وسى ماسەلەدە تۋىندايتىن كەيبىر ساۋالدارعا جاۋاپتار
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماقساتى مەن ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟
ماقسات – زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ الدىڭعى تابىسقا جانە ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءجۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ (زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلاتىن اعىمداعى تابىستار مەن رەزەرۆتەردىڭ, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جانە وزگە تۇسىمدەردىڭ زەينەتاقى تولەۋ بويىنشا شىعىستارعا ۇنەمى سايكەس كەلۋى).
جاڭعىرتۋ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. قاجەتتى جانە ءوزارا بايلانىستى وزگەرىستەر بازالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلەتىن بولادى, ال مىندەتتى دەڭگەيدە – ىنتىماقتى, جيناقتاۋشى جانە ەرىكتى قۇرامداس بولىكتەردە جۇرگىزىلەدى.
وسى ماسەلەدە تۋىندايتىن كەيبىر ساۋالدارعا جاۋاپتار
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماقساتى مەن ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟
ماقسات – زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ الدىڭعى تابىسقا جانە ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءجۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ (زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلاتىن اعىمداعى تابىستار مەن رەزەرۆتەردىڭ, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جانە وزگە تۇسىمدەردىڭ زەينەتاقى تولەۋ بويىنشا شىعىستارعا ۇنەمى سايكەس كەلۋى).
جاڭعىرتۋ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. قاجەتتى جانە ءوزارا بايلانىستى وزگەرىستەر بازالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلەتىن بولادى, ال مىندەتتى دەڭگەيدە – ىنتىماقتى, جيناقتاۋشى جانە ەرىكتى قۇرامداس بولىكتەردە جۇرگىزىلەدى.
الداعى وزگەرىستەر تۇرعىندار مەن زەينەتكەرلەردىڭ قانداي توپتارىنا باعىتتالاتىن بولادى؟
زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى بۇكىل جانە ءاربىر ادامعا قاتىستى بولاتىندىعىندا: بۇگىنگى زەينەتكەرلەردى دە, زەينەتكە شىعۋ قۇقىعى ءۇشىن ءالى ەڭبەك سىڭىرەتىندەرگە دە, ايەلدەر مەن ەر كىسىلەرگە; جۇمىس ىستەيتىندەر مەن جۇمىسسىزدارعا, ازاماتتىق تۇرعىندار مەن اسكەريلەر جانە ت.ب. قاتىستى بولادى.
وسىعان وراي, الداعى وزگەرىستەر مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە تىكەلەي ازاماتتاردىڭ اراسىندا قارتتىق تۋىنداعان كەزدە قاجەتتى قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولۋدى كوزدەيتىن ادام مۇددەسىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قاشان اشىلادى جانە جۇمىس ىستەي باستايدى؟
2013 جىلعى 3 شىلدەدەن باستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى كۇشىنە ەندى.
2013 جىلعى 31 شىلدەدە «مەملەكەتتىك جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق بازاسىندا اكتسيونەرلىك قوعام نىسانىندا كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم تۇرىندە «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ № 747 قاۋلىسى قابىلداندى.
قازىرگى كەزدە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى, مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارت جاساۋ, وزگەرتۋ نەمەسە توقتاتۋ ءتارتىبىن قامتيتىن بجزق زەينەتاقى قاعيدالارى ازىرلەنۋدە جانە بجزق مەن زەينەتاقى جيناقتارى سالىمشىلارىنىڭ (الۋشىلارىنىڭ) قۇقىقتارى, مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنەدى.
جەكە زەينەتاقى قورلارىنىڭ سالىمشىلارىنا ولاردىڭ قاراجاتىن بجزق-عا اۋدارۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساۋلارى كەرەك پە؟
بجزق زەينەتاقى جيناقتارى بجزق-عا بەرىلگەن سالىمشىلارمەن (الۋشىلارمەن) جاسالعان بارلىق زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ شارتتارى بويىنشا قۇقىقتىق ميراسقور بولىپ تابىلادى.
