قاراعاي بۇتاعىنا ىلىنگەن دومبىرا

ال 2005 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭ­عى كۇندەرىندە ءبىزدىڭ ۇيگە الماتىدان حات كەلدى. حات جازعان كىسىنىڭ كونۆەرتتەگى اتى-ءجونى كوزىمە وتتاي باسىلدى. كون­ۆەرت­­تى تەز-تەز اشىپ, ىشىندەگى گازەت قيىن­دىسىن («ايقىن» گازەتى. 26 اقپان, 2005 ج.) جۇگىرتە وقىدىم. ءا, دەگەننەن مىنا ءبىر جولدار جۇرەگىمدى ءدىرىل قاقتىردى.

«1997 جىلى ماۋسىم ايىندا الماتى سا­نا­­تورياسىندا ەمدەلىپ جاتىر ەدىم. بول­­مەمە ءبىر اقساقال ىزدەپ كەلدى. قو­لىن­دا دومبىراسى بار. ءوزى سەمەيدىڭ ازاماتى ەكەن. تانىستىق. اڭگىمەمىز جاراستى. ول دومبىرادا كۇي تارتىپ, وتكەن-كەت­كەندى ەسكە الىستىق. وعان كەشەگى سو­عىس كەزىندە گۋرەۆتىك ازامات ساتقان ەكەۋى­مىز­دىڭ دومبىرانى قاراعايدىڭ باسىنا قالاي ىلگە­نى­مىز­دى ايتىپ بەردىم. ءۇش كۇن وت­كەن­دە الگى سەمەيلىك سەيىتقازى تا­بە­رە­كوۆ دە­گەن كىسى ماعان قايتا كەلدى. «وۋ, ومەكە, كە­شەگى اڭگىمەڭىزدى بۇگىن تەلەديدار­دان بەردى. يليا جاقانوۆ قازاقتىڭ تۋى سەكىلدى ورىس ورمانىنىڭ ىشىندە ءىلى­نىپ تۇرعان دوم­بىرانى كورگەن ءبىر كىسىنى 55 جىلدان كە­يىن تاۋىپتى. سول تۋرالى ايتىپ وتىر ەكەن», دەدى.

مەن تاڭعالدىم. ارينە وكىنىشكە قاراي, قاراعاي باسىنداعى دومبىرانى كور­­گەن سول ازاماتتىڭ كىم ەكەنىن مەن بىل­­مەيمىن عوي. بىراق كەيىن يليا جا­قا­نوۆ ماعان كەلىپ جولىعىپ اڭگىمەلەستى. جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنداعى سول كىسىنى تاۋىپ, بار وقيعانى قاز-قال­پىن­دا «جازىپ الامىن» دەپ ەدى. ءسوي­تىپ جۇر­گەندە ءوزى اتىراۋعا كوشىپ كەتتى دە, ءساتى تۇسپەدى».

مىنە, مەنى ءدايىم تەبىرەنتەتىن ەپيزود... انا جىلى بۇل كىسىدەن جازىپ العان ماي­دان وقيعاسى تولىق ەسكە ءتۇستى.

ەندى مەن بۇل ءبىر تۇڭعيىق ەپيزودتىڭ سىرىن شەرتىپ كورەيىن. 1989 جىل. ناۋرىز ايى­نىڭ ون توعىزىنشى جۇلدىزى. سول كۇنى (جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى) «ويىق» سوۆحوزىنىڭ ساۋلەتتى كلۋبىندا ءان كەشىن وتكىزدىم. داۋىسىما ىڭعايلى ان­دەردىڭ ءبارى-ءبارىن ءوزىم ورىندادىم. قان­داي ءان ايتىلسا دا, ونىڭ شىعۋ تاري­حى سەل-سەل اڭگىمە بولدى. تاعدىرى, تا­ري­حى بار ەستى اندەرگە سۋساعان جاندار سۇت­تەي ۇيىپ, سىلتىدەي تىنىپ, جان-جۇ­رە­­گى­مەن بەرىلە تىڭدادى. ءبىرجان سالدىڭ «اي­­بو­زىمى», «تەمىرتاسى», اقان سەرىنىڭ «قا­­را­تورعايى», «بالقاديشاسى», «اۋ­دەم­­جەرى», ەستايدىڭ «حورلانى», اباي­­دىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانى, ۇلەبايدىڭ «دۋدارايى», مۇحيتتىڭ «زاۋ­رەشى»... مىنە, وسى اندەر كەيبىر جە­ڭىل­­تەك جاستاردىڭ ءوزىن تىنىشتاندى­رىپ, ءبىر سيقىرلى سەزىممەن بۋىپ تاستادى.

