تاريح تارازىسىنداعى ءتورت جايت

تروتسكي ول كەزدە ۆ.لەنيننەن كەيىنگى ەكىنشى باسشى – رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەستىڭ توراعاسى. ول قازىردە ايتىلا باس­تاعانداي, سۆەردلوۆ ەكەۋى استىرتىن ۇيىمداستىرعان قاستاندىق – لەنيننەن قۇتىلۋ جوسپارلارى ءساتتى بولماعان سوڭ, ونى كەرىسىنشە پايدالانىپ, لەنينگە قارسىلاردى جازالاۋعا كىرىسكەن. تروتسكي كۋرسك پارتيا وكىلدەرىنىڭ بىرلەسكەن جينالىسىندا 1918 جىلى جەلتوقساندا بىلاي دەپتى:

«...تاجىريبەسىزدىگىمىزدىڭ ورنىن نەمەن تولتىرۋعا بولادى؟ تەك قانا قىرعىنمەن, جولداستار, بۇل ەستەرىڭدە بولسىن! تو­لاسسىز جانە ەشبىر اياۋسىز قىرعىنمەن! بو­ساڭ, كوڭىلشەك بولساق, ونىمىزدى تاريح ەشقاشان كەشىرمەيدى. ەگەر ءبىز بۇعان دەيىن جۇزدەپ, مىڭداپ قىرعان بولساق, ەندى قاجەت بولعاندا, ون مىڭداپ قىرا الاتىن ۇيىم, اپپارات قۇراتىن مەزگىل كەلدى...» (يۋ.ەمەليانوۆ, «تروتسكي. ميفى ي ليچنوستي»).

مىنە, «قىزىل قىرعىن» وسىلايشا زاڭداستىرىلىپ, تروتسكيشىلدەر اۋە­لى جەكە رەسەيدى, ودان سوڭ رەسەي فەدە­راتسياسىن, كسرو-نىڭ قۇزىرىنداعى وداق­تاس رەسپۋبليكالاردى شارپىپ, 1918-1938 جىلدارى وي مەن قىردى اياۋ­سىز تازالاپ تىندى دەۋگە بولار. نكۆد (ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى) قۇزىرىندا گۋلاگ-تىڭ (مەملەكەتتىك لاگەرلەر باسقارماسىنىڭ) جۇزدەگەن لاگەرى اشىلىپ, 10-25 جىلعا سوتتالعان «حالىق جاۋلارى» لىق تولتىرىلعان. بۇل سۇرقيالىققا ءاۋ باستا جول اشقان – لەيبا داۆيدوۆيچ برونشتەين (لەۆ داۆىدوۆيچ تروتسكي). پەتروگراد كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعانىندا ەڭ جاقىن دوس-جول­داستارىنىڭ ورتاسىندا بىلايشا لە­پىرىپتى ء(ۇزىندى): «...مى دولجنى پرەۆراتيت روسسيۋ ۆ پۋستىنيۋ, ناسەلەننۋيۋ بەلىمي نەگرامي, كوتورىم مى داديم تاكۋيۋ تيرانيۋ, كاكايا نە سنيلاس نيكوگدا سامىم ستراشنىم دەسپوتام ۆوستوكا...» (ۆ.حاتيۋشين: «رابوچي سكوت دليا ەۆروپەيسكوگو پودۆوريا». جۋرنال «مولودايا گۆارديا». موسكۆا. 1991. №8).

«حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋدى» كىم­دەر باستاعانى, جەر-جەردە قالاي جۇر­گىزىلگەنى جايىندا تولىق دەرەكتى ەڭ­بەكتەر جاريالانىپ جاتىر. مىسالى: ە.پرۋدنيكوۆانىڭ «حرۋششەۆ. تۆورتسى تەررورا», ا.ەليسەەۆتىڭ «پراۆدا و 1937 گودە. كتو رازۆيازال «بولشوي تەررور؟» دەگەن, مۇ­راعاتتىق قۇجاتتار نەگىزىندە جازىلعان كىتاپتارىندا دا جەتكىلىكتى.

