جالپى عىلىمدا ەڭ ءجيى ايتىلاتىن زەرتتەۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىرى – ىرگەلى زەرتتەۋ دە, ەكىنشىسى – قولدانبالى زەرتتەۋ. ادەتتە تەحنيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن قولدانبالى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ, ءونىمىن وندىرىسكە ەنگىزە الامىز. ال كوبىنە-كوپ ادامزات ومىرىنە قاتىستى قولعا الىناتىن وسى ءبىر ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ونىمدىلىگى, پايداسى ونىڭ ناتيجەسىن قوعام قاجەتىنە قولدانۋمەن ولشەنەدى. ءبىز بۇگىندە سول قۇندى زەرتتەۋلەردىڭ جەمىسىن قاجەتىمىزگە قانشالىقتى قولدانىپ ءجۇرمىز؟ ونىڭ ماڭىزى نەدە؟ ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ جۇرگىزىلمەۋى نەمەسە ونداعى دالەلدەمەلەردى قولدانۋ قوعامدى, ءارىسى ادامزات, بەرىسى ءبىر مەملەكەتتى قانداي جەتىستىككە جەتەلەۋى مۇمكىن؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
الدىمەن ىرگەلى زەرتتەۋ تۋرالى ءبىر تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ الايىق. ەلىمىزدىڭ قولدانىسىنداعى «عىلىم تۋرالى» زاڭىندا بۇل تەرمينگە «تابيعات, قوعام, ادام دامۋىنىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارى مەن ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى تۋرالى جاڭا عىلىمي ءبىلىم الۋعا باعىتتالعان تەوريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋ» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرىلىپتى. بۇۇ جانىنداعى ءبىلىم, عىلىم مەن مادەنيەت جۇمىستارىمەن اينالىساتىن يۋنەسكو ۇيىمى «ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدىك قانداي؟» (What is the optimal balance between basic and applied research?) اتتى تانىمدىق ماتەريال جاريالادى. ال سول ماقالا, سوزبە-ءسوز اۋدارساق: «كوك اسپاندى زەرتتەۋ, اشىلعان جاڭالىقتى زەرتتەۋ, شەكارالىق زەرتتەۋلەر, ىرگەلى زەرتتەۋلەر. بۇل ءوزى تۇرلىشە اتالۋى مۇمكىن, بىراق ىرگەلى زەرتتەۋلەردە وزگەرمەيتىن ءبىر نارسە (تۇراقتىلىق) بار: ونداعى ناتيجە – تابيعاتىنان بەلگىسىز», دەپ باستالعان. ءيا, تەوريالىق, ياعني ءسوز جۇزىندەگى ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋ, ءارى سوڭىندا نەنىڭ كۇتىلەتىنى بەلگىسىز بولسا دا اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە عالىمداردان كوپ جاعدايدا ىرگەلى زەرتتەۋلەردى قولدانبالىعا اينالدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى دامىعان ەلدەردە بىزدەگىدەي قولدانبالى زەرتتەۋلەردى عانا ەمەس, ىرگەلى زەرتتەۋلەردى دە مەملەكەت جۇيەلى تۇردە قارجىلاندىرادى. ەلىمىزدە مۇنداي ماڭىزدى ءىس ەندى عانا قولعا الىنباق. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ قازاقستاندىق عىلىمدى دامىتۋ توڭىرەگىندە باس باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا: «جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءاردايىم مەملەكەتتىڭ نازارىندا. ەلدىڭ سەيسميكالىق, سۋ, بيولوگيالىق, حيميالىق, يادرولىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە جانە قوسا قارجىلاندىرۋ سۋبەكتىسىن تاڭداۋ بايىپپەن قاراۋدى قاجەت ەتەدى. تاريح, ارحەولوگيا نەمەسە فيلولوگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ بيزنەس تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرىلۋ پەرسپەكتيۆاسى جوق. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق بەيىندى عىلىمي ۇيىمداردى بازالىق قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ شارالارىن قابىلداۋدا. بۇل – ەڭ الدىمەن ءتىل ءبىلىمى, تاريح, فيلوسوفيا, ادەبيەت, ەتنوگرافيا جانە ت.ب. سالاداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن ينستيتۋتتار. مۇنداي زەرتتەۋلەر ۇزدىكسىز ءارى گرانتتىق كونكۋرستاردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراماستان جۇرگىزىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن», دەدى.