زال ءىشىنىڭ وسى ءبىر ساتىنە جانىم ءسۇي­سىن­دى مە, ايگىلى «جاس قازاق» انىنە قا­لاي ويىسىپ كەتكەنىمدى بايقاماي قال­دىم. بۇل ءاندى شىعارعان كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ كوكشەتاۋداعى سال-سەرىلەردىڭ ءان ءداستۇرىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا قايماعىن بۇزباي ادەمى جەتكىزگەن ءىرى تالانت, ءارى كلاس­­سيكالىق اندەردىڭ ۇلى اتاسى ءبىرجان سال­­دىڭ تۇقىمى ەكەنىن ايتقانىمدا زال­دىڭ ورتا تۇسىنان ءبىر كىسى قولىن كوتەرىپ:

– ءبىز مىنا يەن دالادا مال سوڭىندا جۇر­­گەن مارعاۋ, ەش نارسەدەن حابارى جوق ادام ەمەسپىز. وسى «جاس قازاق» ءانىنىڭ قا­لاي تۋعان حيكاياسىن ءبىر-ەكى سوزبەن ايتىپ بەر­شى, شىراعىم, – دەدى.

مەن قارياعا باس يزەپ, ىزەت ءبىلدىرىپ, جاي­لاپ ءسوز باستادىم.

– كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ موس­ك­ۆا كونسەرۆاتورياسىندا وقىپ ءجۇرىپ, نە­مىس فاشيزمىمەن سوعىس باستالعان ساتتە ماي­­دان تورىنەن ءبىر-اق شىقتى. جان دوسى تو­لەگەن توقتاروۆ ەكەۋى ايبىندى باتىر با­ۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ دي­ۆيزيا­سىن­دا تىزە قوسىپ ءبىر ءجۇردى. قان­مەن جو­سىلعان ورىس دالاسىنىڭ بورودينو سە­لو­سىندا تولەگەن اسقان ەرلىك جاساپ, مەرت بولدى. سول كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلى باسقارعان قارالى جيىندا را­ما­زان كوزىنەن جاسى سورعالاپ تۇرىپ, «جاس قابىر» دەگەن ءانىن كۇڭىرەنتتى. قار جا­مىلعان قاسىرەتتى دالا زەڭبىرەك ۇنىمەن عانا ەمەس, وسى قۇدىرەتتى انمەن تىتىرەدى.

كەيىن وسى ديۆيزياعا گاسترولدىك سا­پار­مەن كەلگەن قازاق ارتىستەرىنىڭ ىشىندە جازۋشى عابيدەن مۇستافين بۇل ءاننىڭ اتىن «جاس قازاق» دەپ وزگەرتىپ, قاي­تا­دان ءسوز جازدى. البەتتە, قازىرگى ءسوزى. سول سىقىرلاعان سارى اياز قىسقان تار بل­ين­داجدا ءاندى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ را­ما­زاننىڭ ءوز اۋزىنان ۇيرەنىپ, ەلگە جەت­كىزدى.

كوپ ۇزاماي قۇرالايدى كوزگە اتقان حاس مەرگەن رامازان ەلەباەۆ تا تولەگەن توقتاروۆ سەكىلدى جويقىن ەرلىكپەن قازا تاپتى. التىن ايدارلى, اسقاق سەزىمدى كوم­پوزيتور رامازان ەلەباەۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆقا ارناعان «جاس قازاق» ءانى «تري تانكيستا», «كاتيۋشا», «سۆياششەننايا ۆوينا» ان­دە­رى­مەن ۇندەس بوپ, ەرلىك رۋحتىڭ ول­مەس-وشپەس گيمنىنە اينالدى.

ءيا, سول سوعىستا رامازاننىڭ ءبىر قو­لىن­دا ۆينتوۆكاسى, ءبىر قولىندا بايا­نى ءجۇردى. سۇراپىل شايقاستىڭ قاس-قاعىم ساتتىك ءبىر تىنىس العان شاعىندا راما­زان بايانىن قۇلاشتاي سوزىپ, ورىس, ۋك­را­ين, تاتار, قازاق اندەرىن شالقىتىپ, قا­جىعان, شارشاعان جاۋىنگەرلەرگە رۋح بەردى. ءار جۇرەككە جەڭىسكە دەگەن جارقىن ءۇمىتتىڭ وتىن جاقتى. سەنىمىن كۇشەيتتى. اندە­رىمىز قارا نيەتتى جاۋىمىزعا جاي وعىنداي ءتيدى. ءبىز نەمىس ءفاشيزمىن ال­گىن­دەي اندەردىڭ قاھارلى كۇشىمەن جەڭ­دىك. مىنە, مۋزىكانىڭ قۇدىرەتى! دەپ ءسو­زىمدى سايابىرلاتا بەرگەندە زالدىڭ ال­دىڭ­عى قاتارىنان تاعى ءبىر كىسى ورنىنان تۇرەگەلدى. مەن اڭگىمەنى توقتاتا قويدىم.