ۇلتتىق بانك بجزق-عا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتار بويىنشا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن بەرۋ قاعيدالارىن ازىرلەدى. سوعان سايكەس زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتار بويىنشا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرۋ-قابىلداۋ كەستەسى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ مىندەتتەمەلەرى بەكىتىلەدى جانە بۇل بارىنشا جاقىن ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
وسى كەستەنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرۋ جانە مىندەتتەمەلەرى, ولاردى ورىنداۋ مەرزىمدەرى مەن جاۋاپتى تۇلعالار جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, سونداي-اق بجزق-عا جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى بەرەتىن قۇجاتتار مەن اقپارات تىزبەسى جاسالاتىن بولادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ, ياعني بيىلعى جىلدىڭ 3 شىلدەسىنەن بجزق-عا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتار بويىنشا زەينەتاقى اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەردى بەرۋ اياقتالعانعا دەيىن:
1) سالىمشىلاردىڭ (الۋشىلاردىڭ) جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا زەينەتاقى جيناقتارىن اۋدارۋ;
2) سالىمشىلاردىڭ (الۋشىلاردىڭ) زەينەتاقى جيناقتارىن ءبىر جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان باسقاسىنا اۋىستىرۋ توقتاتىلادى.
وسىلايشا, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىمەن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتارى بار سالىمشىلارعا بجزق-مەن قوسىمشا شارت جاساسۋ جونىندە قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساۋ تالاپ ەتىلمەيدى.
جەكە قورلار قامتاماسىز ەتە الماعان ينۆەستيتسيالىق تابىستىلىقتىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن بجزق قامتاماسىز ەتە الا ما؟
جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى ءوز اكتيۆتەرىن جەتكىلىكتى تۇردە ديۆەرسيفيكاتسيالاي المادى. بۇگىنگى تاڭدا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 87%-ى قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە جارتىسىنا جۋىعى مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارعا سالعان. شەتەلدىك اكتيۆتەر 9%-دى قۇرايدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا جزق اكتيۆتەرىنىڭ كەمىندە 20%-ى مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارعا سالىنۋى كەرەك بولاتىن, ال شەتەلدە اكتيۆتەردىڭ 40%-ىنا دەيىن ورنالاستىرۋعا بولادى. جزق تىم ساقتىققا بارىپ, مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارداعى جيناقتاردى قازاقستاننىڭ ىشىندە عانا ينۆەستيتسيالادى. تاۋەكەلدىڭ از ەكەنى تۇسىنىكتى, سوعان سايكەس تابىستىلىعى دا تومەن.
وسىعان بايلانىستى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىستىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن مىنالار ىسكە اسىرىلدى.
ءبىرىنشى. ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياعا سايكەس كەلەتىن مەملەكەتىنە, اكتيۆتەردىڭ كلاسى مەن ۆاليۋتاسىنا قاراي بجزق ءتۇرلى پورتفەلدەرىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا قر پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستى بەلگىلەۋ شارالارى قابىلداناتىن بولادى.
ەكىنشى. ىشكى, سىرتقى ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىلارى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىستىلىعىنىڭ دەڭگەيىن ۇلتتىق بانك ايقىندايتىن بولادى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشى ۇيىمدار كونكۋرستىق نەگىزدە سايلانادى.
قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى (جزق) نە ىستەيدى؟
قازىرگى جزق-لار:
- ءتيىستى ليتسەنزياسى بولعان جاعدايدا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى تەندەرلەرگە قاتىسۋعا قۇقىعى بار (قۇندى قاعازدار نارىعى تۋرالى قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرىندە) ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن كومپانيا, نە
- ازاماتتاردىڭ ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن تارتاتىن ەرىكتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قور بولىپ قايتا قۇرىلۋى مۇمكىن.
ءۇشىنشى جول – بۇل قوردىڭ جابىلۋى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا بەرۋ كەزىندە سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلە مە؟
سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارى بجزق-عا تولىق كولەمدە اۋدارىلادى. سونداي-اق ءاربىر سالىمشى جزق حاباردار ەتىپ وتىرعان زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كولەمىنە سايكەس ءوز زەينەتاقى جارنالارى مەن ينۆەستيتسيالىق تابىستارىنىڭ سوماسى تۋرالى اقپاراتتى الا الادى.
بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى زەينەتاقى جيناقتارى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا بەرىلگەن سالىمشىلارمەن (الۋشىلارمەن) جاسالعان بارلىق زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ شارتتارى بويىنشا قۇقىقتىق ميراسقور بولىپ تابىلادى.
جەكە جزق-دان بجزق-عا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرۋ ءتارتىبى جاقىن ۋاقىتتا زاڭنامالىق تۇرعىدان رەگلامەنتتەلىپ, جۇزەگە اسىرىلادى.
مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى, ءمىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا مەملەكەتتىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋى جونىندەگى كەپىلدىك ساقتالاتىن بولادى.
بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن بيۋدجەتكە اۋدارۋدىڭ (مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە الۋ) باسى بولىپ جۇرمەي مە؟
بيۋدجەتكە زەينەتاقى جيناقتارىن بەرۋ (مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە بەرۋ) ازاماتتاردىڭ ءوز جيناقتارىنا مەنشىكتى قۇقىعىنان ايىرىلۋى دەگەندى بىلدىرەدى.
مۇنداي شارالار 2008-2010 جىلدارى (الەمدىك قارجىلىق داعدارىستىڭ شيەلەنىسكەن كەزى) بىرقاتار ەلدەردە بيۋدجەتتىك تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن قابىلدانعان بولاتىن. مىسالى, ارگەنتينا جانە ۆەنگريادا جزق زەينەتاقى اكتيۆتەرى تولىق مەملەكەت مەنشىگىنە وتكەن, ال شىعىس ەۋروپا جانە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ءمولشەرلەمەسى ازايتىلدى. مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە وتكەن زەينەتاقى اكتيۆتەرى, سونداي-اق بيۋدجەتكە سالىق تۇرىندە تۇسەتىن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ءبىر بولىگى قوسىمشا زەينەتاقى باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا /زەينەتاقى تولەۋگە جۇمسالدى.
بۇلارمەن سالىستىرعاندا, قۇرىلاتىن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا سالىمشىلاردىڭ (الۋشىلاردىڭ) جەكە زەينەتاقى شوتتارى جۇيەسى ساقتالادى, وندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جزق-دان ازاماتتاردىڭ جەكە جيناقتارى تولىق كولەمدە اۋدارىلادى. سول سەبەپتى دە, بۇل سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن مەملەكەتتىڭ يەلەگىنە بەرۋ دەگەندى ءبىلدىرمەيدى.
زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار قانداي ءجاردەماقى الادى؟
قازاقستاننىڭ ەڭبەك جاعدايلارى ەرەكشە جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامداردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىندە:
1) ەڭبەك جاعدايلارى ەرەكشە زياندى جانە ەرەكشە اۋىر جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامدارعا 9 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش جانە ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جانە اۋىر جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامدارعا 8 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە مەملەكەتتىك ارنايى جاردەماقى;
2) بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن 50 پايىز مولشەرىندە بەرىلەتىن بازالىق زەينەتاقى تولەمى;
3) 63-58 جاسقا جەتكەن جانە 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بولۋى كەزىندە ىنتىماقتى (ەڭبەك) زەينەتاقى;
4) قىزمەتكەرلەر جالاقىسىنىڭ 10 پايىزى مولشەرىندە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارعان كەزدە بەرىلەتىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى;
5) ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ پايداسىنا ءوزىنىڭ باستاماسى بويىنشا جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا جۇمىس بەرۋشىلەر تولەيتىن ەرىكتى كاسىپتىك جارنالاردىڭ ەسەبىنەن بەرىلەتىن زەينەتاقى;
6) بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەنگە دەيىن جالپى ەڭبەك قابىلەتىن جوعالتۋ جاعدايىنا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەنەتىن ساقتاندىرۋ تولەمدەرى;
7) ەڭبەك جاراقاتىنان جانە كاسىپتىك اۋرۋلار سالدارىنان ەڭبەك قابىلەتىن جوعالتقان كەزدە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان تولەنەتىن ومىرلىك ساقتاندىرۋ تولەمدەرى قامتىلعان.
ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامداردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى نە دەيدى؟
الەمدە پايدالانىلاتىن ارنايى رەجىمدەردى قامتيتىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەلەرى مىناداي سحەمالارعا بولىنەدى: جەكەلەگەن, ارالاس, بىرلەسكەن.
I. جەكەلەگەن جۇيەلەر ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, نە جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ دەربەس كاسىپتىك زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن كوزدەيدى.
دەربەس كاسىپتىك زەينەتاقى جۇيەسى سالانىڭ نەمەسە كاسىپتىڭ ەرەكشە شارتتارىنا يكەمدەلگەن. وسى سحەماعا جاتاتىن قاتىسۋشىلار مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن دەربەس كاسىپتىك زەينەتاقى سحەمالارىندا جۇزەگە اسىرادى جانە جالپى سحەما بويىنشا مىندەتتى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسپايدى. اتالعان جۇيەلەردە زەينەتاقى تولەمدەرى ىنتىماقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى.
II. ارالاس زەينەتاقى جۇيەلەرى جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ جەكەلەگەن توپتارى ءۇشىن ارنايى ەرەجەلەردى قامتيتىن جالپىعا ورتاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك زەينەتاقى جۇيەسىن بىلدىرەدى.
قىزمەتكەرلەر مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن جالپىۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەسىندە جۇزەگە اسىرادى, وندا جارنالاردىڭ مولشەرلەمەسى ەڭبەك جاعدايلارىنا قاراي سارالانادى. ەڭبەك جاعدايلارى قالىپتى جۇمىستا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جارنالار ءمولشەرلەمەسىنە قاراعاندا ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جارنا مولشەرلەمەسى جوعارى, بۇل ولارعا زەينەتكەرلىككە ەرتە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەينەتاقى ءتولەمدەرى ىنتىماقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى.
III. بىرلەسكەن زەينەتاقى جۇيەلەرى جالپىعا ورتاق ۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەسىن بىلدىرەدى, مۇندا جۇمىسكەرلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى جۇيەگە تەڭدەي قاتىسقان جاعدايدا زەينەتكەرلىككە ەرتە شىعۋ قۇقىقتارىنا يە بولۋى مۇمكىن.
جارنا مولشەرلەمەسى جۇيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى ءۇشىن ءبىردەي. مەملەكەتتىك زەينەتاقى جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ زەينەتاقى جارنالارىنىڭ نەمەسە جالپى سالىقتاردىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى.
ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنان مىندەتتى جارنالارعا ءوتۋ جۇمىس بەرۋشىلەر ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەرى قالاي بولادى؟
قولدانىستاعى زاڭنامادا ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن جۇزەگە اسىراتىن جۇمىس بەرۋشىلەر سالىق جەڭىلدىگىنە يە. سالىق كودەكسىنىڭ 110-بابى 3-تارماعىنا سايكەس سالىق تولەۋشىلەردىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتار بويىنشا ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن تولەگەن ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن شەكتەردە ۇستاپ قالۋعا جاتادى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردە اتالعان نورمالار ساقتالادى, بۇل جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەمەنىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلمەۋگە جانە ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتپەۋگە ءتيىس.
مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنا ءوتۋ جانە ولاردى تولەۋ تەتىگى قانداي؟
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا بۇرىنعى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ساقتالعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن 5 پايىز مولشەرىندە مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل ولاردىڭ جۇيەگە ۇزدىكسىز قاتىسقانى (30 جىلدان كەم ەمەس) جانە جۇيەلى تۇردە اۋدارعانى (جىلىنا 12 رەت) كەزىندە زەينەتكەرلىككە ەرتە شىعۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى زەينەتاقى جيناقتارىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا جۇيە ەڭبەك جاعدايلارى زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە عانا قولدانىلاتىن بولادى. ءوندىرىس تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن جانە زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر كاسىپتەرىنىڭ ءتىزىمىن ۇكىمەت بەكىتەدى جانە مەرزىم سايىن قايتا قارالىپ وتىرادى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان قايتا قۇرۋلاردىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس بەرۋشىگە دە جۇكتەمە ازايادى, ويتكەنى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنا تولەنەتىن سوما سالىق تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە شەگەرىمگە جاتقىزىلادى.
