ارحيۆ دەرەكتەرىندەگى اشارشىلىق جىلدارى

بۇل اسىرەسە جەر ماسەلەسىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ نەگىزىندە قايتا قۇرۋ ساياساتىندا­ ايقىن كورىندى. اشارشىلىق تۋرالى ەسەپ­تەر مەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر, قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق زيا­لىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى, كوررەسپوندەنتسيالارى كىمدەرمەن قارىم-قاتىناستا بولعاندىعى تۋرالى ماتەريالدار بۇ­رىنعى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە تۇس­كەن, ودان كەيىن قايتارىلماعان. ءتىپتى بۇل ورگانعا قاعاز بەتىنە تۇسكەن قازاق شەجىرەلەرىنە دەيىن الدىرىلىپ, ولار­­دان كىم سۇلتان, كىمنىڭ بي, باتىر بولعاندىعى جونىندە مالىمەتتەر جيناستىرىلعان. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجات پەن ماتەريال ءتۇرلى ۆە­دومستۆو­لاردىڭ قويمالارىندا قال­دىرىلدى. ال ولاردىڭ كوپشىلىگى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, باس پرو­كۋراتۋرا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ار­حيۆتەرىندە ساقتالۋدا. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋى تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى جيناقتاۋ جانە دايىنداۋ بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ تاريحىنا قاتىستى 5 مىڭ قۇجات انىقتالدى. سونىڭ ىشىن­دە 310 قۇجات جيناققا ەنگىزىلدى. «كول­لەك­تيۆيزاتسيا سەلسكوگو حوزيايستۆا كازاحستانا (1926-1941گگ.) – الما-اتا., 1967. – ت. I-II. – 957س.)» ات­­تى­ جي­ناققا ەنگىزىلگەن قۇجاتتار قا­تا­­رىن­دا قارارلار, بۇيرىقتار, شە­شىمدەر بولاتىن. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى, جەر-سۋ رەفورمالارىنىڭ جۇرگىزىلۋى تۋرالى قۇجاتتار جيناعى دا باسپادان شىعارىلدى. شىعارىلعان قۇجاتتىق جيناقتارعا وكىنىشكە قاراي, 1930-1933 جىلعى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزە­ڭىندەگى كوپتەگەن ارحيۆتىك قۇجاتتار ەن­گىزىلمەي قالدى.

ەلدى جايلاعان اشارشىلىق, قارا­پايىم ازاماتتاردىڭ نارازىلىعى جو­نىن­دەگى مالىمەتتەر بىرلەسكەن مەم­لە­كەتتىك ساياسي باسقارماسى (وگپۋ) تا­راپىنان بكپ (ب) قازاق ولكەلىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسشى-شارۋا ينس­پەكتسياسىنا جىبەرىپ وتىرعان اسا قۇپيا وپەراتيۆتىك حابارلارىندا كورسەتىلگەن. سول حابارلامالار مەن ما­لىمەتتەردى سارالاپ كورەلىك.

گۋرەۆ. پرومستروي. اعاش ۇستاسى اني­سيموۆ: «كووپەراتسيا جارنالىق اقشانى جيناۋدى عانا بىلەدى, ال دۇكەندەردە ەشتەڭە جوق. ماي دا, قانت تا, ەت تە, جارما دا جوق. قالاي ءومىر سۇ­­­رسەڭ, ولاي ءومىر ءسۇر. ال اسحانادا بى­­لامىقپەن تاماقتاندىرادى. وسى بىلامىقتى ستالينگە بەرۋ كەرەك. مەيلى ايتسىن, وسىدان كەيىن قالاي جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىن. ول ءبىزدى بەس­جىلدىقپەن تويدىرۋدى قوياتىن شىعار. بىرەۋى سىزادى, قالعاندارى قولدايدى. الداعى بەسجىلدىقتاردا دا بىزدەردى ولۋگە ماجبۇرلەيدى».