ءسوز ىڭعايىنا وراي, كونەكوز قارتتار­دان ەستىگەن جايتتاردى دا بايان­دايىن:

1.اكەمنىڭ نەمەرەلەس اعاسى, كولحوز ۇستاسى قۇرمانباي ايتىقوۆ ەگىن ناۋقانىن باقىلاۋعا اۋپارتكومنان كەلگەن وكىل جى­گىتتى ءبىر ىڭىردە وزدەرىمەن ىرگەلەس ۇيدەگى جە­سىر كەلىنشەكتى زورلاماق ساتىندە ۇستاپ الىپ, ساباپ, قۋىپ جىبەرەدى (كەلىنشەكتىڭ التى جاستاعى قىزى قۇرەكەڭنىڭ ۇيىنە ەڭىرەپ جىلاپ كىرىپ, بوتەن ءبىر كىسىنىڭ كەلىپ, تاتەسىن ۇرا باستاعانىن ايتقان ەكەن). ەكى كۇننەن كەيىن اۋداننان ەكى مي­ليتسيونەر كەلىپ, قۇرەكەڭدى الىپ كە­تەدى. بەرتىندە ىزدەستىرىپ بىلگەنىمدەي: «كوممۋنيستى سوققىعا جىعىپ, پارتيانى مازاق ەتكەن حالىق جاۋى» ون جىلعا سوتتالىپ, ماگادانعا ايدالىپتى. سۇيەگى سوندا قالدى. قۇرەكەڭنىڭ بالالارى اكەلەرى تۇتقىندالىسىمەن جۇمىستان, مەكتەپتەن قۋىلعان. تۇڭعىشى ىزعۇتتى سەمەي قالاسىن پانالاپ, سول جاقتان ي.ستالينگە: «مەنىڭ كولحوزشى اكەمدى «حالىق جاۋى» دەپ ون جىلعا سوتتاپ جىبەردى. ماعان سو­عىسقا بارۋعا رۇقسات بەرىڭىز. مۇندا «حالىق جاۋىنىڭ بالاسىسىڭ» دەپ اسكەرگە الماي قويدى. مەن قاراپايىم كولحوزشى اكەم­نىڭ ابىرويىن اقتاۋ ءۇشىن سوعىسامىن, اكەمنىڭ حالىق جاۋى بولماعانىن, ءوزىمنىڭ حالىق جاۋىنىڭ بالاسى ەمەس ەكەنىمدى دالەلدەيمىن!» دەپ جازعان حاتىنان كەيىن 1942 جىلى ماۋسىمدا مايدانعا الىنىپ (20 جاسىندا), قولۇرىستا (رۋكوپاشنىي بوي) فاشيستەردىڭ 51 سولدات-وفيتسەرىن جايراتقان, تۇنگى بارلاۋدا جاۋدان 22 ء«تىل» اكەلگەن. 1944 جىلى شىلدەنىڭ 8-ءى كۇنى باتىس دۆينا وزەنىنەن وتكەندەگى قيان-كەسكى ۇرىستا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن (وعان دەيىن: «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, «داڭق» مەدالىنىڭ 3-ءشى, 2-ءشى دارەجەلىلەرىمەن ماراپاتتالىپتى). سول جولى اۋىر جارالانىپ, گوس­پيتالعا تۇسكەن ىزعۇتتى اعەكەم سوندا ءبىر اپتادان كەيىن كوز جۇمىپتى. گوسپيتالعا تۇسكەن كۇنىنىڭ ەرتەڭىندە «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىل­شىسى بارىپ جولىعىپ, با­تىر اتاعىمەن قۇتتىقتاپ, الىنە قاراي اڭگى­مەلەسىپتى. ءبىر اپتا وتە بەرە, گازەتتە «زدەس سراجالسيا كومسورگ» دەپ اتالعان ماقا­لاسى شىققان. ىزعۇتتى باتالون كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەكەن.

ىزعۇتتى اعانىڭ ي.ستالينگە حات جازىپ, ونى «پوشتاشى ورىس دياديانىڭ» كومەگىمەن ماسكەۋگە جونەلتكەنىن ءىز اعا­نىڭ سۇيگەن قىزى, بىراق «جازمىشتان وز­مىش جوق», اڭىراپ قالا بەرگەن جىبەك اپاي­دان بەر­تىندە, قۇرمانباي اۋلەتىنىڭ قاسىرەتى تۋرالى جازباق بولىپ جۇرگەنىمدە, ەستىپ ءبىلدىم.

