گوگولدىڭ ء«ولى جاندار» شىعارماسىنداعى قۇل چيچيكوۆ كىتاپ وقۋدى سۇمدىق جاقسى كورەدى. وعان نە وقىسا دا ءبارىبىر ەدى – ول ءماتىننىڭ سۇلۋلىعىنان ەمەس, ادامنىڭ ارىپتەردەن ءسوز, سوزدەردەن ءماندى سويلەم قۇراۋىنان كادىمگىدەي ءلاززات الاتىن. بۇگىن جاھاندىق ماسەلەگە اينالعان «كىتاپ وقىماۋ» حاقىندا ءسوز قوزعايمىز: بىراق, قوڭىر اۋەنگە سالمايمىز. تەك, شارتاراپتاعى وقۋدىڭ اياقالىسىن بارلاپ, باعامداپ كورمەكپىز.
***
ەڭ وقىمىستى حالىق قازاقستان ەمەس (بارىمىزگە ايان), ءتىپتى ىرگەمىزدەگى رەسەي دەسەڭىز, قاتەلەسەسىز. نە دە بولسا, قىتاي نەمەسە يسپانيا (دەپ ويلادىق). بىراق, كوپ كىتاپ وقيتىن ۇلت يسلانديا دەپ تانىلىپتى. بالكي, بۇل يسلانديالىقتاردىڭ اۋا رايىنا, تابيعاتىنا ءھام مەنتاليتەتىنە بايلانىستى شىعار. نە دەسەك تە, يسلانديادا جىل سايىن مىڭعا جۋىق كىتاپ شىعارىلىپ, كەمى جارتى مىڭنان باستالىپ, ون مىڭداعان داناعا دەيىنگى تيراجبەن جارىق كورەدى. ءبىر قاراعاندا اسا كوپ بولىپ كورىنبەگەنىمەن, ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ازدىعىن ەسكەرسەك, 1000 ادامعا 3 كىتاپتان اينالادى ەكەن. يسلانديالىق باسپاگەردىڭ سوزىنشە, ونداعى ءار التىنشى تۇرعىن رومان جازادى. ءتىپتى, بۇل مەملەكەتتە ء«ار ادامنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جازىلماعان كىتاپ بار» دەگەن ماتەل دە جاتتالىپ قالعان. الاقانداي ەلگە تىم جاقسى ناتيجە. ال بىزدەگى باسپادان جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ تيراج سانى مىڭ دانادان اسپايتىنىنا ۋاقىت وتە كوزىمىز ۇيرەنىپ كەلەدى.
***
كەيدە بىزگە جەر شارىنىڭ بەتىندەگى بارشا ادام كىتاپ وقۋدى سۇيەتىن سەكىلدى كورىنەدى: بىرەۋ – زاماناۋي پروزانى, ەندى بىرەۋ – فانتاستيكالىق شىعارمالاردى, بىرەۋ – كلاسسيكانى وقىعاندى ۇناتادى. ءتىپتى, ءسۇيىپ وقىماسا دا, ايتەۋ ءارىپ تانيتىنى حاق. بىراق, ءبىز قاتەلەسىپپىز. ساۋاتسىزدىق ءھام قارا تانىماۋ – ءالى دە ءباز باياعىداي تۇيتكىلدى پروبلەما قالپىندا ەكەن. وكىنىشكە قاراي, الەمدەگى ءار بەسىنشى ەرەسەك ادام وقي دا, جازا دا المايدى. بۇل ستاتيستيكا كوبىنەسە وڭتۇستىك جانە باتىس ازيا, سونداي-اق ساحارا شولىنەن وڭتۇستىككە دەيىنگى افريكا ەلدەرىندە كورىنەدى.
