ادامزات تاريحىنىڭ اقتاڭداق تۇسى از بولماعانىمەن, جەكەلەگەن ادامداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان جاپپاي رەپرەسسياعا ۇشىراۋىنا كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي بيلىگى عانا جول بەرگەنى انىق. ال قازىرگى شەجىرە «قىزىل تەررور» اتاعان سول كەزەڭنىڭ زاردابىنان جويىلۋعا شاق قالعان تۇتاس ۇلتتاردىڭ كوش باسىندا قازاقتىڭ تۇرعانى تاعى شىندىق.
ناۋبەت سىزى
ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ باستاپقى جىلدارىندا عانا سول كەزدەگى قازاقستان اۋماعىنان 103 000 ادام تۇرمە ازابىن تارتىپ, 25 000 ادام اتىلعان ەكەن. بۇل ءمالىم بولعان دەرەكتەردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ال ناۋبەت كەزەڭىنىڭ 1928 جىلى باستالىپ, 1953 جىلعا دەيىن جالعاسقانىن ەسەپكە العاندا قانشاما جازىقسىز جاننىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىداعى تيرانيانىڭ قۇربانى بولعانىن ايتۋ تىپتەن اۋىر. تاريحشىلار كەڭەس وداعىن ي.ستالين بيلەگەن كەزەڭدە 40 ملن كەڭەس ازاماتى زارداپ شەككەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. وسى تۇستا قازاق دالاسى ازاپتاۋ مەن جازالاۋ مەكەنىنە اينالعان. ەل اۋماعىنداعى بىرنەشە لاگەردە 5 ملن ادام جازاسىن وتەگەنى جايىندا مالىمەت بار.
ادامدارعا قارسى ۇيىمداسقان رەپرەسسيا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ەڭ جوعارى شەگىندەگى لاۋازىم يەسىنىڭ بۇيرىعىمەن باستالعان. 1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە كسرو حالىق كوميسسارى نيكولاي ەجوۆ قانقۇيلى قۇپيا بۇيرىققا قول قويعان. ارحيۆ دەرەكتەرىندە «№447 بۇيرىق» دەگەن اتاۋمەن ساقتالعان بۇل قۇجات بۇرىنعى وداق اۋماعىندا قىزىل تەرروردىڭ زاڭدى تۇردە ىسكە قوسىلعانىن ايعاقتايدى. وسى بۇيرىققا سايكەس قازاقستاننان دا جازالانۋعا ءتيىستى ادامداردىڭ سانى ناقتىلانعان ەكەن. ماسكەۋدەن جەتكەن نۇسقاۋدا ايماقتاعى رەپرەسسيا ناۋقانىن 4 اي مەرزىم ىشىندە اياقتاپ, 2500 ادامدى اتۋ جازاسىنا كەسىپ, 5000 ادامدى سوتتاۋ تۋرالى تاپسىرما بولعان. الايدا بۇل جازالاۋ 15 اي بويى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ, «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن اتۋعا ۇكىم شىعارىلعاندار سانى 25 000 ادامعا جەتىپ, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار ۇلەسى 120 000 ادامنان اسقان. ال بۇل تەررور كەزىندە بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا 1 770 000 ادام تۇرمەگە قامالىپ, 390 000 ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن.
نەگىزى قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن بۇدان ەرتە باستالعان بولاتىن. كامپەسكەدەن كەيىنگى جەر اۋدارۋ ناۋقانى قولدان جاسالعان اشتىققا ۇلاسىپ, ۇلى دالا ونسىز دا قارا جامىلىپ تۇرعان ەدى. ستالين 1928 جىلى قازاقستانداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن قۇراپ وتىرعان الاش زيالىلارىن ۇستاپ, سوتتاۋعا پارمەن بەردى. ناتيجەسىندە, ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ قايماعىنا اينالعان ەليتا وكىلدەرىنىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى جويىلدى. رەپرەسسيا زوبالاڭى دا الدىمەن ەلدىڭ كوزى اشىق, وقىعان ازاماتتارىن قۋدالاۋدان باستالعان-دى.