2.1937 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىزدىڭ توق­سانباي اۋىلىمىزدا (شىعىس قازاقستان وبلىسى, ۇلان اۋدا­نى) ءبىر شىلدەحاناعا كەشىگىپ كەلگەن قايىرلى دەگەن جىگىت: «مەنىڭ اۋدان ور­تا­لىعىنان كەلگەنىم جاڭا عانا, كانە, ءسۇ­يىنشى بەرىڭدەر! اۋداندىق «سوتسيالدى مايدان» دەگەن گازەتىمىز شىق­تى!» دەپ قويىنقالتاسىنان بۇكتەۋلى گازەتتى الىپ كورسەتەدى. سوندا راقىش دەگەن جىگىت: «اۋ, الاقانداي «مايدان», شىعا كەلدىڭ قايدان؟ باستىق­تارعا جاعارسىڭ,      بىزگە بولماس پايداڭ!», دەپ جۇرتتى كۇلكىگە قارىق قىلادى. سودان ءۇش كۇننەن كەيىن: «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ گازەتىن جا­مان­داعان حالىق جاۋلارى» قايىرلى, را­قىش ۇستالىپ كەتەدى. ارينە, «دوس-جولداستارى» ۇستاتقان سوڭ. ول نەنىڭ كورىنىسى؟ ساتقىندىقتىڭ! قازەكەمنىڭ وسى ءبىر «كاسىبى» باعزى زاماننان بار. كونە داس­تانداردان, بۇقار جىراۋ مەن ابايدىڭ, ماحامبەتتىڭ... ولەڭدەرىنەن وقىپ ءبىلدىم. ءيا, «قازاق دەسەڭ, وزىڭە تيەدى», بىراق نە شارا, قازەكەمنىڭ ءبىرازىندا بولعان, بار, بولاتىن دا ءبىر «كاسىپ» – ساتقىندىق.

وبلىستىق, ولكەلىك پارتيا باسشى­لىعىنداعىلار وزدەرى كوزگە سۇيەل بولا باستاعان كەزدە كرەملگە حات جازىپ, با­لەنباي «حالىق جاۋىنا» جازا قولدانۋعا مۇر­سات (ليميت) سۇرايتىن ايلا تاپقان جانە بەكىتىلىپ كەلگەن ساندى تولتىرۋدى, ياعني كىمدەردى «جاۋلاردىڭ» تىزىمىنە ەنگىزۋدى وزدەرى بىلگەن.

«ليميتتەردى» بك(ب)پ ورتالىق كومي­تە­تىنىڭ ساياسي بيۋروسى بەكىتىپ وتىر­عان. الاي­دا مۇراعاتتاردان تابىلىپ جات­قان قۇجاتتار ايعاقتاعانداي, ىشكى ىستەر حا­لىق كوميسسارى جانە مەملەكەتتىك قا­ۋىپ­­سىزدىك باس باسقارماسىنىڭ باستىعى گەنريح گريگورەۆيچ ياگودا (يەگۋدا ەنوح گەرشەۆيچ. سۆەردلوۆتىڭ نەمەرەلەس جيەنى), ودان كەيىن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى بولعان ن.ەجوۆ ء«ليميتتى» وزدەرى-اق «رەتتەپ» ءجۇرىپتى.

ي.ءستاليننىڭ ەڭبەكتەرىنەن وقىعان­دارىمنىڭ ىشىنەن, ونىڭ 1937 جىلى 5 ناۋ­­­­رىزدا بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلە­نۋمىنداعى سوزىنەن ءبىر ءۇزىندى:

«...ۆزيات, ناپريمەر, توۆاريششەي مير­زويانا ي ۆوينوۆا. پەرۆىي يز نيح ياۆلياەتسيا سەكرەتارەم كراەۆوي پارتينوي ورگانيزا­تسي كازاحستانا... پەرەتاششيل س سوبوي ۆ كا­زاحستان يز ازەربايدجانا ي ۋرالا, گدە ون رانشە رابوتال, 30-40 چەلوۆەك «سۆويح» ليۋ­دەي ي راسستاۆيل يح نا وتۆەتستۆەننىە پوستى ۆ كازاحستانە».

