سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟

جوعارى ءونىم الۋ تۇرعىسىنان دا سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىز­دىلىعى جوعارى ەكەنى بىلىنەدى. نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىل­دارىنا سۋ بەرۋ ماسەلەسىندە جامبىل وبلىسى كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان «كيروۆ» سۋ قويماسىمەن تىعىز بايلانىستا. مەملەكەتارالىق سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق كولەمى 550,0 ميلليون تەكشە مەتردى قۇرايدى.

«كيروۆ» سۋ قويماسى مەملە­كەت­ارالىق ءىرى نىسانداردىڭ ءبىرى. 1973 جىلى سالىنعان نىسان­دى پايدالانۋ مەرزىمى شاما­مەن 100 جىلدى قۇرايدى ەكەن. جىل سايىن بۇل جەردەن جام­بىل­دىق جەرگىلىكتى شارۋالار تيى­سىنشە سۋ الادى. مالىمەت بو­يىنشا, 2011 جىلى ءساۋىر ايىن­دا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ەۋرو­پالىق ەكونوميكالىق كوميس­سياسىنىڭ قولداۋىمەن قازاق شۋ-تالاس سۋ شارۋاشىلىق كوميس­سياسىنىڭ تەكسەرۋى كەزىندە سىرتقى كۇشتەردىڭ جانە سال­ماق­تاردىڭ اسەرىنەن بوگەتتىڭ قۇرى­لىس بولشەكتەرىنىڭ بۇزى­لۋى, اۋىتقۋلاردىڭ پايدا بولۋى سياقتى قاۋىپتى جاعدايلار انىق­تالماعان. بارلىق گيدروتەح­نيكالىق قۇرىلعىلار قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدە. «سۋ قويماسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۋدى جيناۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الدىن الا كولەمدى تاسقىن سۋلاردى قابىلداۋ, اپاتتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قۇ­رىل­عان. دەگەنمەن, بو­گەت­تىڭ گيد­رو­تەحنيكالىق قۇ­رىل­عىلارى ق­اۋىپتى نىسانعا جا­تادى. گيدروتەح­نيكالىق قۇرىلىس نىسانى بولا تۇرا, ول وتە كوپ سۋ قورىن جيناپ, دينا­مي­كالىق ۇلكەن قىسىمدى كۇشتەرگە تو­تەپ بەرەدى. بوگەت قابىر­عاسى بۇزىلعان جاعدايدا, ۇلكەن كو­لەمدەگى تولقىن پايدا بولىپ, تالاس وزەنى اعىسىنىڭ تومەن­گى جاعىندا ورنالاسقان ەلدى مە­كەندەر زيان شەگەدى.

2000 جىلعى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى جانە قىر­عىز رەس­پۋب­ليكاسى اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس, مەملەكەتارالىق شۋ-تالاس باسسەينىنە مەملە­كەتتىك سۋ شا­رۋا­شىلىق نىسان­دارىن جون­دەۋ بىرلەسىپ قارجىلان­دى­رىلادى.

اتالعان سۋ قويماسىنىڭ تول­تى­­رىلۋى جانە سۋ قورىنىڭ موني­­تورينگى كۇندەلىكتى جۇرگىزى­لەدى», - دەيدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيس­تر­لىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قا­راس­تى شۋ-تالاس باسسەيندىك ينس­پەك­تسياسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا يماشەۆا. بۇگىنگى تاڭدا قويماعا جينالعان سۋ كولەمى 443,2 ملن تەكشە مەتر بولسا, ءتۇسۋى سەكۋندىنا 6,8 تەكشە مەتردى, ال تاس­تالۋى سەكۋندىنا 51,0 تەك­شە مەتردى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا سەكۋندىنا 36,0 تەكشە مەتر سۋ تاستالادى ەكەن. اتالعان ينسپەكتسيانىڭ باسشىسى سۋارمالى كەزەڭنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى «كيروۆ» سۋ قويماسى سۋ تاستاۋ رەجىمىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا «كيروۆ» سۋ قوي­ماسىنان بولاتىن سۋ تاسقىنىنان ەشقانداي قاۋىپ جوق.