جارايدى, ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلدى دەيىك, بىراق بىزدە, اسىرەسە وسىنداي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەتىن عالىمدارىمىزدا ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن ومىردە قولدانۋعا, ء«ونىمىنىڭ» ومىرشەڭدىگىنە بەيىمدەۋ داعدىسى قالىپتاسقان با؟ ماسەلە – وسىندا. عالىمدار اراسىندا بۇل پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن گۋمانيتارلىق عىلىمدا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن عالىم, ادەبيەتتانۋشى بەكارىس تىلەگەن ۇلى اشىق ايتىپ وتىر. قازىر ورتا عاسىر ادەبيەتىن تۇپنۇسقادان زەرتتەپ جۇرگەن ول تۇركيا مەن ەۋروپا عالىمدارىنىڭ بىزدە دەرەكسىز, ناتيجەسى بەلگىسىز دەپ باعالاناتىن ادەبيەتتىڭ ء«ونىمىن» دە قولدانبالى زەرتتەۋگە اينالدىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن جەتكىزدى. «گۋمانيتارلىق سالادا دا قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, ورتا عاسىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلىن زەرتتەپ, اراب نەمەسە كونە ۇيعىر گرافيكاسىن لاتىنعا اينالدىرىپ, سوزدىگىن جاساپ بەرگىسى كەلەتىندەر بار. ورتا عاسىرلىق ءومىردى زەرتتەۋدى كوزدەيتىن كەيىنگى عالىمدارعا اۋاداي قاجەت. بىراق وسى نارسەنى جۇزەگە اسىرا الماي وتىرمىز», دەيدى ب.تىلەگەن ۇلى. ونىڭ ويىنشا, تەك تەوريامەن شەكتەلىپ, ء«ونىمىنىڭ» ومىرشەڭدىگىنە, پراكتيكادا قولدانىلۋىنا وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبىرەك ىزدەنبەۋى, جالقاۋلىعى سەبەپ. «قۇتادعۋ بىلىكتى» العاش فرانتسۋز, نەمىس, شۆەد, ۆەنگر سىندى ەۋروپا عالىمدارى كوپ زەرتتەدى. وسى كونە تۋىندىنى تۇپنۇسقادا وقيتىن الەمدە قاي ەل بار دەسەك, ۆەنگريادان اتتاپ كەتە المايسىز. نەمىس, ۆەنگر, تۇرىك عالىمدارىنا مىندەتتى تۇردە وقىتىلادى. ءتىپتى تۇركيا عالىمدارىنىڭ اتالعان ەڭبەككە قاتىستى زەرتتەۋلەرىنەن قاتە تاۋىپ, تۇزەتكەن امەريكا عالىمدارى بار. ءبىز نەگە سونى تۇپنۇسقادان وقىمايمىز؟ ناقتىلىق جوق جەردە عىلىم دا, ونىڭ قولدانبالىلىعى دا جوق», دەدى ادەبيەتتانۋشى عالىم. ناقتىلىقتىڭ جوقتىعىنان عىلىمنىڭ بار ءنارىن وزگەگە قولدان بەرىپ قويعاندايمىز. امەريكالىق عالىم روبەرت دانكوف (Robert Dankoff) «قۇتادعۋ بىلىكتى» سوناۋ 80-جىلدارى اعىلشىن تىلىنە «Wisdom of Royal Glory, ياعني قاسيەتتى پاتشالىقتىڭ دانالىعى» دەپ اۋدارىپ, بۇل ەڭبەكتىڭ بيلىككە, مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىستى كىتاپ ەكەنىن ايتتى. ء«بىز وسى «قۇتادعۋ بىلىكتى» مەملەكەتتىك باسقارۋدا قولدانىپ ءجۇرمىز بە؟ مىنە, ىرگەلى زەرتتەۋدەن قولدانبالى زەرتتەۋگە كەلدىك. مىسالى, جاقىندا جاساقتالعان پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆى «قۇتادعۋ بىلىكتە» تۇر. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتىمىز ايتىپ جۇرگەن «ەستيتىن مەملەكەت» كونتسەپتسياسى دا بالاساعۇن ەڭبەگىندە ايتىلعان. مەملەكەت باسشىسى كونە ەڭبەكتەگى ويدى ءىس جۇزىندە قايتا جاڭعىرتتى. سول سەكىلدى قازىرگى مەملەكەتتىك باسقارۋدا, قوعاممەن بايلانىس ورناتۋدا, الەۋمەتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋدە ءبىزدىڭ ادەبيەتتەگى دايىن تۇرعان قانشاما دۇنيەنى قولدانۋعا بولادى عوي. عالىمدار وسىنداي باعىتتا جۇمىس ىستەۋى قاجەت», دەيدى عالىم.