ءىلياس ءىزى
...وتكەن جىلى جەتىسۋ توپىراعى قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى اتانعان ءدۇلدۇل اقىن, ۇلت قايراتكەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ايتپاعىمىز, اقىن تويىنىڭ قالاي وتكەنى تۋرالى ەمەس, قالامگەردىڭ قاسىرەتكە تولى كەزەڭدەگى قۇرباندىققا شالىنعانى تۋراسىندا بولماق. ءىلياس جانسۇگىروۆتى نكۆد 1937 جىلى ۇستاعان. ول كەزدە اقىن الماتىدا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىن باسقارىپ تۇرىپتى. قازاقتىڭ سالتىنا قانىق, داستۇرىنە بەرىك ءىلياس جاز ايىندا الاتاۋدىڭ ەتەگىنە كيىز ءۇي تىكتىرىپ, دەمالىس مەزگىلىن سوندا وتكىزەدى ەكەن. جەندەتتەر قايراتكەردى سونداي الاڭسىز جاتقان شاقتا تۇتقىنداعان عوي. ونىڭ جۇمىس كابينەتى مەن ۇيىندەگى بارلىق قاعاز, قۇجاتى تاركىلەنگەن. ياعني قۋدالاۋشىلار ءىلياستى ۇستاپ, قاماۋعا الۋدان بولەك, ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق ەڭبەگىن تاركىلەپ, ورتەپ جىبەرمەك بولعان. سول ارقىلى جانسۇگىروۆ ەسىمىن ۇلت تاريحىنان ءبىرجولا ءوشىرۋدى ماقسات تۇتتى ما ەكەن... ءىلياستىڭ جازۋشىلار وداعى وتىرعان ۇيدەن تابىلعان قولجازباسى مەن كىتاپتارىن ارباعا تيەپ اكەتىپ بارا جاتقان جەرىنەن سول كەزدەگى جاس جازۋشى ساپارعالي بەگالين ونىڭ ءبىر جيناعىن تىعىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بۇل جايىندا جازۋشى ءوز ەستەلىكتەرىندە ايتادى. اقىن كىتابىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ءىلياس اقتالعاننان كەيىن ونى فاتيما عابيتوۆانىڭ قولىنا تاپسىرعان. بۇل – «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ تولىق جيناعى ەدى. بۇل جايىندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇلى سايات تا ءوز ەستەلىگىندە «اكەم ۇستالاتىن كەزىندە جازۋشىلار وداعىن باسقارعان. قازاقتىڭ سالتىمەن جاز شىعا تاۋدىڭ بوكتەرىندە كيىز ءۇي تىگىپ, سوندا دەم الادى ەكەن. سول جاقتان ۇستاپ اكەتكەن. قالاداعى ءۇيىن ءتىنتىپ, قۇجاتتارىن, شىعارمالارىن تاركىلەگەن. كەيبىر شىعارمالارىنىڭ قايدا ەكەنى ءالى كۇنگە بەلگىسىز...», دەپ جازادى.
ال ءىلياستانۋشى عالىم, جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇراتبەك يمانعازينوۆ ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن ونىڭ زامانداستارىنىڭ ۇستالىپ, اتىلۋىنا سول تۇستا قازاقستاندى باسقارعان ل.ميرزوياننىڭ ستالينگە جازعان قۇپيا حاتى سەبەپ بولعانىن ايتادى. ميرزويان ول حاتىندا ەل ىشىندە ءالى دە بوتەن پيعىلدى ادامداردىڭ كوپ ەكەنىن, جات ەلەمەنتتەردەن قۇتىلۋ ءۇشىن سوتتاۋ مەن اتۋ جازاسىن قولدانۋعا بەرىلگەن ءليميتتى كوبەيتۋدى ءوتىنىپ سۇراعان كورىنەدى. ناتيجەسىندە, قىزىل تەررور قايتا كۇشىنە ءمىنىپ, سۇراقسىز سوتتاپ, سەبەپسىز اتۋ ناۋقانى قىزىپ بەرگەن.
– بۇل زۇلمات جالعىز ءىلياستىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭ ەمەس ەدى. وسى كەزدە قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ۇلكەن شوعىرىنىڭ باسىنا قارا بۇلت قايتا ءۇيىرىلدى. ويتكەنى الاششىل ازاماتتاردىڭ ءبىرازى بۇل كەزدە جازاسىن وتەپ, اقتالىپ, ەل ىشىنە ورالعان بولاتىن. ولار ونەر مەن مادەنيەتكە, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ۇلەس قوسىپ جاتتى. ميرزوياننىڭ حاتىنان كەيىن قاماۋعا الىنعان زيالىلار بىردەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن, – دەيدى ءىلياستانۋشى مۇراتبەك يمانعازينوۆ.
