردا تۇرۋى قاجەت. وسى جولدان تايماۋ بارىسىندا قازاقستاندا ادامداردىڭ جايلى تۇرمىسى ءۇشىن بارلىق جاقسىلىقتار جۇزەگە اسۋدا. مۇنى تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, ەلىمىزگە الىس, جاقىن شەتەلدەردەن كەلىپ جاتقاندار دا كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ راستاپ, ايتۋدا. دەمەك, حالقىمىزدىڭ تىنىشتىعى, بالالارىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى, ەلدىڭ الەۋەتتى تۇرمىسى مەن بەيبىت تە قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا ەش ءشۇبا جوق.
الايدا, وسى جاقسىلىقتاردى كورە المايتىن كەرتارتپالار جات الەمنىڭ تەرىس ۋاعىزىنا ىلەسىپ, اداسۋىن قويار ەمەس. بۇل جايىندا جەتكىلىكتى تۇردە جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا جاتىر. بىراق تەرىس پيعىلدى جاندار وزگەلەردى ارباپ, الداپ, اقىرىندا تاعدىردىڭ تالكەگىنە لاقتىرىپ كەتۋدە. ولاردىڭ كوپشىلىگى اداسقاندارىن قىلمىستىق ارەكەتتەرى اشكەرە بولعاندا عانا ءبىلىپ, قايتار جول جابىلعاندا يماندىلىقتان اتتاپ وتۋگە ۇندەگەن «ۇستازدارىنا» لاعىنەت ايتادى. بۇل ورايدا گازەت-جۋرنالداردا جازىلىپ, راديودان بەرىلگەن حابارلارعا قاراعاندا, تەلەديداردان ءبىر مارتە كورسەتىلگەن وسىنداي تاقىرىپتاعى بەينەسيۋجەتتىڭ اسەر ەتۋ ارتىقشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكەندىگى اقيقات. سونداي ءبىر كورسەتىلىمدى «حابار» اگەنتتىگىنىڭ ارناسىنان بەرىلەتىن «ارنايى حابار» باعدارلاماسىنان كورىپ, ونىڭ بۇگىنگى جاستارعا بەرەر پايداسى مەن وي سالار تاربيەلىك ءمانى زور ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
بۇل دەرەكتى لەنتا «ءازازىلدىڭ ارەكەتى» دەپ اتالىپتى. وندا يسلامدى بۇرمالاپ, جاماعاتتى جاڭىلىستىرىپ جۇرگەن كىمدەر دەگەن نەگىزگى ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەرىلەدى. سەكتانىڭ سويىلىن سوعامىن دەپ, قاپاسقا قامالعان حيزب-ۋد ءتاحريردىڭ قاتارداعى «جاۋىنگەرلەرى» اداسقاندارىن تۇسىنە الا ما دەگەن سۇراق قويىلدى الدىعا.
تولقىن قۇرمانقوجينا اتتى انانىڭ تۋعان ۇلى ءىلياس ەرمەكباەۆ ازازىلدەردىڭ ارەكەتىنە ەرىپ, اداسىپ, اقىرى سوتتالىپ تۇرمەگە قامالادى. قايران انا شىرىلداپ سوناۋ تالدىقورعاننان زارەچنىيداعى لا-15514 تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتىرعان جالعىز ۇلىنىڭ ارتىنان ىزدەپ بارادى. ءومىردىڭ تاتتىلىگىن ۇمىتپاسىن, جارىق دۇنيەنىڭ ءدامىن سەزىنسىن دەپ جىلى-جۇمساق تاماقتارىن قوسا الىپ كەلەدى. وسىلايشا جىلدار بويى ەكى ارادا تالاي قيىندىقتاردى باستان وتكەرىپ, تار قاپاستا وتىرعان جالعىز ۇلىنىڭ اۋزىنا ءدام تاسىپ شاپقىلاپ جۇرگەن انا جۇرەگى قارس ايىرىلىپ, كوزىنە جاس الادى. قايعىلى جاناردان ۇزىلگەن تامشىلار جانىنان تاستامايتىن ۇلىنىڭ سۋرەتىنە تامىپ, انا بايعۇس ەمىرەنە ەگىلەدى. بىراق قايعىدان قان جۇتقان قايران شەشەنىڭ كوز جاسى قىلمىس جاساعان ۇلىنىڭ قاتەلىگىن كەتىرە المايتىنى تۇسىنىكتى.