ميرزوياننىڭ «قۇيرىعى» 30-40-تان كوپ بولعان. وبلىستارداعى پارتيا, سوۆەت ات­قارۋ كوميتەتتەرىنىڭ, پروكۋراتۋرا مەن سوت, ميليتسيا, قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ ءبىرىنشى نە ەكىنشى باسشىسى, ءبولىم باس­تىقتارى, ت.ب. ورىندارعا ونىڭ ەرتىپ كەل­گەن سىبايلاستارى وتىرعىزىلىپتى. «حالىق جاۋلارىن» جەرگىلىكتى جاندايشاپ تۇيسىكسىزدەردىڭ كومەگىمەن تىزىمدەگەن – سولار!

قازاققا جايلى بولعان «مىرزا-جان» ي.ءستاليننىڭ سىنىن ەلەمەي, جەرگىلىكتى كادرلارعا سۇقتانۋعا كىرىسكەن.

الماتىداعى ميرزويان: «س ورۋجيەم ۆ رۋكاح; كونتررەۆوليۋتسيوننايا ورگانيزاتسيا; ناتسيونال-فاشيستسكايا ورگانيزاتسيا» دەپ ىشقىنىپ جاتسا, وعان ساياسي بيۋرو, ستالين نەگە سەنبەسىن؟!

گ.مالەنكوۆتىڭ ۇلى ا. مالەنكوۆ «و موەم وتتسە گەورگيە مالەنكوۆە» دەگەن ەس­تەلىگىندە بىلاي دەپتى: «...گ.مالەنكوۆ 1937 جىلى تامىز ايىندا ستالينگە «بۇر­مالاۋشىلىقتار تۋرالى» تاعى دا حات جولدادى. بۇل جايتتى اكەمنىڭ ايتقانى بو­يىنشا جازدىم, ول جازعانىمدى پىسىقتاپ وتىردى: «مەن حاتىمدى ستالينگە حاتشىسى پوسكرەبىشەۆ ارقىلى تىركەتىپ جەتكىزدىم. ىشكى ىستەر حالىق كوميسساريا­تىندا (نكۆد) بۇرمالاۋشىلىق بار, پارتياعا بەرىلگەن مىڭداعان كوممۋنيستىڭ قازاسىنا ەجوۆ پەن ونىڭ ۇجىمى كىنالى دەدىم. 40 مينۋتتان كەيىن ستالين شا­قىرتتى. باردىم. ستالين كابينەتىندە ءارى-بەرى ءجۇر ەكەن, ۇندەمەيدى. ءبىر كەزدە: ء«وزىڭىز جازدىڭىز با؟» دەدى. ء«يا, ءوزىم جازدىم». ءبىرازدان سوڭ: ء«وزىڭىزدىڭ تۇجى­رىمىڭىز با؟» دەدى. ء«يا, ءوزىمنىڭ تۇ­جىرىمىم» دەدىم. ستالين ۇستەلىنە بارىپ, حاتىما: «ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنە. مەن كەلىستىم», دەپ بۇرىشتاما جازدى.

ءسويتىپ دەيدى ا.مالەنكوۆ, ستالين ەجوۆقا ەندى سەنبەۋدى ۇيعارعان. گ.ما­لەن­كوۆتىڭ كومەكشىسى سۋحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ستالين كوميسساردىڭ 1-ورىنباسارى بو­لۋعا كانديدات ىرىكتەۋدى تاپسىرىپ, ول ءۇش شارتقا: ورگاندا ىستەگەن تاجىريبەلى, پارتيالىق جۇمىستا ىسىلعان جانە ءوزى – ستالين سەنە الاتىن ءادىل كادر بولۋ تالابىنا ساي تاڭدالسىن دەگەن. مالەنكوۆ كومەكشىسى دونسكويعا تاپسىرما بەرىپ, جيىنى جەتى كانديدات ىرىكتەلگەن. ستالين بەريانى تاڭداپتى. بەريا ماسكەۋگە 1938 جىلى قىركۇيەك ايىندا ەجوۆتىڭ 1-ورىنباسارى بولىپ كەلدى. ەجوۆ ونى ماڭىنا جو­لاتپاۋ ءۇشىن ءولىپ-ءتىرىلىپ قارسىلىق جاساپتى.