1933 جىلدىڭ 15 مامىرىندا ماۋ­سىم­دىق جۇمىسشى تيۆيكوۆ قايتىس بول­عان كوممۋنيستىڭ جانازاسىندا «ەندى كوممۋنيستەر اشتان ولە باستا­دى. جاقىن ارادا كوممۋنيستەردەن قۇتىلىپ, ءومىر جاقسارادى» دەسە, دەسياتنيك زاگۋلوۆ ء«بىز اقىماقپىز. وسى ءۇشىن سوعىستىق پا؟ مىنە, قانداي بوستان­دىققا قول جەتكىزدىك. ال قازىر قايتادان ءبىزدىڭ مويىنىمىزعا ءارتۇرلى «التىن ءتىستى» وڭباعاندار ءمىنىپ الدى. ال حالىق بولسا اشتىقتان زارداپ شەگۋدە».

قۇرىلىس تسەحىنىڭ قارا جۇمىس­شىسى رەزۋنكوۆا جۇمىسشىلارعا اشىق­تان-اشىق: «اقتار تۇسىندا بۇدان جاقسى تۇرىپ ەدىك. مەنىڭ كۇيەۋىم قا­شىپ كەتتى. مىنا وكىمەتتى قۇلاتاتىن ادامدار تابىلماي ول قايتا ورالمايدى» دەپ اشىنا جازعان.

ال جۇمىسشى سەمەنوۆ: «كەڭەس وكى­مەتى قىل ۇستىندە. بۇل وكىمەت حالىق­تى اشتىق پەن ولىمگە الىپ كەلدى» دەپتى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءار­حيۆى (ودان ءارى قر پا), 719-قور, - ءتىزىم, 6- ءىس).

الماتى. قالاداعى №10 مەكتەپ مۇعالىمى رىكوۆا ك.ماركستىڭ قايتىس بولۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا بايلانىس­تى «ماركسپەن جاقسى, بىراق ونسىز ءتىپتى جاقسى بولعان بولار ەدى. مىنە, ماركس تەورياسىنىڭ بەت-بەينەسى. ەل­دە اشارشىلىق. ناننىڭ جوق بولۋى كوميسسارلاردىڭ كىناسى, ولار ساۋات­سىز. جوسپار ەسەبىن جاساقتاعاندا قا­تە جىبەرگەن. كوميسسارلار بۇرىن ەتىك­شىلەر بولعان, مىنە سوندىقتان دا سولار­دىڭ كىناسىنەن ءبىز اشىعۋدامىز».

اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى يسقاقوۆ: «قا­زاقستان فورمالدى تۇردە كولونيا ەمەس, شىندىعىندا پاتشالىق رەسەي تۇ­سىن­داعىداي ورتالىق رەسەيدىڭ كولو­نياسى بولىپ قالىپ وتىر. بارلىق مالدى تارتىپ الىپ, ورتالىققا جى­بەردى. قازاقستان ەكونوميكاسى بكپ (ب) باسشىلىعىمەن دەگراداتسياعا ۇشى­­راۋدا. قازاق اۋىلىنىڭ جاع­دايىن بىلەتىن قىزمەتكەرلەر جوق. باي­تۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ جانە ت.ب. سياقتى قازاق قىزمەتكەرلەرىن قۋىپ جىبەردى. 1928 جىلعا دەيىن قازاقستاندا رۋلىق قۇرىلىس بولدى. تاپتىق قۇرىلىس بولعان جوق, ول كەرەك تە ەمەس ەدى. باي­لار­مەن كۇرەسۋدىڭ, كونفيسكاتسيانىڭ دا قاجەتتىلىگى دە جوق بولاتىن».

ستۋدەنت مۇراتباەۆ: «وكىنىشتى, بىر­دەن تۇرمەگە وتىرعىزادى. مەن دە ستۋ­دەنتتەر اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەن بولار ەدىم. كەرەك بولسا كوممۋنيستەردىڭ وزدەرى قازاق­ستانداعى جاعدايدىڭ كۇننەن-كۇن­گە ناشارلاپ بارا جاتقاندىعىن جەتە تۇسى­نەتىن بولادى» دەپ ەستەلىك قالدىر­عان.