دەسە دە وڭىردە سۋ ماسەلەسى ءالى وزەكتى. جۋىردا عانا مەركى اۋدانىن­دا قايتا قالپىنا كەل­تى­رىلگەن «اسپارا» گيدروتورابى مەن قوسىمشا سۋمەن قام­تۋ تراكتىسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. جامبىل وبلىسى جەر ءۇستى سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ 80 پايىزى­نا جۋىعىن شۋ مەن تالاس ترانس­شەكارالىق وزەندەرى ارقىلى الادى. شەكارالاس مەملەكەتتەر اراسىندا سۋدى ءوزارا ءبولىسۋ وسى تۇرعىدا ارنايى بەكىتىلگەن ەرە­جەلەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. الايدا سوڭعى جىلدارى ءوڭىر ۆەگە­تاتسيالىق كەزەڭىندە سۋارۋ ىل­عا­لىنىڭ تاپشىلىعىن باس­تان كە­شىرۋدە. اعىمداعى جىلى ورتا­لىق ازيا ايماعىندا دا ىلعال تاپشى­لىعى سەزىلەدى دەگەن بولجام بار. مامان­داردىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋالاردىڭ ويداعىداي ءونىم الا الماۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

وسى ماسەلەگە وراي, 2018 جىلى سۋ تاپشىلىعىن ءىشىنارا شەشۋ ءۇشىن اتالعان جوبانىڭ قولعا الىنعانى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا 1928 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «اسپارا» سۋ تورابى تولىعىمەن قايتا جاڭارتىلدى. «اسپارا» قوسىمشا سۋمەن قامتۋ تراكتىسى» كانالىنىڭ 7,6 شاقىرىمدىق بەتون جامىلعىسى اۋىستىرىلدى. ول 3,7 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى سۋمەن قامتۋعا نەگىزدەلگەن. سونداي-اق سۋ جۇرەتىن ارنانى, تۇندىرعىشتى, اۆتوجول كوپىرلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, اۆتوماتتى سۋ ەسەپتەگىش جۇيەسى دە تولىعىمەن جاڭارتىلعان. ناتيجەسىندە, «اسپارا» قوسىمشا سۋمەن قامتۋ تراكتىسىنىڭ» وتكىزۋ قابىلەتى سەكۋندىنا جەتىدەن توعىز تەكشە مەترگە دەيىن ءوسىپ وتىر. نىساندى ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە «اس­پارا» جۇيەسىنىڭ ارنالارىمەن مەركى اۋدانىنىڭ القاپتارىن, سونىمەن قاتار 2,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن «ۇلكەن شۋ» كانالىنىڭ باتىس تارماعىنىڭ تومەنگى بولىگىندەگى اۋماقتى دا سۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋعان. بۇل ورايدا 1,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اينالىمعا قوسىلادى ەكەن. ماسەلەن, جىل سايىن وبلىس بويىنشا 170 ملن تەكشەمەترگە دەيىن ىلعال جەتىس­پەيدى. بۇل ورايدا ءوڭىر شارۋالارى سۋارمالى سۋدىڭ تاپشىلىعىن كورەدى. بىراق بۇگىندە وبلىس اكىمدىگى سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن 200-210 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار «تاسوتكەل» سۋ قويماسىن جوندەۋ, كەم دەگەندە 3 شاعىن سۋ قويماسىن سالۋ جۇمىستارى دا جوس­پارلانۋدا. مەركى اۋداندىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەرىك قۇرالبايدىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا 3,5 ملرد تەڭگەگە 41 ارنانى قايتا جاڭعىرتۋ جانە 5,6 ملرد تەڭگەگە 46 ۇڭ­عى­مانى سالۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل جۇمىستاردىڭ دا جەرگىلىكتى اگرارلىق سەك­تور­دىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ال وڭىرگە كەلگەن ساپارىندا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي گروموۆ قۇنى 922,4 ملن تەڭگە بولاتىن جوبانىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى – اتالعان مينيسترلىكتىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. كەيىننەن باس عيمارات ىسكە قوسىلىپ, كانال ارقىلى العاشقى سۋ اعىنى جىبەرىلدى. ەندى «اسپارا» قوسىمشا سۋمەن قامتۋ تراكتىسى» جانە «ۇلكەن شۋ» كانالىنىڭ باتىس تارماعىنىڭ تومەنگى بولىگىندە جەرلەرى بار شارۋالار ويداعىداي ءونىم الا الادى.