– يليا, شىراعىم, مەن مۇعالىممىن. اكەڭ جاقان اعايمەن ارىپتەسپىن. وكشەلەپ كە­لە جاتقان ءىنىسىمىن. سىيلاسپىز. ەكەۋ­­مىز دە سوعىسقا قاتىستىق. ءتاڭىر ءيىپ, ەل­گە امان-ەسەن ورالدىق. كەشەگى ءبىر كۇن­­­دەرى سارىسۋ مەن تالاس اۋداندارى بى­­رىك­كەندە مۇعالىمدەردىڭ جيىندارىندا ءجيى-ءجيى جۇزدەسىپ, قيامەت سوعىستىڭ اۋىر كۇندەرىن ەسكە الىپ, اڭگىمەلەسىپ جۇر­دىك. ءتان جاراسى جازىلادى ەكەن, جان جا­راسى جازىلمايدى. سولاي. مىنا ۇلى تىر­شىلىكتە سوڭعى دەمىمىز بىتكەنشە سول سو­عىستاعى مەرت بولعان ەرلەرىمىزدى سا­عى­نىشپەن سارعايا ءجۇرىپ, ىزدەرمىز, جوق­تار­مىز... كوتەرەرمىز رۋحىن.

ايتايىن دەگەنىم – مىنا ءبىر جايت. ونى ويلاسام تالىقسيدى جۇرەگىم. بىرەۋ وعان سەنەدى, بىرەۋ سەنبەيدى. ءبىر الاساپىران شابۋىل كەزى. قار جامىلعان ورىس ورمانى. جاۋ وعى جاڭبىرداي جاۋىپ تۇردى. ءبىز قالىڭ قارعا ومبىلاپ, «زا رودينۋ!», «زا ستالينا!» دەپ ۋرالاپ جۇگىرىپ بارا جاتتىق. ءبىر كەزدە وڭ جاعىما جالت قاراپ ەم, بيىك قاراعايدىڭ باسىندا ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى كوردىم. و, توبا! دومبىرا! كورگەن ساتتە قاققان قازىقتاي قالشيىپ قاتىپ قالىپپىن. جۇرەگىم ورەپكي سوعىپ: «و, قۇدىرەت, دومبىرا... دومبىرا عوي, مىناۋ!» دەي بەرگەنىمدە, بىرەۋ تۋ سىرتىمنان «ۆپەرەد!» دەپ ايقاي سالدى. كوماندير ەكەن. سول زاماتتا تۇلا بويىم ءورت بولىپ جانىپ, كاليماعا ءتى­­لىمدى زورعا... زورعا كەلتىرگەندەي كۇ­بىر­­لەپ: «و, قاسيەتىڭنەن اينالايىن, قا­­زاقتىڭ قارا دومبىراسى! قازاقتىڭ جانى مەن ءتانى! كوكىرەگى مەن قۋاتى! كۇي­لەپ الا جونەلسە, اسانقايعىداي زار توگىپ, بەتپاقتىڭ قاقىراعان شولىندە اقساق قۇلانداي جوسىلىپ, قاراتاۋدىڭ نۋ شاتقالىندا بۇلبۇلداي سايراپ, شۋ مەن تالاس دارياسىنىڭ, جايلاۋكول مەن قامقالىنىڭ... بيلىكول مەن كولمەكولدىڭ اققۋىنداي سىلاڭ قاعاتىن, و, كيەلى دومبىرا, سەن دە بىزبەن بىرگە مايدان تورىندە ءجۇر ەكەنسىڭ عوي!» دەپ زاماتتا تۋعان جەرىم ەلەستەپ, وسى سوزدەر تار كەۋ­دەم­دى تەپكىلەپ, ەكى كوزىمدى ىستىق جاس كۇي­دىرىپ, قاراعاي باسىندا ىزىڭداپ تۇر­عان دومبىراعا جاۋتاڭ-جاۋتاڭ قاراپ, ۋرا­لا­عان جاۋىنگەرلەردىڭ ساپىندا سۇرىنە-قابىنىپ, سولىقتاپ جىلاپ كەتە باردىم, يليا, شىراعىم.