ەڭبەكشىقازاق اۋدانى بويىنشا. «ورنەكتى» كولحوزىنىڭ مۇشەسى اسقار باباەۆ قارامىس كانالىنداعى جاساعان جۇمىسىنان ازىق-ت ۇلىك الا الماي, جۇمىسىن تاستاپ, اۋىلعا قايتار جولدا اشتان ولگەن. ياروسلاۆسكي اتىنداعى كولحوزدىڭ مۇشەسى اناستاسيا ميششەنكو جينالعان ءبىر توپ ادامعا ء«بىزدى توناۋ­دا ءارى جۇمىس جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. نان بەرمەيدى, سەبەبى بارلىعىمىزدى اشتان ءولتىرۋ. سوندىقتان ۇرا قازىپ, ازىق-ت ۇلىكتى سوندا ساقتايىق. بۇل ءبىزدىڭ قۇ­قىمىز, وعان ەشكىم تىيىم سالا المايدى», دەپ ۇندەۋ تاستاعان.

بۋدەننىي اتىنداعى كولحوز مۇ­­شە­سى فەدور ماسكالەنكو: «مىنە, وسى­عان جەتتىك. ءبىر اپتادان استى, اش جا­تىرمىن. تاماق الاتىن جەر جوق. كولحوز باس­قارماسى كومەكتەن باس تارتتى. تا­عى بارامىن. بەرمەسە بالالارعا شىرى­گەن كارتوپقا سۋلەما (مەديتسينادا قولدانىلاتىن حلورلى سىناپتان جاسالعان ۋلى اق ۇنتاق) قوسىپ ءپىسىرىپ بەرىپ, ءوزىم دە بالالارمەن بىرگە و دۇ­نيەگە اتتانامىن» دەپ مىنا كەلەشەك­تەن كۇدەرىن ۇزگەن.

13 اقپاندا 30 اش ادام ناۋبايحانادان دۇكەندەرگە نان الىپ بارا جاتقان كولىككە شابۋىل جاساعان. ناۋرىز ايى­نىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك ۇرلىعىنا بايلانىستى 41 تەرگەۋ ءىسى قارالىپ, 329 ادام جاۋاپقا تارتىلعان.

كالينين اۋدانى. قاسكەلەڭ سەلوسى­نىڭ تۇرعىنى ەليزاۆەتا گورشوكوۆا: «كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ازاتتىق ورنىنا ءولىم كەلدى. بۇرىن ءولىم وتە سيرەك بولاتىن, ال قازىر مال سياقتى كۇنىنە بىرنەشە ادام ءولىپ, ورعا كومە سالادى» دەپ كوزىمەن كورگەنىن قاعازعا ءتۇسىرىپتى.

جاركەنت. اۋداندىق اۋىلشارۋا­شىلىق جابدىقتاۋ مەكەمەسىنىڭ قىز­مەتكەرى لاۆرەنتەۆ نانمەن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىنداعى اڭگىمەدە: ء«بىزدىڭ بار­لىق ءومىرىمىز ءبىر ءۇزىم نانعا بايلانىستى بولىپ تۇر. وكىمەت بۇعان دا قارسى. بۇدان سوڭ ەرىكسىز شەتەلگە قاشۋ ويعا كەلەدى نەمەسە باندىلارعا قوسىلۋ قالىپ تۇر. تەك اشتان ولمەۋ كەرەك», دەپتى.

قىزىلوردا. ستۋدەنت ماكۋموۆ «قوعام­تانۋ» ساباعىنداعى «مەملەكەت­تىڭ جويىلۋى» تاقىرىبىن تالقىلاۋ بارىسىندا «مەملەكەتتىڭ جويىلۋىن مىنا فاكت بويىنشا ايتۋعا بولادى, باستاپقىدا 500 گرامم نان بەرىلدى, سوسىن 300 گرامم, ارتىنان 200, ودان سوڭ 100 گرامم. وسىنداي جاعدايدا ءبىز بىرتىندەپ ولەمىز. مىنە, مەملەكەت تە وسىلاي جويىلادى» دەپ ءوز پىكىرىن ءبىل­دىرىپتى.