زاڭنىڭ اتى – زاڭ. جازادان ەشكىم جالتارا المايدى. 1990 جىلى الماتى وبلىسى, تالدىقورعان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءىلياس ەرمەكباەۆ تىيىم سالىنعان ۇيىمنىڭ قىزمەتىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن قىلمىسكەر اتاندى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءىىى كۋرس ستۋدەنتى ءىلياستى وسىدان ءبىراز بۇرىن تۇتقىنداعان ەكەن. سودان ول ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەسى رەتىندە «حيزب-ۋت تاحرير» ەكسترەميستىك پارتياسىنىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن بەس جىلعا سوتتالادى. اناسى سول كەزدە بالاسىنىڭ وت باسقانىن تۇسىنەدى. جانە ءوزى سەكىلدى سورلاپ قالعان انالار كوپ ەكەنىن بىلگەندە ۇلىن ارباعان «حيزب-ۋت تاحرير» ۇيىمىنا قارعىس جاۋدىرادى.
ال ءىلياس بولسا قاتەرلى سەكتانىڭ شىرماۋىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن ءوزى دە بىلمەيدى. فيلمدە ول ءوزىنىڭ وكىنەتىنىن جاسىرماي ايتادى, ادال ازامات بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن قولىندا تۇرعان باعىنان ءوزى ايىرىلىپ قالعانىنا ناليدى. ول دەمالىس كۇندەرى الىپ شاhاردىڭ بازارلارىنىڭ بىرىندە جۇك تاسىپ, ناپاقا تاپقان ەكەن. ونداعىسى اناسىنا كىشكەنە كومەك بولسا ەكەن دەپ ويلايدى. قاسىنداعى ارباكەشتەرمەن تۇسكى استارىن بىرگە ىشەتىن بولعان. سونداي ءبىر باسقوسۋدا ابدۋللا ەسىمدى ازاماتپەن كەزىگىپ, ول بۇلاردى ءتۇرلى اڭگىمەگە تارتقان. ۋاقىت وتە مۇنداي كەزدەسۋلەر جۇمىستان تىس تا ۇيىمداستىرىلا باستاعان. الگى جاسىرىن جيىنعا ايەلدەر قاتىستىرىلمايدى ەكەن. حيزب-ۋتتىقتار حاليفات قۇرۋ, وعان جەتۋ جولدارىن تالقىلاعان. مىنە, بۇلاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, تۋرا جولدان تايعان ءىلياس ولارعا قىزمەت ەتكەن. ناقتى باسشىسىنىڭ دا كىم ەكەنىن بىلمەيدى, كورمەگەن. دەمەك, سوقىر سەنىم قۇربانىنا اينالعان. وسى ۇيىمنىڭ پايدالاناتىن كىتاپتارىنان باسقا كىتاپتى قولعا الۋعا بولمايدى ەكەن. ول كىتاپتار اراسىندا «حاليفات», «يسلام مەملەكەتى», «حيزب-ۋت ءتاحريردىڭ ساياسي تۇسىنىكتەرى», «تۇجىرىمداما», ت.ب. ەكسترەميستىك باعىتتاعى ادەبيەتتەر مولىنان شىعارىلىپتى. بۇلاردىڭ مازمۇنى الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, رۋلىق, ناسىلدىك نەمەسە ءدىني ارازدىقتى قوزدىرۋ بولىپ تابىلادى, دەيدى ءىلياستىڭ ءىسىن قاراعان الماتى قالاسىنداعى المالى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ق.بۇقپانوۆا. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ءىلياس جوعارىداعىداي كىتاپتاردى جيناپ, وزگەلەرگە تاراتقان. ولاردىڭ باسشىسىنا بەس جىل بۇرىن حيزب-ۋت تاحرير ەكسترەميستىك ۇيىمىنا ەل اۋماعىندا تىيىم سالىنعانى تۋرالى ەسكەرتۋ دە جاسالعان. بىراق ونى حيزب-ۋت ءتاحريردىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا ءامىرى قاپەرىنە الماعان. تەرىس ءىسىن, ياعني وزگەلەردى اداستىرۋدى جالعاستىرا بەرگەن. اقىرى سوتتالىپ تىنادى.
فيلمدە ءى.ەرمەكباەۆ, ق.كەۋكەروۆ, ن. اسەموۆ, م.دۇڭگىرشەكوۆ سەكىلدى كوپتەگەن سوتتالعاندار سوقىر سەنىمگە الدانعاندارىن كەش ۇعىنىپ, ەگەر «حيزب-ۋت تاحرير» ەكسترەميستىك ۇيىمىنا ەل اۋماعىندا تىيىم سالىنعانىن بۇرىن بىلگەندە ول ىسكە ارالاسپاس پا ەدىك دەپ سان سوعادى. وزدەرى وكىنىش بىلدىرەدى. كەيىنگى جاستارعا وزدەرىنىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاماۋدى, ساق بولۋدى ايتادى. ۇيىمنىڭ ءىس-ارەكەتى قولدانىستاعى زاڭعا قاراما-قايشى دەيدى. ەندى ولار «حيزب-ۋت ءتاحريردىڭ» بولاشاعى جوق ەكەنىنە كامىل سەنەدى. دەرەكتى ساراپتامالىق فيلمدە وسىنىڭ ءبارى جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلگەن. قارجى مينيسترلىگىنىڭ بيىل ەكسترەميستىك اعىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ 360 دەرەگىن انىقتاعانى, سوعان بايلانىستى 68 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى 38 قازاقستاندىققا ىزدەۋ جاريالاعانى, ءسويتىپ سوڭعى بەس جىلدا حيزب-ۋت ءتاحريردىڭ 60 مۇشەسى جاۋاپقا تارتىلعاندىعى دالەلدەنەدى.
مۇنداي سەكتالاردىڭ الدامشى ەكەندىگى دە ايتىلادى. وندا ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا ءار مۇشەسى تاپقان تابىسىنىڭ 10 پايىزىن كوسەمدەرىنە بەرىپ وتىرادى ەكەن. وسىلايشا جينالعان قوماقتى قارجى امىرگە تابىستالادى. ءسويتىپ, ۇيىمنىڭ امىرلەرى وزدەرىنىڭ جەكە بيزنەسىن وركەندەتىپ, شالقىپ, تاسىپ ءومىر سۇرەدى ەكەن. ال مۇشەلەرى بولسا قايىر-ساداقا سۇراۋدىڭ الدىندا كورىنەدى. مىنە, قاراما-قايشىلىق دەگەن قايدا, كوزدى اشىپ قويىپ الداۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟ وسىلايشا جينالعان قارجى ءتۇبى جوق قۇدىققا قۇيىلعانداي جوعالىپ جاتقاندا كىم ۇتىپ, كىم ۇتىلعانىن كورەرمەنگە سارالاپ, تارازىلاۋ ءۇشىن وي سالادى.
«حيزب-ۋت تاحرير», ياعني ازات ەتۋ پارتياسى 1953 جىلى يەرۋساليم قالاسىندا قۇرىلعان. بۇلار دا سالافيتتىك اعىمدار سەكىلدى ءوزىنىڭ توزىمسىزدىگىمەن كوزگە تۇسەدى. جالپى, بۇل ءىلىمنىڭ سوڭىنا ەرگەندەر فاناتيزممەن, دراماتيزممەن ەرەكشەلەنەدى دە, يسلام ءدىنىنىڭ ىزگىلىگىن بويىنا سىڭىرە المايدى. ءسويتىپ, وزگە دىندەرگە, بيلىككە قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى, دەيدى فيلم ساراپشىلارى.
فيلمدە ەكسكليۋزيۆتى كادرلار دا كورسەتىلەدى. وندا جيىنعا جينالعاندار ءوزارا ءسوز جارىستىرادى, بيلىكتى جاماندايدى. تۇسىرىلىمدەگى بەينەكورىنىستەر مەن بايانداۋلار ارقىلى دىنگە الدەقايدا جاقىن اراب ەلدەرىنىڭ وزىندە ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە بىرىگۋ دەگەن مۇلدە جوقتىعى, سوندىقتان ءبىر ۇلكەن حاليفات مەملەكەتىن قۇرىپ, قازاقستاندى سونىڭ ىشىنە كۇشپەن كىرگىزۋ دەگەن ۋتوپيا ەكەندىگى, حيزب-ۋت تاحرير ەل ىشىندە ب ۇلىك سالاتىن ۇيىم, يسلام قاعيدالارىن بۇرمالاپ, ءماسھابتاردى مويىندامايتىنى, جانازا شىعارعان ۇيلەردەن تاماق جەگەندى حارام سانايتىندارى, ەسەسىنە ەروتيكانى قولدايتىنى بەلگىلى بولعاندا, جانىڭىز تۇڭىلەدى.
ال حيزبۋدتىقتاردىڭ شتاب-پاتەرى ۇلىبريتانيادا ورنالاسقان. مۇنداعى ساياسي پارتيانىڭ باسشىسى دا, جارعىسى دا بار. وزدەرىنە تيەسىلى «ال-ۆاي» گازەتى مەن «وركەنيەت» جۋرنالدارىنان قارجىنى ايامايدى ەكەن. تمد ەلدەرىندە جاسىرىن ۇيالارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىندار جۇمىسسىزدار, ساۋاتسىزدار, ومىردەن ورنىن تاپپاعاندار. فيلم سوڭىندا قانداي تەرىس اعىمداعى ۇيىم بولماسىن ەل تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەتىندەردى بۇعاۋلايتىن كۇش تە, قۇدىرەت تە, قۇزىرلى تەتىك تە بار ەكەنى جەتكىزىلەدى. حيزب-ۋت تاحرير الاياقتار, اداسقاندار, بۇزىقتار, ب ۇلىكشىلدەر توبىرى, قوعامداعى ءارامشوپ ءتارىزدى ەكەندىگى ايتىلىپ, ونى دەر كەزىندە تامىرىمەن قوسا ج ۇلىپ تاستاۋ قاجەتتىگى ساناعا سىڭىرىلەدى. ءسويتىپ, «ءازازىلدىڭ ارەكەتى» اتتى بۇل بەينەتۇسىرىلىم «راببىم – اللا, پايعامبارىم – مۇحاممەد, ءدىنىم – يسلام, كىتابىم – قۇران, ءماسھابىم – ءابۋ حانيفات دەگەن ءار قازاق ۇلتتىق يممۋنيتەتكە بەرىك بولعان جاعدايدا عانا جات اعىمعا توتەپ بەرە الامىز. ىرگەسى بەرىك, شاڭىراعى بيىك مەملەكەتىمىزدىڭ كوپ ءدىندى, كوپ ۇلتتىمىز دەگەن ۇستانىمىنا سىزات تۇسىرمەۋ ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز» دەگەن سوزدەرمەن اياقتالادى.
وسىلايشا بۇل ءفيلمدى كورگەن ءار ادام تەرەڭ ويعا قالاتىنى ءسوزسىز. قازاقستاندىقتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ تەرىس جولعا ءتۇسىپ, اداسپاۋى ءۇشىن الاڭداۋشىلىق بىلدىرەسىز. ويتكەنى, ولار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز عوي. سوندىقتان دا ەلباسىمىزدىڭ: «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق. تاۋەلسىز ەلدى ءوز قولىمەن قۇرعان بۋىننان باستالعان ۇلى ىستەردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ لايىقتى جالعاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىن. بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز», دەگەن ءسوزىن ءيسى قازاق جادىندا ۇستاعانى ءجون-اۋ.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».