وسى ءبىر جايدىڭ ەسىمە ءتۇسىپ كەتكەنىن قا­راشى, يليا شىراعىم... كوز الدىمدا زەڭبىرەك ۇنىمەن سولقىلداعان ورىس ورمانى. كوك تىرەگەن بيىك قاراعايدىڭ بۇ­­تاعىندا ىزىڭداعان قارا دومبىرا... قان­­داي ەر تاستاپ كەتتى ەكەن, سول دومبى­را­نى؟!.

قاريا وسىلاي دەدى دە ءۇنى دىرىلدەپ, ورنىنا جايلاپ وتىرا بەردى. زالدان كۇر­سى­نىس لەبىن سەزدىم. ءوز جۇرەگىم دە اۋىرلاپ ۇيىپ كەتتى.

* * *

سول ءان كەشىندەگى الگى قاريانىڭ ءسوزى جۇ­رە­گىمدى تەبىرەنتتى دە ءجۇردى. كەزىندە سول كىسىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ الماپپىن. ءتىرى بولسا كورگىم كەلەدى...

وسى وقيعادان كەيىن ارادا سەگىز جىل ءوتتى.

* * *

1996 جىلى قاراشانىڭ ءبىر قوڭىر كە­شىن­دە الماتىدا عىلىم اكا­دە­ميا­سى­نىڭ مادەنيەت سارايىندا تاعى ءبىر ءان-كەشىن وت­كىزدىم. كەيىن بۇل كەش تەلەديداردان بىر­نەشە رەت بەرىلدى.

1997 جىلدىڭ جازى. ءبىر كۇنى ماعان:

بەرەكەسىز توبىردان,

بىرلىگى كۇشتى از ارتىق!

نە بولماسا:

دۇنيەدەن وتسە دانىشپان,

سان جۇيرىكپەن قاعىسقان.

جيناقتار ەشكىم بولماسا,

ارتىندا قالعان ءسوز جەتىم! – دەيتىن قالىڭ نۋلى نايماننىڭ اتاقتى ارىسى, ابىلايحاننىڭ ەڭ جاۋاپتى ەلشىلىككە باپتاپ سالاتىن ساڭلاق ءبيى – اقتايلاقتىڭ ۇرپاعى... اباي سۇيگەن قۋاندىق قىزدىڭ اكەسى – سابىرباي اقىننىڭ تۇقىمى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى مۇقتار ايتقازين ءبىر سۇحبات قۇرىپ وتىرىپ بىلاي دەدى:

– ءسىز ءبىر ءان كەشىندە مۋزىكانىڭ قۇ­دى­رەت­تى كۇشىن ايتىپ, سوعىس كەزىندە دوم­بىرا­سىن قولىنان تاستاماعان جا­ۋىن­­گەردىڭ وقيعاسىن كەلتىرىپسىز. سول دوم­بى­را­نىڭ يەسىن بىلەتىن قارت جاۋىن­گەر وسىندا, الماتىدا تۇرادى. اعايىنبىز. ول كىسى اياگوزدەن, اتى-ءجونى – ءومىرتاي اق­ماديەۆ. ۇزاق جىل بويى اياگوز قالا­سى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىز­­مەت ەتتى. سەمەي وبلىسى عانا ەمەس, قا­­­زاقستانعا بەلگىلى وتە بەدەلدى جان. جۇ­با­يى ءشايزا جەڭگەي مۇعالىم ەدى, 1991 جى­­لى قايتىس بولعان.

اياگوزدە باتىر باۋكەڭ مومىش ۇلى كەزىندە ءومىرتاي اعامىزدىڭ ەڭ قادىرلى قوناعى بوپ ءجۇردى. ەكەۋىنىڭ شۇيىركەلەسە اڭگىمەلەسكەن ساتتەرىن بىلەمىن.

ءومىرتاي اقساقال ءسىز جايىندا مەنەن سۇرادى دا. سىرتىڭىزدان يە­لە­نىپ: «ىلاعاڭدى بىلەمىن. ەكەۋىڭىزدى جۇز­دەس­تى­رەم» دەپ, ۋادە بەردىم.

مەن بۇل سوزگە ەلەڭ ەتە ءتۇسىپ:

– قاشان؟ – دەدىم, ىشتەي دەگبىرسىزدەنە قالىپ.

– وسى جاقىن كۇندە, – دەپ ك ۇلىمسىرەدى مۇقتار.

 * * *

سودان كوپ ۇزاعان جوق, مۇقتار ايت­قا­زين مەنى ءومىرتاي اقساقالدىڭ ۇيىنە الىپ كەلدى. قىزىنىڭ قولىندا تۇرادى ەكەن. سالەمدەستىك. كىسىنى ويلى جانارىمەن وزىنە ۇيىرە تارتاتىن, جىلى ءجۇزدى يناباتتى جان شاي ۇستىندە ءبىزدى بايسالدى, ساليقالى اڭگىمەمەن باۋرادى. ءۇنى سونداي جۇمساق. ءسال ويلانا قالسا, ايالى قوڭىر كوزىندە ءبىر الىس دۇنيەنىڭ بۇلدىراعان ەلەسى كورىنگەندەي بولادى. سالالى ساۋساعىمەن قاس-قاباعىن سيپالاپ, قاسىندا وتىرعان ءبىزدى ۇمىتقانداي جا­بىر­قاۋ­لى حال كەشەدى. جەڭىل كۇر­سى­نە­دى. كوزى جاساۋراپ:

– يليا, شىراعىم, تەلەديداردان سەن حيكاياسىن شەرتكەن سول دومبىرانىڭ يەسى مەنىڭ مايدانداس دوسىم ەدى. سول مايداندا قاراعاي باسىنا ىلىنگەن سول دومبىرانى كورگەن مەن سياقتى ءبىر جاۋىنگەردىڭ اڭ­گى­مەسىن سەن, مىنە, سوعىس بىتكەننەن كەيىن كوپ جىل وتكەندە ەسكە سالدىڭ. وسىنداي دا جۇرەك تولقىتار سايكەستىك بولا­دى ەكەن. مايدان جولى, دوستارىم ەسىمە ءتۇسىپ, كوزىمە جاس الدىم. باسىمنان كەش­كەن سول وقيعانى تولىعىراق ايتايىن, ەندى.

نەمىس فاشيزمىمەن قاندى شايقاستىڭ ءجۇرىپ جاتقان كەزى. جاسىم ون توعىزدا. كوپ­­تىڭ ءبىرى بولىپ ەل قورعاۋعا اتتاندىق. ال­عاش­قىدا زابايكالە اسكەري وكرۋ­گىن­دە­گى بارلاۋ مەكتەبىندە بەس اي وقىدىم. سودان كەيىن مەنى ماسكەۋ ىرگەسىندەگى كولومنا قالاسىندا قۇرالعان 4-تۇراقتى ارميانىڭ قۇرامىنداعى 135-اتقىشتار دي­ۆيزياسىنىڭ 120-بارلاۋشىلار روتا­سى­نا ءبولدى. بۇل روتا – نەمىس ءتىلىن بى­لە­تىن باتىل دا تاپقىر, ينجەنەر-تەحنيك جىگىتتەردەن ارنايى جاساقتالعان روتا. رو­تامىزدا وزىممەن بىرگە تاعى ءتورت قا­زاق جىگىتى بار. ءبارىمىز بىرگە تۇ­رىپ, بىر­گە جۇرەمىز. ءبىزدىڭ ديۆيزيا كا­لي­نين, 1-ۋكراين مايداندارىندا ۇرىس جۇر­گىز­دىك.

بارلاۋشىلاردىڭ ادام سەنە بەر­مەي­تىن شىرعالاڭ ىستەرى كوپ-اق. ءبىز ءار كەز بارلاۋعا, شىعاردا جولداستارىمىزعا اكە-شەشە, باۋىرلارىمىزدى, ۇيلەن­گەن­دە­رىمىز بولسا, جان-جارىمىزدى, با­لا­­لارىمىزدى ايتىپ, مەكەنجايىمىزدى قال­دىراتىن ەدىك. سول جولى ولاي ەتۋگە مۇرشامىز بولمادى. شۇعىل تۇردە تاپ­سىرما الىپ, قاربالاس كۇيدە كەتە باردىق. بارعان جەرىمىز – تۆەردىڭ قالىڭ ور­مانى. جاۋ كۇشى مىقتى شوعىرلانعان جەر. كوزدەگەن بەكىنىستى لەزدە تاۋىپ, سول كۇنى تۇندە بەيعام جاتقان نەمىستەردى تۇت­قيىلدان باس سالىپ, بۇل ارميانىڭ قۇجاتتارىن قولعا تۇسىردىك. ءتۇن جامىلىپ, قالىڭ ورمانعا سىڭدىك تە كەتتىك. ىشتەي ءمازبىز. قۋانىپ ءبىر-ءبىرىمىزدى سۇيە بەرەمىز. قۇدايدىڭ تاعى ءبىر تاڭى اتتى. كۇندىز ءجۇرۋ قيىن. قاۋىپتى. بىراق قا­لاي­دا ديۆيزياعا تەز جەتۋىمىز كەرەك. جىرا-جىرا, بۇتا-بۇتانى تاسالاپ, بۇق­پان­تايلاپ كەلە جاتقاندا تاعى دا تابان اس­تىنان نەمىستەرگە كەزىكتىك.