شىمكەنت. 1932 جىلدىڭ 11 قازان كۇنى قالالىق ەلەكترستانساسىنىڭ 10-15 جۇمىسشىسى نانمەن قامتامسىز ەتۋدى تالاپ ەتىپ, قالالىق ساۋدا ورتالىعىنا كەلگەن.

گۋرەۆ. قالا ماڭىندا 12 قازاق توپتا­سىپ جارتى قاپ قۇمارشىق الىپ كەلە جاتقان قازاقتان تارتىپ الىپ, ءوزىن قىلعىندىرىپ ولتىرۋگە جۇمىس­تان­عان. تەك ميليتسيانىڭ ارالاسۋىمەن عانا قىلمىستىڭ الدىن الدى» دەپ مالىمدەيدى.

پەتروپاۆل. ورىس پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ وقىتۋشىسى زايتسەۆا: «بۇ­رىن ءبارى بولدى. ال قازىر اش, تو­ڭىپ-شاشىراپ وتىرمىز. بۇل ۋاقىتتا كوم­­مۋنيستەر توق, ولار ءۇشىن ءبارى بار.­ جۇمىس­شىلار ءۇشىن تۇك جوق, ولار­ اشىعۋدا, ال كوممۋنيستەر بولسا ۇگىت­تەي­دى».

مەديتسينالىق تەحنيكۋمىنىڭ ستۋ­دەنتى سۋحوۆ: «قازاقستان كۇن سايىن وتە شاپشاڭ قارقىنمەن دەگراداتسياعا ۇشى­راۋدا».

ورال. كىرپىش زاۋىتىنىڭ جۇمىس­شىسى رامازانوۆ: «ەكى كۇن بولدى, نان جوق. اسحاناعا باراتىن اقشا جوق. بىلاي جۇمىس جاساي المايمىن. مەنىڭ بۇدان ءارى كۇشىم جوق».

قالاداعى №2 جەتىجىلدىق مەك­تەپتىڭ وقۋشىسى كرىلوۆ: «يتتەر سياقتى ىزالاندىرۋ ءۇشىن ساۋدامەن قامتاماسىز ەتۋدى اشتى, گازەتتەر وتىرىك جازادى. بىزگە ايتادى باسقا ەلدەردە جۇمىسسىزدىق, ال بىزدە ودان دا كوپ جۇمىسسىزدىق. ساماراداعى وق-ءدارى زاۋىتىنداعى قىسقارتۋدان كەيىن 20 مىڭ جۇمىسشىدان 18 مىڭ جۇمىسشى قالدى. قازىر جۇمىستان قىسقارعان جۇمىسشىلار ورالعا اعىلۋدا».

شىڭعىرلاۋ اۋدانى. «سەلستروي» مەكەمەسىنىڭ كوشىرى اندرەي جابين: «اشتان ولگەندى كۇتكەننەن گورى ءوز-وزىڭە قول جۇمساپ ولگەن دۇرىس. ەگەر دە باندىلار پايدا بولسا بۇكىل حالىق سولاردىڭ سوڭىنان ەرەر ەدى».

«قالبىرقۇرىلىس» ءورت ءسوندىرۋ كومانداسىنىڭ قىزمەتكەرى سيلىح: «ۇكىمەت باسىندا وتىرعاندار عانا جاقسى تاماقتانادى. ال بىزدەر, جۇمىس­شىلار نانسىز وتىرمىز, ودان ءارى دە وسىلاي نانسىز وتىرا بەرەمىز. ەگەر دە وسىلاي جالعاسا بەرسە قولعا قارۋ مەن قانجار الۋعا ءماجبۇر بولامىز» (قر پا, 719-قور, 4-ءتىزىم, 719-ءىس).

قاراعاندى. ايىرتاۋ اۋدانى. «ۆولنا» كوممۋناسىندا شىلدە ايىندا 40 ادام, ال تامىز ايىندا 25 ادام اشتان ولگەن.

مامليۋت اۋدانى. كوۆال سەلو­سىنداعى 15 جەكە شارۋاشىلىق استىق تاپسىرۋعا قارسىلىق ءبىلدىرۋدىڭ سەبەبىن تاعى دا اشتان قالۋ قاۋپى بارلىعىمەن تۇسىندىرگەن. بەلوگو سەلوسىنداعى 25 جەكە شارۋاشىلىق وكىلدەرى دە استىق تاپسىرۋعا قارسى­لىقتارىن ءبىلدىردى (قر پا, 719-قور, 4-ءتىزىم, 675-ءىس).