ءيا, ىرگەلى زەرتتەۋدى قولدانبالى زەرتتەۋگە اينالدىرۋدا, عىلىمدى ادامزاتتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە پايدالانۋدا عالىمداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, ىزدەنىسى, ىنتا-ىقىلاسى زور ءرول وينايتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, قولدانبالىعا اينالدىراتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەتىن عالىمدارعا قولداۋ قاجەت قوي. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ قولدانىسىنداعى «عىلىم تۋرالى» زاڭىندا عىلىمي قىزمەتتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءۇش ءتۇرلى باعىتتا (بازالىق; گرانتتىق; باعدارلامالىق-نىسانالى) قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ارنايى تاراۋ (7), وندا بىرنەشە باپ بار. سول باپتاردىڭ بىرەۋىنەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە قارجى قاراستىرۋ تۋرالى ءسوز تاپپايسىز. ەسەسىنە 27-باپتىڭ 11-تارماعىندا: «قوعامدىق, گۋمانيتارلىق عىلىمدار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعانىس عىلىمى سالاسىنداعى قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قوسپاعاندا, جەكەشە ارىپتەس تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرۋدى تارتۋ كەزىندە قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى بازالىق, گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ قاعيدالارىندا ايقىندالادى», دەلىنگەن. نەگە «قوعامدىق, گۋمانيتارلىق عىلىمدار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعانىس عىلىمى سالاسىنداعى قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قوسا العاندا» دەمەسكە؟ ويتكەنى اتالعان سالالاردا دا قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ابدەن بولاتىنىن بىلەمىز عوي. مەملەكەت قوعامنىڭ دامۋ ستراتەگياسىن, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ باعىتىن, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارىن, ءتىپتى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ءوزىن ناقتى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ ازىرلەسە, بولاشاعى دا باياندى بولماي ما؟
قولدانبالى زەرتتەۋگە اينالدىرۋعا بولاتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە مەملەكەت تاراپىنان كوپ كوڭىل, ماڭىزدىسى قارجى بولىنبەگەندىكتەن دە عالىمدار شەتەلدىك قورلار مەن ۇيىمداردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيدى, سىرتقا يەك ارتادى. سونىڭ ءبىرى «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ولكەتانۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, تاريحشى-ەتنولوگ باتىرحان ەلىك ۇلى امەريكالىق «سوروس» قورىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستانداعى ءدىني ماسەلەلەردى زەرتتەگەن. «بۇل قور ورتالىق ازياداعى پروبلەمالارعا وزدىگىنەن قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, عالىمداردى تارتادى. ءبىز ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ تاراپىنان مۇنداي ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە جۇيەلى قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلماعاندىقتان, وسىنداي حالىقارالىق ۇيىمدارعا جۇمىس ىستەيمىز. ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەتىن تالاي عالىم شەتەلگە كەتتى. ۇكىمەت تاراپىنان گۋمانيتارلىق عىلىمعا كوڭىل بولمەۋىنىڭ سالدارىنان ىرگەلى زەرتتەۋلەر قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە اينالماي, عالىمداردىڭ ءوز ىشىندە قالىپ قويىپ جاتىر. ماسەلەن, شەتەلدەردەگى وبلىستىق, ورتالىق مۋزەيلەردە ارنايى قوعامدىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار. ال ءبىزدىڭ مۋزەيلەر جادىگەرلەردى ساقتاپ, قورعايتىن قويما, بولماسا كەلۋشىلەرگە كورسەتەتىن كورنەكى ورىننىڭ عانا ءرولىن اتقارىپ وتىر. بىزگە ارحەولوگتىڭ تاۋىپ وتكىزگەن جادىگەرلەرىن ءارى قاراي زەرتتەپ, زەردەلەيتىن مامانداردان قۇرالعان ورتالىق ياكي ينستيتۋت كەرەك. ءار مۇرانىڭ قۇپياسىن اشىپ, اقپاراتىن جان-جاققا تاراتساق, بۇل تۋريستەردى تارتپاي ما؟ ال ەلىمىزدە «قاسيەتتى قازاقستان» سىندى ورتالىق نەبارى 3 جىل بۇرىن عانا اشىلدى. نەگىزى ءاربىر وبلىستا ينستيتۋتتىڭ فيليالى نەمەسە زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋى كەرەك», دەيدى ب.ەلىك ۇلى. ساراپشىنىڭ سوزىنەن گۋمانيتارلىق عىلىمداردى وقىتاتىن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىندا ارنايى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتاردىڭ دا بارى ويىمىزعا ورالدى. اۋسترالياداعى ۋوللونگوڭ (Wollongong) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى «ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى» وسىعان دالەل. مۇنداي ءتىزىمدى تولاسسىز تولىقتىرا بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلگەنى, عالىم ىرگەلى زەرتتەۋدى قوعامنىڭ قاجەتىنە جاراتاتىنداي قولدانبالى زەرتتەۋگە اينالدىرۋعا سول ستۋدەنت كەزىنەن ماشىقتانۋى كەرەك. ايتپەسە تەك تەوريانىڭ, اشىعىن ايتقاندا سىلدىر ءسوزدىڭ عالىمدارىن دايارلاۋدان ءارى اسا المايمىز.
P.S.: ءبىر كەزدەرى «تاڭدايى تاقىلداعان ءتاپ-ءتاتتى بالاقايدى كورسەم, ونىڭ اتا-اناسىنا; جاڭالىق اشىپ تۇرعان وقۋشىنى كورسەم, ۇستازىنا; تاماشا تۋىندىنى تاپسام, ونىڭ اۆتورىنا, اۆتورىنا دا ەمەس-اۋ – مۋزاسىنا; الەم الدىندا توپ جارعان دارابوزدى كورسەم, ونىڭ قوعامىنا; بىلىكتى قولباسشىنى كورسەم, ونىڭ حالقىنا قوشەمەت كورسەتكىم كەلەدى» دەپ جازعان ەكەنبىز. ويتكەنى ءبىز تەك كوزگە كورىنەتىن ەڭبەكتى ەلەيمىز, قولمەن ۇستاي الاتىن ونەرتابىستى جەتىستىككە بالايمىز. بىراق سونىڭ تاساداعى تالانت پەن كوزگە كورىنبەيتىن جۇمىستىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلەتىنىن پايىمداي قويمايمىز. ناتيجەسى بارىمىزگە بىلىنە بەرمەيتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ دە عىلىمعا, قوعامعا, ادامزاتقا, مەملەكەتكە تيگىزەتىن ىقپالى, پايداسى تۋرا سونداي. ءونىمى كوزگە كورىنەتىن قولدانبالى زەرتتەۋ نەگىزىنەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرسىز پايدا بولا المايدى. ەڭ قىزىعى, ءاردايىم جان-جاقتى قولداۋعا يە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ ادامزات ومىرىنە, يگىلىگىنە, قوعامنىڭ وزگەرۋىنە, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن ساراپتاپ باعالايتىن دا, قاراپايىم تىلمەن ايتساق «باعىن اشاتىن» دا – سول ىرگەلى زەرتتەۋلەر. دەمەك, ءبىز عىلىمي جاڭالىقتىڭ تۋىنا سەبەپكەر بولىپ, كەيىن وندىرىسكە ەنگىزىلگەن ونەرتابىستىڭ ومىرشەڭدىگىنە سەپتىگىن تيگىزەر ىرگەلى زەرتتەۋلەردى تاسادا قالدىرا تۇرىپ عىلىمدى جاساۋ, دامىتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا حاقىمىز جوق.