ەندى نە ىستەيمىز؟ شەگىنۋ مۇمكىن ەمەس. بويىمىزدى قاتەر بيلەدى. ءبىر-بىرى­مىزگە تۇنجىراپ, ءۇنسىز قارايمىز. قار­سى الدىمىزدا بەتپە-بەت نەمىستەر تۇر. ءبىز دە نەمىستەرشە كيىنگەنبىز. ءدال وسى ساتتە ورازحان سۇرانشىنوۆ قولىن كوتە­رىپ, العا شىقتى. جۇرەگىمىز ءدىر ەتە ءتۇستى. ول بىزگە «قاپى قالماڭدار» دەپ كوز قىسا ىم­داپ, بەلگى بەرىپ, نەمىسشە سام­بىرلاي سويلەپ, سايراپ الا جونەلدى. نە­مىستەر اڭى­رىپ, ورازحاننىڭ ءسوزىن جاي­باراقات تىڭ­داپ تۇرعان ساتتە ءبىزدىڭ جىگىت­تەر ولار­دى باس سالدى. ءاپ-ساتتە اۆتو­ماتتار سا­تىرلاپ, ۇرىس باستالدى. قاس قاعىم سات­تىك توپالاڭدا نەمىستەردى باۋداي تۇ­سىر­دىك. بىزدەن دە بىرەر جىگىت شىعىن بولدى. جازمىش ىسىنە نە دەرسىڭ, سو­عىستىڭ اتى – سوعىس... بۇل جولعى تاپسىرما دا قيا­مەت­پەن ورىندالدى.

تاعى بىردە... ورىس ورمانى. جەلسىز تىنعان جىلى كۇن. ءتۇس قايتا جاپالاقتاپ قار جاۋدى. ءبىز كەزەكتى بارلاۋعا شىعۋعا ازىرلەنىپ جاتتىق. كىشى بەسىن بولدى. ءبىر كەزدە گۋرەۆتىك ساتقان سەرىكبوسىنوۆ وزىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن دومبىراسىن قۇشىرلانا بەبەۋلەتىپ, قۇرمانعازىنىڭ داۋىلدى كۇيلەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توكتى. سول شامىرقانعان كۇيى ماحامبەتتىڭ:

اتادان تۋعان ارۋاقتى ەر,

جاۋدى كورسە جاپىرار

ۇدەي سوققان داۋىلداي! – دەيتىن, سوعان ىلەسە:

ەرىسكەندەي ەر بولسا,

سوعىسقانداي جەر بولسا,

بىرمە-بىرگە كەلگەندە,

ءالى دە بولسا ءبىر تاڭىرگە جىلارمىن!

– دەيتىن تەرمەلەرىن وتتى ۋىتپەن ورشە­لە­نە ايتتى. ءسال ىركىلىپ, توقتاي قالسا, دوم­بى­­راسىن توسىنە باسىپ, ءسابيىن ەركەلەتىپ وتىر­عان جانداي مەيىرلەنە وبەكتەدى. ءبىز وعان تاڭعالا قارادىق. ساتقان دومبىراسىن قايتا-قايتا ءسۇيىپ, ورنىنان ۇشىپ تۇردى دا كارى قاراعايدىڭ تۇبىنە باردى. ويلاندى. تومەن قاراپ, ۇزاق مۇلگىدى. ول باسىن كوتەرىپ, ءزاۋلىم قاراعايدىڭ ۇشار باسىنا شالقايىپ تۇرىپ كوز تىكتى. سوسىن قاراعايعا جارقاناتشا تىرمىسىپ, تەز-تەز كوتەرىلدى دە دومبىرانى ءسۇيىپ, ءبىر بۇ­تاق­قا ءىلدى. ىلە جەرگە ءتۇستى. قاسىمىزعا جە­تىپ كەلدى. ەكى كوزىنەن تامعان جاس ومىراۋىن سۋلاپتى. جاس بورىدەي جۇلقىنىپ جۇ­رەتىن ايبىندى جىگىتتىڭ سىنعانىن قا­را. ساتقان ءۇنسىز ەگىلىپ تۇردى-تۇردى دا قاراعايعا قاراي قايتا جۇگىردى. جان سالا ورمەلەپ, دومبىراسىن بەتىنە باسىپ, تاعى ءسۇيدى. جەرگە ءتۇستى دە ىلە-شالا قا­را­عايعا ءۇشىنشى رەت كوتەرىلدى. دوم­بى­را­سىن تاعى ءسۇيدى.