سەمەي. تەرى زاۋىتىنىڭ جۇمىس­شىسى گورەلوۆ «كووپەراتسيا ناشار جاب­دىق­تايدى, قازىر اشتىق جاعدايدا ءومىر سۇرۋدەمىز. كوممۋنيستەردى قۋ كەرەك. ولار نان مەن ەتتى شەتەلگە جىبە­رۋگە دايىنداۋدا. ماعان تانىس ماتروس جازادى, دايىندالعان نان, ەت پەن مايدى كۇندەلىكتى 8-10 كەمەگە تيەيمىز», – دەيدى.

ورال. ەت سويۋ قويماسىنىڭ سلەسارى الەكساندر حرۋششەۆ: «موسكۆا ەت جەيدى, ال بىزدەر سۇيەك-ساياق جەيمىز. ءبىزدىڭ قوجايىندار ءبىزدى دۇرىس ەتپەن دە تاماقتاندىرا المايدى».

مەحانيكالىق تسەحتىڭ جۇمىسشى­سى كويتۋن: «ۇكىمەت دۇرىس ىستەمەي وتىر. جۇمىسشىلاردى نانمەن قامتاماسىز ەتۋدە بىرنەشە ساناتقا ءبولىپ قويدى. بىركەلكى پايكاعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك».

جۇمىسشى مەدۆەدەۆ: «ولاردا قوساتىن پاەك جوق. ءبارىبىر بەسجىل­دىقتىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىعىمىز اشتان قاتامىز».

گۋرەۆ. سلەسار سميرنوۆ: «بۇرىن دۇرە پايدالاندى, قازىر سوتسياليستىك جارىستى پايدالانادى. جالپى ايتقاندا, بەسجىلدىق اۋىر نارسە, ءبىز وعان شىداس بەرە الامىز با ەكەن؟».

ەمبى. سلەسار زايكين: «مەنىڭشە بەسجىلدىق 4 جىلدا ەمەس, 25 جىلدا دا ورىندالمايدى. مىناداي اشقۇرساق قارىنمەن جۇمىس جۇرە مە؟! بارلىق جەردە كەزەك, العا جانە اشارشىلىق».

دوسسور. جۇمىسشى كورولەۆ: «ار­تى­مىز­دا جاقسى ءومىر بولدى, ال الدا تەرەڭ شىڭىراۋ».

ريددەر (سەمەي). مەحانيكالىق زاۋىتتىڭ جۇمىسشىلارى ۋستينوۆ, كورششۋنوۆ: «توبەت سياقتى اش بولساڭ, مۇندا شايتان دا جۇمىس جاساپ, ءومىر سۇرمەس. بارلىعى تاياۋ ۋاقىتتا اشتان ولەدى» (قر پا, 719-قور, 2-ءتىزىم, 126-ءىس).

ەلدەگى اشارشىلىق پەن جوق­شىلىق, ورىنسىز ايىپتاۋلار, كۇش­تەپ ۇجىمداستىرۋ, توناۋ, ويدان شىعا­رىلعان اۋىر سالىقتار, مالدى زاڭسىز تاركىلەۋ, شولاق بەلسەندىلەردىڭ اسىرا سىلتەۋى مەن جۇگەنسىزدىگى – بار­لىعى جيناقتالا كەلىپ قاراپايىم ادام­داردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاساڭ ساياساتىنا قارسى شاعىن توپتار كەڭەس ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاسادى. جىلقىنى ايداپ كەتتى, مال مەن استىقتى ۇرلاپ, تاۋار, اقشا تونادى. بۇل ارەكەتتەر بيلىك تاراپىنان قاتاڭ تالاپ ەتكەن م ۇلىك جوسپارىن ورىنداۋ, سالىق تولەۋ, جايلاعان اشتىقتان جان ساقتاپ قالۋ نيەتىنەن تۋىندادى.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى