تاياۋدا «ەگەمەننەن» باسىلىمنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالىنىڭ «كاسىپ پەن ءناسىپ» دەگەن ماقالاسىن وقىدىم. ايتىلماي جۇرگەن ماسەلە ەمەس, مۇنى نەگە جازدى ەكەن دەپ نازار اۋدارىپ ەدىم, ەكى نارسە ويعا قوزعاۋ سالدى.
بىرىنشىدەن, يسمايل گاسپىرالىنىڭ 1909 جىلى قازاق حالقى تۋرالى جاناشىرلىقپەن جازعان ماقالاسى ورنىمەن, ورايىمەن ورالعان ەكەن. وسىدان 111 جىل بۇرىنعى تۇركى الەمىنىڭ تاۋ تۇلعاسىنىڭ جانايقايى, تەرەڭ وي-تولعاۋى تاريحي قۇندى ءارى ءتىرى دۇنيە. ونىڭ دالامىزعا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردى سەزىنىپ, بولجاعان كورەگەندىگى مەن جار سالىپ ساقتاندىرۋى قايران قالدىردى. تەمىر جول كەلىپ, جەردى جاتجۇرتتار السا, ءورىس تارىلىپ, مال قىرىلسا, قازاق حالقى قىرعىنعا ۇشىراۋى مۇمكىن, تەزىرەك وتىرىقشى بول, ەگىن ەك, كاسىپ قىل دەگەن دانالىق ءسوزدىڭ شىندىعىن كەيىنگى تاريح كورسەتتى – اشارشىلىق قاسىرەتى ەستەن كەتەر مە؟
ەكىنشى نازار اۋداراتىن جايت – وسى تاريحي ەڭبەكتەن وي ساباقتاعان عالىم دارحان قىدىرالىنىڭ اتاكاسىپ تۋرالى تولعامدارى. شىنىندا دا, اتادان قالعان كاسىپ كوپ بولعانىمەن, بۇگىندە ءناسىپ بولىپ وتىرعانى قايسى؟ بۇل ەل بولىپ ويلاناتىن ماسەلە. ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان, اتادان قالعان كاسىبىن ءناسىپ قىلىپ, وزگە ەلدەرگە ۇلتتىق ەرەكشەلىگى رەتىندە تانىتىپ جۇرگەنىن ايتا كەلىپ, مۇنىڭ ءوزى ەلدىڭ ەلدىگىن, رۋحاني الەمىن, ءتىپتى دەنساۋلىعىن ساقتاپ تۇراتىن تامىرى, ءمانى تەرەڭ تۇتاس ءبىر الەم ەكەندىگىنە تىڭ كوزقاراس بىلدىرەدى. ال ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنىڭ اتاكاسىپتەرى تۋرالى تاراتا سويلەپ, قازىر وسىنىڭ قايسىسىن ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىپ, تابىس تاۋىپ وتىر دەگەن ومىرشەڭ ويدى قوزعايدى. شىنىندا دا, مىنە, مىناداي, مىناداي اتاكاسىبىمىز بار, ودان مىناداي پايدا تاۋىپ وتىرمىز دەپ الەمنىڭ الدىندا اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز با؟ ايتپەسە ەرىنبەگەن ادامعا ەڭبەك تابىلادى, تالاپتىعا كاسىپ از ەمەس قوي. اڭىزدىڭ ماڭىزىنا زەر سالىپ كورسەك, ءداۋىت پايعامبار پاتشالىق قۇرعان كەزىندە قاراپايىم كيىنىپ, ءوزىن ەشكىمگە تانىتپاي, حالىق كوپ جينالاتىن بازاردى ارالايدى ەكەن. ءسوز اراسىندا رەتى كەلگەندە, ادامداردان: «پاتشالارىڭ قانداي؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. «پاتشامىز جاقسى, ءادىل!» دەگەن جاۋاپ ەستىپ, قۋانىپ قالادى ەكەن.
ءبىر كۇنى ءبىر كىسى ونىڭ بۇل سۇراعىنا: «پاتشامىز جامان!» دەپتى. ءداۋىت پايعامبار رەنجىپ قالسا دا سابىر قىلىپ, سەبەبىن سۇرايدى. سوندا الگى كىسى: «پاتشامىزدىڭ ءوزىن ءوزى اسىرايتىن كاسىبى جوق, حالىقتىڭ ۇستىنەن كۇن كورەدى!» دەپتى. ءداۋىت بۇل ءسوزدى كوڭىلىنە اۋىر الىپ, كوپ ويلانادى. اقىرى, اششى بولسا دا شىندىق ەكەن-اۋ دەپ وكىنىپ, اللادان: «ماعان ءناسىپ بولاتىن ءبىر كاسىپ بەرە گور!» دەپ تىلەيدى.