ا.مالەنكوۆتى تاعى دا تىڭدالىق: «ەجوۆ 1939 جىلى قاڭتار ايىنىڭ سو­ڭىندا پوسكرەبىشەۆ ارقىلى ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا سۇرانعان. ستالين ونى قا­بىلداعان. جالعىز ەمەس, جانىندا ما­لەن­كوۆ وتىرعان. ەجوۆ مالەنكوۆقا ءشۇيى­لىپ: – حالىق جاۋلارىن جاقتايدى, اقگۆاردياشىلدىعى ۇستاپ ءجۇر! – دەيدى, مالەن­كوۆتىڭ اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن ەكە­نىن مەڭزەپ. وزىنە بىلدىرمەي جەر-جەر­­دەن مالىمەت الدىرعانىنا اشۋى جانە بار. ال مالەنكوۆ قارسى تۇرىپ, ەجوۆ­­­ت­ىڭ ءوزى دە, ۇجىمى دا پارتياعا ادال كوممۋنيستەردى قۋعىنداتقانىن, سوت­تات­قانىن, اتتىرعانىن ايتادى. ەجوۆ ساياسي بيۋرو ءماجىلىسىن وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ستا­لين: «ەكەۋىڭ مالەنكوۆتىڭ كابي­نەتىنە بارىپ سويلەسىپ, ءتۇسىنىسىپ, جونگە كەلىڭدەر, مەن شەشىمىمدى سودان سوڭ ايتامىن», دەيدى. ەكەۋى ما­لەنكوۆتىڭ كابينەتىنە كەتەدى. ءبىرازدان سوڭ ولارعا بەريا بارىپ قوسىلادى. ۇشەۋى كابينەتتەن شىعا بەرگەندە ەجوۆ تۇتقىندالادى. ەجوۆ مالەنكوۆتىڭ سەيفىن اشۋدى تالاپ ەتكەن. ودان پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوپتەگەن مۇشەنىڭ, مالەنكوۆ پەن ءستاليننىڭ دە «جەكە ءىس» پاپكالارى تابىلعان.

يۋ.جۋكوۆتىڭ كىتابىنان جانە ءبىر ءۇزىندى: «...ەجوۆشىلداردىڭ كۇنى باتتى.

ساياسي بيۋرو جەر-جەرگە جەدەلحات جولداپ, رەپرەسسيانى توقتاتۋدى, «ۇشتىك سوت­تى» تاراتۋدى تالاپ ەتتى. جەڭگەن ستا­لين توبى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسا­رياتىن نىساناعا الىپ, قاتاڭ تەرگەۋ جۇر­گىزىپ, قىر­عىن جاساۋعا قاتىسى بولعان قىز­مەت­كەر­لەرىن جاۋاپقا تارتتى. ءسويتىپ «ۇلكەن قىرعىن» توقتاتىلدى».

...ءولى ستالينمەن «شايقاسقا شىعار» الدىندا حرۋششەۆ كسرو باس پروكۋرورى ر.رۋدەنكوعا, ىشكى ىستەر ءمينيسترى س.كرۋگلوۆقا, ادىلەت ءمينيسترى ك.گور­شەنينگە «قىزىل قىرعىندى ۇيىمداس­تىرعان ءستاليننىڭ قىلمىسىن» تەكسەرۋدى تاپسىرعان (08.12.1953 ج.). قۇرىلعان كوميسسيا تەكسەرۋدى لەنين مەن تروتسكي تۇسىنان باستاعان. مۇراعاتتىق قۇجاتتار نەگىزىندە جاسالعان قورىتىندى: «1921-1953 جىلدار ارالىعىندا: ساياسي قىل­مىس­تىق جازاعا تارتىلعاندار – 3 777 380 ادام, ونىڭ ىشىندە حالىق جاۋى – 1 344923. اتىلعاندار – 642 980, قالعاندارى – 10-25 جىلعا لاگەر مەن تۇرمەگە كەسىلگەن. جا­زالانعانداردىڭ اراسىندا: ءتۇرلى سەبەپپەن كىسى ولتىرگەندەر, قاسكۇنەمدىك, ۇرلىق-زورلىق, الاياقتىق جاساعاندار بولعان. ول جىلدارى جەكە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى (ميليتسيا) بولماعاندىقتان قىلمىستىلار توپقا جىكتەلمەگەن. 2,9 ملن ادامدى وگپۋ (وپەراتيۆنايا گرۋپپا پوليتۋپراۆلەنيا), «ۇشتىك سوتى» جانە توتەنشە كەڭەس, ال 900-گە جۋىعىن اسكەري تريبۋنال سوتتاعان».