جالپى, رەپرەسسيا باستالعان 1937-1938 جىلدارى ەل قىزمەتىندە جۇرگەن وقىعان ازاماتتاردىڭ تۇتاس توبى ءتىزىم بويىنشا قۋدالانىپ, جەر اۋدارىلعان, سوتتالعان جانە اتىلعان ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ, مiرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ساكەن سەيفۋللين, بەيiمبەت مايلين, تەمiربەك جۇرگەنوۆ, الiبەك قوڭىراتباەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, احمەت بiرiمجانوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ءنازiر تورەقۇلوۆ, ىدىرىس مۇستامباەۆ, ءبiلال سۇلەەۆ, مىرزاعازى ەسبولوۆ, ابدوللا اسىلبەكوۆ, ءابدiراحمان ايسارين, سەيiتقالي مەڭدەشەۆ, جالاۋ مىڭباەۆ, حالەل عابباسوۆ سياقتى تۇلعالار ۇستالىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن بولاتىن.
مۋزەي مۇڭى
الماتىدا قاماۋعا الىنىپ, كەيىننەن «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن اتىلعان ازاماتتار قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنا قاراستى جاڭالىق اۋىلىنىڭ ماڭىنا جەرلەنگەن. ءاسىلى, «جەرلەنگەن» دەگەن جاي ءسوز عانا. ويتكەنى اۋىل ماڭىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندەر ءالى كۇنگە دەيىن ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىن تاۋىپ الادى ەكەن. بۇل سول كەزدە جۇزدەپ, مىڭداپ اتىلعان ساياسي قۇربانداردىڭ مۇردەسىن كولىككە تيەپ, جاڭالىققا جەتە بەرە كورىنگەن شۇڭقىرعا اۋدارىپ, كومە سالعانىن ايعاقتايدى. كەيبىر دەرەكتەردە 4 مىڭنان استام جازىقسىز جاننىڭ ءجۇزىن جاڭالىقتىڭ توپىراعى جاسىرعانى جايىندا ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا الماتىدان 40 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى اۋىلدىڭ ماڭى 1938 جىلدارى «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن اتىلعان ادامداردى جەرلەيتىن ورىنعا اينالعانى اقيقات. ەلىمىزدە 1988 جىلدان باستاپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جۇمىستارى باستالعاندا بۇل ماڭعا كومىلگەن جازىقسىز جانداردى ەسكە الۋ ءىسى دە قولعا الىنعان بولاتىن. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «ادىلەت» قوعامىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جاڭالىق اۋىلىندا مەموريالدى ەسكەرتكىش كەشەنى تۇرعىزىلىپ, رەپرەسسيا قۇرباندارىنا مۋزەي اشۋ ماقساتى تۇردى. سول ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي اراعا 20 جىلدان استام ۋاقىت سالىپ, 2018 جىلى قولدانىسقا بەرىلگەن بولاتىن.
الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن باستالىپ, ءبىر جىل ىشىندە ىرگە كوتەرگەن مۋزەيدىڭ جالپى اۋماعى 535 شارشى مەتر مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زالىندا ۇلت قايراتكەرلەرى تۋرالى ماتەريالدار قويىلىپ, وسى جەردە جەرلەنگەن 4 مىڭنان اسا ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ اتى-جوندەرى تاس تاقتاعا ويىلىپ جازىلعان. اتالعان ءتىزىمنىڭ سىرتىندا عىلىمي ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە قۋعىنعا ۇشىراعان تاعى 3000 ادامنىڭ دەرەگى تابىلعان ەكەن.
جاڭالىق اۋىلى ناۋبەت جىلدارى وققا ۇشقان ادامداردىڭ ورتاق مولاسىنا اينالعان قاسىرەتتى ورىن رەتىندە ەرەكشە نازاردا بولۋى كەرەك. ال ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارناپ اشىلعان سول مۋزەيدە زارلى جىلداردا جاپا شەككەن ادامداردىڭ مۇڭلى ءۇنى قۇلاققا كەلەتىندەي...
الماتى وبلىسى