سول ساتتە كوماندا بەرىلدى. ءبىز جا­پىر-جۇپىر ساپقا تۇردىق. كوزىنەن جاسى سورعالاعان ساتقان دا جۇگىرىپ كەپ قاتا­رى­مىزعا تۇرا قالدى. ءبىز قالىڭ قاردى ومبىلاپ, مالىندەي شۇباتىلىپ, ورمان ىشىنە بەت تۇزەدىك. ساتقان دومبىرا جاققا جال­تاق-جالتاق قاراپ, بىزبەن بىرگە كەتە باردى.

* * *

1944 جىلدىڭ شىلدەسى.

بارلاۋشىلاردىڭ تاعى ءبىر كەزەكتى تاپ­­سىرماسى... ارامىزدا ءوزى سەمەيلىك جەر­­­لە­سىم, روتا پوليترۋگى ۆاسيلي بۋ­لا­بۋەۆ ەسىمدى سەرى جىگىت بار ەدى. ول قا­زاق­شا تازا سويلەپ, ىلعي كوڭىلىمىزدى كوتە­رىپ, «تري تانكيستا», «كاتيۋشا», ان­دە­رىن شالقىتىپ, جىگەرىمىزگە جىگەر قو­ساتىن. سول اندەردى ءبارىمىز قوسىلىپ شىر­قايتىنبىز. اسىرەسە, ساتقاننىڭ ان­شى­لى­گى ەرەكشە ەدى. داۋىسى بيىك تە اشىق, سونداي قۋاتتى ەدى. ۆاسيلي ەكەۋى «سۆيا­ششەننايا ۆوينا» ءانىن قاھارلى سۇسپەن ايت­قاندا, سىرەسكەن ورىس ورمانى گۋىلدەپ الا جونەلەتىن-ءدى. وسى جولى نەمىستەردىڭ شەبىندە سول جايساڭ جىگىت ۆاسيليدەن ايى­رىلدىق. مەن دە ەسىمنەن تانىپ, اياعىمنان جارالاندىم. ساتقان مەن وراز­حان مەنى ءبىر جارىم تاۋلىك بويى كەزەك-كەزەك ارقالاپ, 419-دالا گوسپيتالىنە جەت­كىزىپتى. ال ساتقان قايدا؟ ورازحان قاي­دا؟ ەسىل ەرلەرىم... سول كۇننەن باستاپ ەكە­ۋىنەن كوز جازىپ قالدىم.

ورازحان سۇرانشىنوۆ – جامبىل وبلىسىنىڭ جىگىتى. ورتا بويلى, قارا تورى, وتتى كوز, قۇرىشتان قۇيىلعان ءبىر مىعىم بولمىس. قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن. راديست. نەمىس تىلىندە ەركىن سويلەدى. قيىن ساتتە جول تاباتىن باتىل ەدى, قايران ەر!

ساتقان سەرىكبوسىنوۆتى – «گۋرەۆتىڭ ماحامبەتى! قۇرمانعازىسى!» دەۋشى ەدىك. ءاندى دە, كۇيدى دە دارياداي تولقىتۋشى ەدى. قارشىعاداي جۇتىنعان, نىپ-نىعىز, ىقشام جىگىت ەدى. ءوزى جايلى: «اكە-شەشەمە بالا تۇرماي, شەتىنەي بەرىپتى. ءبىر كۇنى ىڭگالاپ مەن تۋىپپىن. اۋىلداعى اجەلەر ىرىم عىپ, مەنى اكە-شەشەمە بۇل­داپ, ساتىپتى. ءسويتىپ اتىمدى سات­قان دەپ قويىپتى», دەپ كۇلۋشى ەدى. جالىن اتىپ تۇراتىن جانارىنا بۇ­كىل الەم سى­يىپ كەتكەندەي, دۇنيەگە وزگە­شە ءبىر ىڭكارلىكپەن قارايتىن, سىرلى سەزىمدى, ويناقتاعان سەرى جىگىت ەدى. ونىڭ وي­ماق­­تاي عانا قىزىل شىرايى بار اققۇبا جۇ­زىن­دەگى ماپ-مايدا سەكپىلى دە كوز الدىمدا. ساتقاننىڭ قوڭىر ءۇندى دومبىراسىن بال­بىراتا تارتىپ:

بەرەمىز وتان ءۇشىن جانىمىزدى,

قۇربان عىپ جيىرما جاستا ءسانىمىزدى.