بۇل ماعلۇمات الدىنا بارعاندا حرۋ­ششەۆ: «مۇنىڭ ەشكىمگە كەرەگى جوق!» دەپ دولدانىپ, ۇستەلىنىڭ سۋىرماسىنا تاس­تاي سالىپتى دا, پارتيانىڭ حح سەزىن­دەگى «قۇپيا» دەلىنگەن بايانداماسىندا: «ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى 10 ملن ادام قۇربان بولدى!» دەپ تەپسىندى. سول-اق ەكەن, باستاپقى رەسمي تسيفردى (3,7 ملن) تۇزەتۋشىلەر كوبەيدى. مىسالى:

د.ۆولكوگونوۆ – 5 ملن;

ا.انتونوۆ-وۆسەەنكو – 16 ملن;

يۋ.فەوفانوۆ – 20 ملن;

ر.مەدۆەدەۆ – 40 ملن, دەسە, بەت­پاق ا.سولجەنيتسىن (سولجەنيتسكەر) فرانكيزمدى قولداۋ ءۇشىن 1976 جىلى يسپانياعا «تاريحي» ساپار شەككەنىندە: «ستاليندىك سوتسياليزم 110 ملن ادامدى قۇرتتى» دەپ, 1938 جىلى حالقى 168 ملن كسرو-نى جاعراپيالىق كارتادان ءوشىرىپ تاستاي جازدادى.

«ەرىكتى اۋىزعا بورىكتى باس» قانا ەمەس, بوشكەلى اربا سيىپ كەتىپ جاتقان زامان!..

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ءبىر دوتسەنت «عا­لىمىنىڭ» (اتى-ءجونى ەسىمدە قال­ماپ­تى) ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىن: «گيت­لەر سوعىس اشپاسا, ستالين قازاقتى قى­رىپ بىتىرەر ەدى», دەپ قويعانى بار. عالىم­سىماقتاردىڭ توبىنداعى ەڭ تۇيسىكسىزى سول شىعار!

«قىزىل قىرعىننىڭ» قازاقستاندا قالاي جۇرگىزىلگەنى, قانشا ادامنىڭ قۇربان بولعانى جونىندە تياناقتى رەسمي تۇجىرىم جوق. ال حرۋششەۆتىڭ زالىمدىگىن بىلگىسى, تاريحي شىندىققا جۇگىنگىسى كەلگەندەر, ماسەلەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال تاريحشى عالىم گروۆەر فەرردىڭ «انتيستالينسكايا پودلوست» اتتى ناقتى دەرەكتى كىتابىن وقىسا, وكىنبەس ەدى.

4.«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق­­تار ءوز ەركىمەن قاتىسقان جوق»; «9 مامىر – قازاق ءۇشىن قارالى كۇن» تۋرالى بىلتىر 9-شى مامىردا وسكەمەندە بولعانىمدا جاسى توقساندى ارتقا تاستاعان مايدانگەر اقساقال ءۋاجىپ جەكسەن ۇلى: – قاراعىم, جەڭىس كۇنىن «قازاق ءۇشىن قارالى كۇن» دەپ ايتىپ, جازىپ جۇرگەن اناۋ ۇلكەن-كىشى «شىركىندەرگە» ايتا بارشى, اكە-شەشەلەرىن, ءيا, وزدەرىن دە گيتلەرشىل جاۋىزداردان قورعاپ قالعان ءبىزدىڭ تام-تۇم جۇيكەمىزدى جۇلمالاماسىن, 5-6 جىل شىداي تۇرسىن, ءبىز ءولىپ تاۋسىلامىز, سودان كەيىن سۇيەگىمىزدى كوردەن الىپ, يتىنە تاستاسا دا ەرىكتەرى! – دەپ نالىعاندا بە­تىم­مەن جەر باسقانداي حال كەشتىم.