شالعايدا جاتقان سارىسۋ اۋدانى بۇگىندە سۋ تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان وبلىستاعى بىردەن-ءبىر اۋدان. بۇگىندە وڭىردەگى القاپتاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا سۋ قويمالارىنان شىعا­تىن توعاندار مەن سۋجەتەكتەرىنىڭ توزى­عىنىڭ جەتۋى شارۋالار­عا ۇلكەن قول­بايلاۋ بولىپ وتىر. جالپى, اۋداندا 2 سۋ قويماسى مەن 16 ىشكى سۋ جۇرەتىن كانال جانە 8 بوگەت بار. اۋدان اۋماعىنان 6 وزەن اعىپ وتەدى. بىراق سۋ تاپشى. «جاڭا كارىتوعان» ار­قىلى سۋ وتەتىن «سارىوزەك» سۋ كانالى­نان 5 اۋىل ەگىستىككە سۋ الادى ەكەن. كا­نال­دىڭ باسىنان 600 ليتر سۋ سالىن­سا, سۋ پايدالانۋشىلارعا دەيىن 200 ليتر سۋ ارەڭ جەتەتىن بولىپ وتىر. كانال­دى قالىڭ قامىس, تابي­عي ءشوپ با­سىپ, بۇرىنعى بەتون ارىق ابدەن ەسكىر­گەن. سونىڭ سالدارىنان 400 ليتر سۋ شى­­عى­نى بولادى. بۇل ماسە­لەنى جويۋ ءۇشىن كا­نالدىڭ تابانى مەن ەر­نەۋ­لەرىن بە­تون­داۋ قاجەتتىگى دە ايتىلۋدا. «سارىوزەك» كا­نالى ارقىلى ۇيىم اۋى­لى­نىڭ ەگىس­تىك القاپتارىن سۋلاندىرۋ ءۇشىن قا­زىر­گى تاڭدا كانالدىڭ سۋ وتكىزۋ مۇم­كىن­دىگى بو­يىنشا قيىندىقتار تۋىن­­داۋدا. ۇزىندىعى 2500 مەتر بولا­تىن «سارىوزەك» كانالىن بەتونداۋ بو­­­يىن­شا جاڭاتالاپ اۋىلدىق وكرۋگى تارا­­پى­­نان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسا­­لىپ, «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەم­­­لەكەت­تىك مەكەمەسىنە ۇسىنىس بەرى­لىپتى. قازىر­گى كەزدە «سارىوزەك» كانالىن بەتون­داۋ ماسەلەسى وبلىستىڭ باس جوس­پارى­نا ەنگەن. «كەزىندە 45 گەكتارعا دە­يىن باقشا ەككەن ۇيىم اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دارى «سارىوزەك» توعانى ارى­عى­نىڭ بە­تون­دالاتىنىن ەستىپ, قۋانۋ­دا. ۋا­قى­تىندا بۇل توعاننان ۇيىم اۋىلى­­نىڭ ەكى شەتىنە دە باقشا ەگى­لىپ, وسى اۋدان­دى پياز, ءسابىز, قيار, قىزا­ناق­­پەن قامتىپ قانا قويماي, سوناۋ سول­تۇس­تىك وبلىستارعا دەيىن جونەلتەتىن. 30 ملن تەكشەمەتر سۋ جينالاتىن «ىن­تالى» سۋ قويماسىنان الىناتىن سۋ ۇيىم, جاڭاتالاپ, يگىلىك, ءوندىرىس, ساۋ­دا­كەنت اۋىلدارىنىڭ بارلىعىنا قارا كۇزگە دەيىن جەتەتىن. الايدا توعان بەتون­دارى­نىڭ توزىعى جەتكەن سوڭ كانال باسى­نان شىعاتىن 600 ليتر سۋدىڭ 200 ءليترى عانا ۇيىم اۋىلىنا ارەڭ جەتە­تىن بولدى. ەندى «سارىوزەك» سۋ تو­عا­­نىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەتونداۋ جۇ­­مىس­ت­ارىنىڭ ىسكە اساتىنىنا اۋىل بولىپ قۋانىپ وتىرمىز», دەيدى ۇيىم اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سايلاۋبەك قالى­­بەكوۆ. سونىمەن قاتار جايىلما اۋىل­­دىق وكرۋگىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عان «بۇركىتتى» سۋ قويماسىنىڭ «بۇر­كىتتى» لوتوك كانالى بار. بىراق ابدەن توزىعى جەتكەن لوتوك وتىرعان, جال­عانعان جەرلەرى اشىلعان. سول ءۇشىن تۇرعىن­دار «بۇركىتتى» سۋ قويماسىنىڭ جاعا­لاۋىن بەكىتىپ, جاڭادان بەتونداۋ كەرەك­تىگىن ايتۋدا. ال ۇزىندىعى 1548 مەتر بولاتىن كانالدىڭ لوتوگىن اۋىستىرۋ دا باستى ماسەلە ەكەن. دەگەنمەن, اتالعان سۋ قويماسىنىڭ دا جوبالىق-سمە­تا­لىق قۇجاتى دايىندالعان. سون­داي-اق «كۇلتوبە» كانالى تازالانىپ, ساۋدا­­كەنت اۋىلىنىڭ 6 كوشەسىنە باقشا سۋى كەلىپتى. بۇل دا بولسا جەرگى­لىكتى شارۋا­لارعا ۇلكەن كومەك پەن قولداۋ بولسا كەرەك.