ەل ءۇشىن, وتان ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن,

توگەمىز دەنەدەگى قانىمىزدى!

 

قانداي ءسوز, قاناتتى ءسوز –

«جەڭىس» دەگەن

ەجەلدەن اتالى ءسوز ەر ىستەگەن,

وت الىپ, وسى سوزدەن رۋحىمىز,

قاتال كۇن قان مايداندا بەرىسپەگەن! – دەپ سالاتىن وتتى ءانى دە جۇرەگىمدە...

سول سۇراپىل جىلداردان بەرى وسى قاندى كويلەك دوستارىمدى بار دۇنيەگە جار سالىپ, شارق ۇرا ىزدەۋمەن ءجۇرمىن, يلياجان... ءبىراز اسكەري بولىمدەرگە, ءوزى­مىز بولعان ورىس قالالارىنىڭ اسكەري ار­حيۆ­­تەرىنە تالاي رەت حات جازدىم. ور­از­­­حان­نان دا, ساتقاننان دا ءبىر حابار جوق. اقتىق دەمىم بىتكەنشە سۇراۋ سالۋمەن وتەر­مىن, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا جا­لى­­نىپ...

قاراعاي بۇتاعىنا ىلىنگەن دومبى­را­نىڭ كۋاگەرى ءومىرتاي اقماديەۆ اقساقال شەرت­كەن بار حيكايا وسى...   

 * * *

گيتلەرلىك گەرمانيامەن بولعان قاسى­رەت­تى سوعىس باسىلعان ساتتە جاسىنداي جار­قىل­داعان وت جۇرەكتى قاسىم اقىن:

جەڭدىك قوي جاۋدى, ارمان نە, قۇربىم,

كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس.

كەلەمىن قايتىپ, ولەڭىمدى ايتىپ,

قايدا ەكەن, قايدا, داريعا, سول قىز؟!

– دەپ قانعا بوككەن مايدان تورىندە جان عا­شىعى ساقىپجامالعا جەتۋگە اسى­عىپ, ونىڭ قايدا ەكەنىن بىلگىسى كەلىپ, بار دۇنيەگە جار سالىپ ەدى. قاسىم ساقىپ­جا­ما­لىن تاپتى دا. ەكەۋى ارمانسىز عۇمىر كەشتى. باقىت دەگەنىڭىز وسى ەكەن!

ال قىرعىن سوعىستىڭ قىل كوپىرىندە اياعى­نان قانى سورعالاعان ءومىرتاي اقما­ديەۆ­تى الما-كەزەك ارقالاپ, امان الىپ قالعان ورازحان سۇرانشىنوۆ (بالكىم سۇرانشيەۆ بولار – ي.ج.) پەن ساتقان سەرىك­بوسىنوۆ (مۇمكىن سەرىكبولسىنوۆ شىعار – ي.ج.) قايدا؟ قالايشا ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى؟ سول دوستارىن ىزدەۋدەن ءبىر تىن­باعان اياگوزدىك ءومىرتاي اقساقال, قۇ­داي­­عا شۇكىر, ورتامىزدا ءجۇر, ۇلى جەڭىس مەرەكەسىن قارسى الىپ.

بۇل عاجايىپ ادامداردىڭ ەرلىك ءىسىن ەندى عانا قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, بۇگىندە مەن اتى­راۋدا تۇرىپ جاتىرمىن. ءومىرتاي اقسا­قال سونوۋ الماتىدان حات جازىپ: «يليا شىراعىم, اتىراۋلىق ساتقان سەرىك­بوسىنوۆتى سول توڭىرەكتەن... ەدىل مەن جايىق, ويىل مەن قيىل, جەم مەن ساعىز, قارت كاسپيدىڭ جاعاسىنان ىزدەي ءجۇر­شى؟» دەپ قيىلادى. وسى حيكايا­نى شەرتىپ, مەن دە ەكى كوزىم ءتورت بولىپ, ءومىر­­تاي اقساقالدىڭ قاندى كويلەك جول­داسى, حابار-وشارسىز كەتكەن بارلاۋ­شى, اتى­راۋ­لىق ازامات ساتقان سەرىك­بو­سى­نوۆ­تى ىزدەپ وتىرمىن. مىنا جارىق دۇنيەدە ەسىل ەر ساتقاننىڭ تۋعان-تۋىستارى بار شى­عار... تىلەككە وراي بار بولسا, وسى اڭگى­مە­دەن كەيىن «مەنىمەن تىلدەسىپ تە قالار» دەگەن ۇمىتتەمىن!

 

يليا جاقانوۆ