ءيا, ءبىزدىڭ «زەرتتەگىش-جازعىشتاردىڭ» اراسىندا: «سوعىستى گيتلەر باستاعان جوق, ستالين باستادى...», «گيتلەر مەن ستا­لين ىمىرالاسىپ, جەر ءجۇزىن ءبولىپ الۋ­عا كەلىستى...» دەگەندەر بولدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىن, ونداعى جەڭىستى مان­سۇقتاپ, گيتلەرشىلدەردى جوقتاپ, لاڭ سالۋشىلار ءبىراز ەلدە ءالى دە بار. رە­سەيدەگى «تاقىرباستار» ما, بالتىق جاقتاعى «وجەت­تەر» مە, ارقيلى اتالاتىن جاستار توپتارى ءتىپتى جەڭدەرىنە, تۋلارىنا ءفاشيزمنىڭ ء«بۇيىسىن» (سۆاستيكاسىن) جاپسىرىپ الىپ, گيتلەردىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتىپ, ناسىلشىلدىك قۇرتىن قوزدىرىپ, باسقا ۇلتتاردى كەمسىتىپ, كىسى ءولتىرىپ تە ءجۇر. سانكت-پەتەربۋرگتەگى ول سۇمىرايلاردىڭ كو­شەدە كەلە جاتقان بەيتانىس, جازىقسىز قازاق قىزىن قازاعا ۇشىراتقاندارى كەشە عانا ەمەس پە؟!

ەلىن, جەرىن فاشيزمنەن ازات ەتكەن سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنە ورناتىلعان ەسكەرت­كىشتەردى لاستاۋ, قيراتۋ سياق­تى ورەسكەلدىك تە كەزدەسىپ جاتىر. گيت­لەرشىلدەردىڭ قاس­كويلىگىن كورگەن, تۇ­سىنگەن نەمىس حالقى وز­دەرىن دە, جەر ءجۇزىن دە ءفاشيزمنىڭ وبا­سىنان اراشالاپ قالعان سوۆەت سولداتىنا بەرليندە ورناتىلعان ەس­كەرت­كىشكە تيىس­پەدى, ال رەسەيدە, بالتىق ەل­دەرىندە, ۋكراينادا, باسقا دا جەرلەردە قيراتىلۋدا. سوندا ولار, ەگەر فاشيزم جەڭگەن كۇندە, وز­دەرىنىڭ ۇشپاققا شىعاتىنىنا كوزدەرى جەتكەندەر مە؟!.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىندا كسرو جەڭىل­سە, ول ونىڭ قۇرامىنداعى بارلىق رەسپۋب­ليكانىڭ, بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ جەڭى­لىسى بولماس پا ەدى؟ فاشيستەر سلاۆياندار­دى عانا قىرىپ, وزگەلەرگە, مىسالى, قا­زاققا تيىسپەۋگە, دوستاسىپ, قۇدا بولىپ, قۇي­رىق-باۋىر جەسىپ جۇرۋگە ۋادە بەرىپ پە ەدى؟ سويتكەن كۇننىڭ وزىندە قازاق باس­قىن­شىلارعا قارسى ۇمتىلعان ءارى تاع­دىرلاستارى, ءارى كورشىلەرى – ورىس, قىرعىز, وزبەك, ت.ب. حالىقتاردان جىرىلىپ قالار ما ەدى؟ جوق, قالماس ەدى! كسرو جەڭىلسە, قازاقستان دا قۇردىمعا كەتەر ەدى.

ەندەشە كەيبىر «ساۋەگويلەر» ايتىپ جۇرگەندەي, 1945-جىلعى مامىردىڭ 9-شى كۇنى قازاق ءۇشىن قارالى كۇن ەمەس! ول – جەڭىس مەرەكەسى كۇنى!  قازاقتىڭ قامىن جە­گەنسيتىن سىڭارەزۋلەردىڭ قازاققا بۇل كۇندى ۇمىتتىرعىلارى كەلىپ جۇرگەندەرى – ەلىن, جەرىن, كەيىنگى ۇرپاعىن قورعاپ قۇر­بان بولعان: تولەگەن توقتاروۆ, سۇلتان باي­ماعامبەتوۆ, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆا, ىزعۇتتى ايتىقوۆ, نۇر­كەن ءابدىروۆ, باۋبەك بۇلقىشەۆ جانە باسقا مىڭداعان بوزداعىمىزدىڭ, قانمايداننان جەڭىسپەن ورالىپ, كۇنى كەشە ورتامىزدا جۇرگەن: «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, – كۇيمەيسىڭ!» دەگەن باۋىرجان مومىش ۇلى, رەيحستاگقا تۋ تىككەن را­حىمجان قوشقارباەۆ, كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, حيۋاز دوسپانوۆا, مالىك عابدۋللين, باسقا دا جۇزدەگەن اعا-اپالارىمىزدىڭ ارۋاعىنان اتتاپ كەتۋ! بۇگىندە الدىمىزدا امان-ەسەن جۇرگەن جەڭىمپاز قارت مايدانگەرلەرىمىزگە كۇل  شاشۋ!