بىراق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنا جۇمسايتىن شىعىندارى احۋالىنا بايلانىستى ەڭبەك جاعدايلارى ولاردىڭ جاقسارۋىن ىنتالاندىرىپ وتىرادى.
ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن ارتتىرۋدى قاي جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا؟ ايەلدەردىڭ زەينەتاقى جاسىن ارتتىرۋ ءبىر مەزگىلدە نەمەسە كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلە مە؟
زەينەتكەرلىك جاستى ارتتىرۋ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 11-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس كەزەڭ-كەزەڭمەن, 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جىل سايىن 6 ايدان قوسا وتىرىپ 10 جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
زەينەتكەرلىك جاستى بىرىزدەندىرۋدە ەڭ الدىمەن, اۋىلدى جەرلەردە تۇراتىن ايەلدەرگە قيىنداۋ بولادى. اۋىلداعى ايەلدەردىڭ جاي-كۇيى نە بولماق؟ ولار زەينەتكە شىعار الدىندا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن قالاي قامتىلادى؟
قولدانىستاعى زاڭنامادا ايەلدەردىڭ ەڭبەك وتىلىنە جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ جاس بالالاردى باعىپ-كۇتكەن, بىراق ءاربىر بالا 3 جاسقا تولعان ۋاقىتتان اسپايتىن جالپى جيىنتىعى 12 جىل شەگىندەگى ۋاقىت ەسكەرىلەدى. وسى نورما ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا دا ساقتالعان.
وسىعان بايلانىستى اۋىلدا تۇراتىن, جۇمىس ىستەمەيتىن جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلمايتىن ايەلدەر زەينەتكەرلىككە شىعار كەزدە ەڭ تومەن مولشەرى 12 جىل ەڭبەك ءوتىلىن قۇرايتىن ەڭبەك زەينەتاقىسىن, سونداي-اق بازالىق زەينەتاقى الۋى مۇمكىن.
ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سايكەس قازاقستاندا ايەلدەردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ورتاشا مولشەرى ەرلەرگە قاراعاندا 25 % تومەن. ايەلدەردىڭ زەينەتاقى جيناقتارى مولشەرىنىڭ ارتتا قالۋىنىڭ سىرى نەدە؟
ىنتىماقتى جۇيەنىڭ اياقتالىپ قالۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ەل ازاماتتارىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدا ءرولى ماڭىزدى بولادى.
بۇگىنگى كۇنى جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ جالپى سانىنان ايەلدەردىڭ ۇلەسىنە 3,8 ملن. تەڭگە نەمەسە 45 % كەلەدى.
ايەلدەردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ارتتا قالۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار, ولار:
1) جيناقتاۋىشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋدىڭ كاسىپتىك ءوتىلىنىڭ ازدىعى;
2) جىنىستىق بەلگىلەرى بويىنشا ەڭبەكتەگى جالاقىداعى ايىرماشىلىق.
سوڭعى 5 جىلدا ەكونوميكا بويىنشا ايەلدەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرى ەرلەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرىنىڭ 66-دان 68 %-ىن قۇرايدى.
بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا جۇرگەن ايەلدەردىڭ زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلاتىن قوسىمشا مىندەتتى اۋدارىمدار قالاي جۇزەگە اسادى؟
زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلۋىن جانە زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ مولشەرى كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا جۇرگەن ايەلدەردىڭ قوسىمشا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋ ەنگىزىلەدى.
وسى ماقساتتارعا 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىندا 2014 جىلعا – 8,8 ملرد. تەڭگە, 2015 جىلعا – 10,1 ملرد. تەڭگە, 2016 جىلعا 11,7 ملرد. تەڭگە كوزدەلگەن.
الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋشىلاردىڭ پايداسىنا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋ مولشەرى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ەسەپتەۋ وبەكتىسى رەتىندە ەسكەرىلگەن تابىستان 10 % مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مەن الەۋمەتتىك ءتولەمدەردەن ناقتى ۇستالاتىن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ايىرماسىن قۇرايدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ازىرلەندى.