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ جۇمىس ساپارىمەن جامبىل وبلىسىنا كەلىپ, وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالارمەن تانىس­قان ەدى. بۇگىندە وبلىستا سۋارمالى القاپتار­دى 200 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. ونىڭ كولەمى 110 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ال سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنان سوڭ بۇل كورسەتكىش كەم دەگەندە 180 مىڭ گەكتارعا دەيىن ارتادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار جامبىل اۋدانىنداعى 3098 گەكتار القاپ «رايس» ماگيسترالدى كانالىنا بايلانعان شارۋاشىلىقارالىق جانە شارۋاشىلىقىشىلىك ارنالارىنان كەلەتىن سۋعا تاۋەلدى بولىپ وتىر. بۇگىندە اتالعان اۋدانداعى 36 شارۋا قوجالىق جوڭىشقا, جۇگەرى جانە باق­شا داقىلدارىن وسىرۋمەن اينالىسۋدا. دەگەنمەن, 1332 گەكتار جەر سۋ تاپ­شىلىعىنا بايلانىستى پايدا­لانىل­ماي وتىر ەكەن. سول سياقتى ۇزىن­دىعى 8,4 شاقىرىم بولا­تىن «يسمايل» ماگيس­ترالدى كانا­لىنداعى جاع­داي دا وسىعان ۇقساس. مۇندا قولعا الىنعان شارالار ناتي­جەسىندە 798 گەكتار القاپتاعى سۋارمالى جەرلەر قال­پىنا كەلتىرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. يرري­­گاتسيالىق جانە درەنا­ج­دىق جۇيە­لەردى جاقسارتۋ جونىن­دەگى جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزە­گە اسىرۋ جامبىل اۋدانىنىڭ سۋار­مالى جەرلەرىنىڭ 5000 گەكتار القاپتاعى مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى العاندا, جامبىل وبلىسى بويىنشا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ 24,7 ملرد تەڭگە نەسيەسى ەسەبى­­نەن سۋ شارۋاشىلىعى جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرى­­نىڭ 310 نىسانى قايتا جاڭارتىلاتىن بولادى. بۇل ماسەلەلەر مينيستر كەلگەندە دە كوتەرىلگەن. «قازسۋشار» رەس­پۋب­ليكا­لىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى جام­بىل وب­لىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى قازى­بەك بەدەباەۆ «قاراقوڭىز» سۋ قويما­سىنىڭ سىيىمدىلىعىن 8,5 ملن تەكشەمەتردەن 18,5 ملن-عا دەيىن ۇلعايتۋ, جامبىل اۋدانى, جاسوركەن اۋىلىنداعى گيدرولوگيالىق بەكەتتىڭ ناشار جاعدايى, «حيمپارك تاراز» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ تىرەك قۇرىلىسىن جوندەۋ سياقتى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن ايتتى. ال بەردىبەك ساپار­باەۆ كانالداردى جوندەۋدەن باسقا قۇدىقتار قازۋ ءىسىنىڭ دە وزەكتى ەكەنىن, بارلىق قول­دانىستاعى كانالداردى بەتونداۋ قاجەتتىگىن جەتكىزگەن ەدى. جوسپار بويىن­­شا, كانالداردى بەتونداۋ ۇزاق شى­داس بەرەدى جانە سۋ شىعىنىن ايتار­لىق­تاي ازايتادى ەكەن. ال ماعزۇم مىر­زا­عاليەۆ ەل پرەزيدەنتىنىڭ الداعى 10 جىلدا سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعىن 1,6 ملن-نان 3 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى تاپسىرماسى بار ەكەنىن ايتقان ەدى. سوندىقتان دا وڭىردەگى ماسەلەلەرگە مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزگەن.

سونىمەن قاتار تالاس جانە باي­زاق اۋدان­دارىنىڭ شەكاراسىندا سىيىم­دى­لىعى 11 ملن تەكشە مەتر بولا­تىن «اقمولا» سۋ قويماسىن سالۋ جوس­پار­لانۋدا. جوبا قۇنى 4,8 ملرد تەڭگە. جوبا­نىڭ ماقساتى – تەمىر­بەك ستانتسيا­سى­نىڭ استىنداعى تالاس وزەنى­نىڭ بويىن­داعى جەرلەردى سۋارۋ ءۇشىن كەپىلدى سۋ­مەن قامتاماسىز ەتۋ. ەگەر جوبا ىسكە اس­قان جاعدايدا مۇندا 500 ملن تەك­شە­ مەترگە دەيىن ىلعال جيناۋعا بولادى ەكەن. سونداي-اق «بايزاق» ماگيسترال­دى كانالىنىڭ 21,9 شاقىرىم بولاتىن تۇيمەكەنت, ءدوڭسارى, وتەگەن, ۇزىن ىشكى شارۋاشىلىق ارنالارىن جون­دەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. ناتي­­جەسىن­دە, 1000 گەكتار القاپتاعى سۋار­ما­لى جەرلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, «سامبەت» ماگيسترالدى كانالىنىڭ وتاربەك, بولپان, انار جانە وتەلبالىق ىشكى شارۋا­شى­لىق ارنالارىن قايتا جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى 700 گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا قوسۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى ەكەن.

بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا سۋ تاپ­شى­لى­عى ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. جوسپار كوپ, بىراق ونىڭ ىسكە اسۋى دا ۋاقىت­قا بايلانىستى. «جام­بىل سۋ قويمالارى» كوم­مۋنال­دىق مەم­لەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ايدار اسامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىر­دە بۇگىندە 106 سۋ قويماسى بار. بيىل 15 سۋ قويماسى جوندەۋدەن وتۋ­دە ەكەن. ال شۋ, قورداي, مەركى, تالاس اۋدان­­دارىن­داعى 36 سۋ قويماسى جون­دەۋ­­دەن ءوتۋى كەرەك. وبلىسقا ەلوردادان سالا باس­شى­لارى كەلگەندە دە وڭىردەگى سۋ ماسە­لەسى جونىندە ايتىلعان. ونىڭ قان­شا­لىق­تى شەشىمىن تاباتىنى ۋاقىت­تىڭ ەنشىسىندە.

جامبىل وبلىسى