«وتكەنگە وق اتپا, ول ءوزىڭدى تابادى» دەيمىز. ال «اتقىشتار» قىردا دا, ويدا دا قوقيلانىپ ءجۇر. كسرو-نىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحتارىن بۇرمالاتىپ, ءوڭىن اينالدىرىپ, ءوزىنىڭ سول كەزەڭدەردەگى سۇرقيا ىس­تە­رىن بۇركەمەلەۋگە جانتالاسقان الاياق ن.حرۋششەۆتى جوقتاپ جۇرگەن, ىش­تە­رىندە قايران قازەكەمدەر دە بار, ساياسي شالاساۋاتتى توپتار وتىرىكتىڭ كورىگىن كۇر­پىل­دەتۋدە. ول كورىكتىڭ كومىرى – حرۋ­ششەۆتىڭ سوكپ حح سەزىندە جاساعان «قۇپيا» بايانداماسى. ول باياندامانى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال تاريحشى عالىم گ.فەرر: «وسەك-وتىرىكتىڭ الەمدىك ۇلگىسى» دەدى.

ءبىزدىڭ كەيبىر «ۇلگىلىلەر» ەكىنشى دۇنيە­­جۇزىلىك سوعىسقا 2,5-3 ملن قازاق ەرىك­سىز قاتىستىرىلىپ, ونىڭ جارتىسى قىرىلعانى تۋرالى شىمىرىكپەي جاز­دى ء(الى دە جازا بەرەر). ال سوڭعى رەسمي دەرەكتەر ول سوعىسقا قازاقستاننان 1.196.164 ادام قاتىسقانىن, ۇشتەن ءبىرى (398.721 ادام, ونىڭ ىشىندە 125.000 قازاق) قازا بولعانىن ءمالىم ەتتى.

...سوۆەت وداعىنىڭ نىعايۋىن تىلەمەگەن ف.رۋزۆەلت پە, اشىق دۇشپانى بولعان ۋ.چەرچيلل مە... كوپكە ءماشھۇر باسقا دا ونداعان تۇلعا دۇنيە ءجۇزىن يەمدەنۋدى كوكسەگەن گيتلەردى جەڭۋ – كسرو-نى, رەسەيدى, بۇكىل الەمدى فاشيزمنەن امان ساقتاپ قالۋ بولدى دەگەن.

جازۋشى, ەميگرانت ي.ا.ءبۋنيننىڭ كۇندەلىگىنەن: «ورىستار كۋرسكىنى ازات ەتىپ, بەلگورودقا بەت الدى!!! ستالين بۇگىن پەرسياعا بارا جاتىر دەپ ەستىگەن مەندە زارە جوق: قۇداي-اۋ, ول جول-جونەكەي الدەبىر قيىنشىلىققا ۇشىراپ قالماسا ەكەن!».

بولشەۆيكتەردەن جەڭىلىپ, شەت ەلگە قاشىپ كەتكەن ا.كەرەنسكي: «ستالين كۇلگە كومىلگەن رەسەيدى تىك تۇرعىزدى. ۇلى دەرجاۆا ەتتى. گيتلەردى جويدى. رەسەيدى, ادامزاتتى امان الىپ قالدى».

بەلگىلى قالامگەر عالىم ر.گارودي (فرانتسيا): «فاشيزم جەڭسە, ءبىز وسۆەنتسيم ءداۋىرىنىڭ جەمتىگى بولىپ جۇرەر ەدىك», دەپتى. ارينە!..

...وڭەزە وسەككە ءۇيىر بولعانشا, وسىنداي اقيقاتقا جۇگىنسەكشى!

عابباس قابىش ۇلى