ءبىر كۇنى ەت جەپ وتىرىپ يتىنە سۇيەك تاستايدى. يت سۇيەكتى الدىڭعى ەكى اياعىمەن قىسىپ الىپ, كەمىرە باستايدى. وعان قاراپ وتىرىپ, ءداۋىت قىسقاشتى ويلاپ تابادى. قىسقاشپەن قىسىپ, تەمىر سوعۋدى ۇيرەنەدى. اللا تاعالا ونىڭ يتتەن بولسا دا ۇيرەنگەن ىنتاسىنا, كىشىپەيىلدىگىنە ريزا بولىپ, ۇستالىق ونەردى بەرگەن ەكەن. ءداۋىت اسقان شەبەر ۇستا بولىپ, ماڭداي تەرىمەن تاپقان تابىسىمەن كۇن كورەدى. ۇستالىق داڭقى شىعىپ, الەمگە ايگىلى شەبەر اتانادى, حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى.
قازاقتىڭ باتىرلار جىرىندا: «بادانا كوزدى بەك ساۋىت, بەركىتىپ سوققان ەر ءداۋىت» – دەپ جىرلانادى. ونىڭ سوققان ساۋىتىنان ساداقتىڭ ۇشقىر جەبەسى وتپەيدى, قۇرىش نايزا تەسپەيدى, الماس قىلىش كەسپەيدى. مىنە, ادال كاسىپ ءناسىپ بولىپ, ەردىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ, ابىروي, العىسقا بولەيدى.
بىراق وسى جەردە ءبىر ويلاناتىن ومىرلىك ماسەلە – ادال كاسىپپەن اينالىسىپ جۇرگەن جانداردىڭ ەڭبەگى ەش, تۇزى سور بولماۋى. ياعني تالاپتى ەڭبەكقور جانداردى بارىنشا قولداپ, جان-جاقتى دەمەۋ كورسەتۋ, تاباناقى, ماڭداي تەرىمەن العان, شىعارعان ءونىمىن ۋاقتىلى وتكىزۋىنە مەملەكەتتىك قامقورلىق جاساۋ اسا قاجەت. ايتپەسە ەرىنبە, ەڭبەك ەت دەپ ايتۋ اۋىزعا وڭاي, ال شىن مانىندە اتادان قالعان كاسىپپەن شىنداپ اينالىساتىن ادامدارعا ناقتى قولداۋ بولماسا, ءىسى ورگە باسۋى اسا قيىن.
ارينە قازاق ءۇشىن كاسىپتىڭ ەڭ نەگىزگىسى – مال ءوسىرۋ. كەيدە اسىرە بىرجاقتى ويلايتىن باۋىرلارىمىز شامدانىپ جاتادى: «نەمەنە, قازاقتىڭ قولىنان مال باعۋدان باسقا ەشتەڭە كەلمەپ پە؟» دەپ. كەلگەن, ارينە كەلەدى دە. بىراق بابىمەن مال باعۋ, كاسىبي تۇردە مىڭعىرتىپ ءوسىرىپ, ساپالى, ەكولوگيالىق تازا ەت پەن ءسۇت, قىمىز بەن شۇباتتى بازارعا شىعارۋ وڭاي دەپ كىم ايتتى؟ وركەنيەتتى دەگەن ەلدەردىڭ نەبىر كەرەمەتى وقىعان, ءبىلىمپاز بالالارى قولىنا تاياق ۇستاپ, ءبىر كۇن مال باعا الار ما ەكەن؟
اۋىلداعى قازاقتىڭ ءدامى دە, ءسانى دە قوراداعى مالىمەن!
«بالا-شاعاڭدى اسىراپ وتىرعان, وزىڭە ءناسىپ بولعان كاسىبىڭدى سەبەپسىز تاستاپ كەتپە!» دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ ءحاديسى ەسىمدە.
بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وستىك, اتالارىمىز ءبىر-بىرىنەن: «كاسىپ نە؟» دەپ سۇرايتىن.
ۇلكەندەر ەڭبەكقور جاندارعا ريزا بولعاندا: «كاسىبىڭە بەرەكە بەرسىن!» دەپ باتا بەرەدى ەكەن.
بايانعالي ءالىمجانوۆ