P.S.: ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ باعى شىعار, ءبىر ۋاقىتتاردا جاپا-تارماعاي ءبارىمىز كىتاپ وقىعان عاجاپ زامان بولدى. قازىر دە ءوز نيەتىمىز بۇزىلىپ وقىماي جۇرگەنىمىز بولماسا, كىتاپ وقۋدىڭ نە ەكەنىن بىلەمىز. سويتسەك, «كىتاپ وقىمايدىلاپ» قوڭىر اۋەنگە سالىپ جۇرگەنىمىز دە ءبىر جاقسى داۋرەن ەكەن. قارا قۇرلىقتاعى افريكالىقتاردىڭ كلاسسيكا وقىماق تۇرماق, ءوز اتى-ءجونىن جازا المايتىنى ءبىرتۇرلى كوڭىل قۇلازىتادى. سوندا, ولار كوركەم ادەبيەت وقىماي ءھام ونداعى كەيىپكەرمەن بىرگە جانى تولقىماي, جاقسى شىعارمادان ءلاززات الماي قالاي ءومىر سۇرەدى؟
***
كىتاپ وقۋدى جان-تانىمەن جاقسى كورەتىن قاۋىمنىڭ اراسىندا بيبليوكلەپتومانيا دەگەن ءبىر اۋرۋ بار. بۇل اۋرۋعا شالدىققاندار ەشقاشان كىتاپتى ساتىپ المايدى, ياكي سۇراپ اۋرە بولمايدى: ۇرلاپ الادى. جانە وسى تىرلىگىنەن دىم ۇيالمايتىندارى ءھام ەشقاشان قويا المايتىندارى قىزىق. الەمدەگى ايدىك كىتاپ ۇرلاعىشتاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ستيۆەن بلۋمبەرگ بولىپتى. ول 300 كىتاپحانادان جيىرما مىڭنان استام ءتاۋىر كىتاپتاردى جىمقىرعان (وسىدان سوڭ كىتاپ ۇرلاۋ دا ونەر شىعار دەگەن وي كەلدى). وسى ءبىر «قاسيەتتى» ماقساتقا جەتەر جولدا ستيۆەن كىتاپحاناعا جەلدەتۋ جۇيەسى نەمەسە ءليفتى شاحتاسى ارقىلى كىرگەن. ستيۆەننىڭ تار جولدا تايعاق كەشىپ ءجۇرىپ جەتكەن كىتاپتارىن كورەر مە ەدىك, شىركىن...
***
مىنە, قىزىق! برازيليا تۇرمەلەرىندە سوتتالۋشىلاردى كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىراتىن ارنايى باعدارلاما بار. ەرەجە بويىنشا, ءار وقىلعان كىتاپ جازا مەرزىمىن 4 كۇنگە ازايتادى. سوندا, ەڭ كوپ دەگەندە, جازاسىن وتەۋشى كىتاپ وقىپ, ءبىر جىلدا جالپى مەرزىمنەن 48 كۇندى قىسقارتىپ, بەيبىت ومىرگە جوسپارداعىدان از-كەم ەرتەرەك شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. مويىنداۋ كەرەك, كەي ەلدەردە تۇرمەدەگى بىلاي تۇرسىن, بوستاندىقتاعى حالىقتى وقۋعا شاقىرۋعا, جالپى ادەبيەتتىڭ, رۋحانياتتىڭ دامۋىنا ەشقانداي امال-شارا جاسالمايدى (ماسەلەن, ءبىز). سوندىقتان, برازيليالىقتاردىڭ بۇل جوباسى كىمگە دە بولسا, ۇلگى بولارلىق ءھام قىزىعارلىق باستاما. «جاقسىدان ۇيرەن (-ەيىك)» دەيمىز.
***
ەندىگى سوزىمە, بالكي, ءسىز تاڭعالارسىز. دەگەنمەن, تىڭداڭىز. شارتاراپتاعى ساتىلىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ 70 پايىزىن ايەلدەر الادى ەكەن. دەمەك, قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ اجارى – ايەلدەر قاۋىمى كوپ كىتاپ وقيتىن بولعاندىقتان, ءوزى سۇلۋ (رۋحاني تۇرعىدا), ءوزى ينتەلليگەنت ءھام مادەنيەتتى دە سولار.
سونىمەن...
ءسوز سوڭىندا كىتاپ وقىپ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالار حاقىندا ايتىپ وتسەك. فرانتسۋزدىڭ ايگىلى يمپەراتورى ناپولەون بوناپارت ءبىر مينۋتتا 2000 ءسوز وقىسا, گوركي – ءتورت مىڭنىڭ شاماسىندا, ال بالزاك جارتى ساعاتتا 180-200 بەتتىك روماندى تاۋىسقان. حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن كىتاپتانۋشى نيكولاي رۋباكين ءومىر بويىندا 250 مىڭنان اسا كىتاپ وقىپتى. ال امەريكاندىق ونەرتاپقىش توماس ەديسون وقۋدا وتە زەرەك بولىپ, ءبىر مەزەتتە 2-3 قاتاردان ءبىر-اق وقىعان. مىنە, ماشىق! مىنە, تالانت!