التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار اياسىندا ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ب.ب.احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن وقۋ ورداسىندا « ۇلى دالا: مادەني مۇرا جانە الەمدىك تاريحتاعى التىن وردا» اتتى ايماقتىق ستۋدەنتتىك ونلاين كونفەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى.
قازاق دالاسىندا وسىدان سەگىز عاسىر بۇرىن قۇرىلعان الىپ يمپەريا التىن وردانىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ, نەگىزىن قالاۋشى ءارى قازاق حاندارىنىڭ اتاسى جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ جونىندە ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ باستاما كوتەرگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2019 جىلعى 10 قىركۇيەكتەگى №152 جارلىعىنىڭ 11-تارماعى بويىنشا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرمالار جۇكتەلدى. ەلىمىزدەگى رۋحاني جاڭعىرۋ مادەني ءىس-شارالار اياسىندا ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋدان باستاۋ العان التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اتالىپ وتىلۋدە.
جوشى ۇلدارى – باتۋ حان نەگىزىن قالاپ, بەركە حان ىرگەسىن بەكىتكەن التىن وردا موڭكە تەمىردىڭ بيلىگى تۇسىندا, 1269 جىلى تالاس وزەنىنىڭ بويىندا شاقىرىلعان شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋگە ءوزارا مامىلە جاساسىپ, دەربەس يمپەريا ەكەنىن تولىق مويىنداتۋعا قول جەتكىزگەن ەدى.
-بۇگىنگى تاڭدا ءتول تاريحىمىزعا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, قاپى كەتكەن, كەم قالعان تۇستارىن زامانا تالاپتارىنا ساي وي ەلەگىنەن وتكىزىپ جاتىرمىز. ايماقتىق ستۋدەنتتىك ونلاين-كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقسات – بولاشاق ۇرپاققا اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ قالعان ۇلى دالانىڭ تورىندە وزىندىك ورىن العان تاريحي وقيعالار مەن قازاق دالاسىندا ورتا عاسىرلاردا قۇرىلعان ءىرى مەملەكەت التىن وردانىڭ تاريحىن تانىستىرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىن ناسيحاتتاۋ جانە تاريحي سانانى كوتەرۋ بولاتىن»,- دەپ كورسەتتى كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي جۇمىس جانە ينتەرناتسيونالداندىرۋ پرورەكتورى ە.ت.نۇرماعانبەت. ول تاريح تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى زەردەلەۋدە, ستۋدەنت جاستاردى جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاريحىن دارىپتەپ تانىستىرۋدا, ۇلى دالا توسىندە ءۇش عاسىردان استام سالتانات قۇرعان جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ورىن العان بىرقاتار ماڭىزدى وزەكتى اقپاراتپەن, عىلىمي بىلىممەن تانىستىرۋدا جانە پراكتيكالىق تاجىريبەمەن الماسۋدا بۇگىنگىدەي عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ءرولى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىز بەن تابيعاتىمىزعا تۋريستەر نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ وتكەن ءجون»,- دەگەن.
التايدان الپىگە, ەرتىستەن دۋنايعا دەيىنگى القاپتا بيلىك ەتكەن, دەشتى-قىپشاق دالاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن الىپ مەملەكەت ادەپكىدە ۇلىق ۇلىس دەپ اتالدى. جوشى قىپشاق دالاسىنا كەلىپ ءوز ۇلىسىن قۇرعانىمەن موڭعولدىق ءداستۇر جۇرگەن جوق ەدى. جەرگىلىكتى قىپشاق حالىقتارىنىڭ ءدىلى مەن دىنىنە ەركىندىك بەردى. كوپ ۇزاماي جوشىنىڭ ۇرپاعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن تۇرمىسىنا قاراي يكەمدەلىپ, ءبىر جولاتا ءسىڭىسىپ كەتتى. جوشى ۇلىسى نەمەسە قىپشاق دالاسى اتانعان ۇلان-عايىر دالانىڭ جالپى اۋماعى 10 ملن شارشى شاقىرىمعا جەتسە, وسى قىپشاق دالاسىندا قۇرىلعان جوشى ۇلىسى كەيىننەن التىن ورداعا اينالدى. ونىڭ ءداۋىرى شامامەن ەكى جارىم عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلدى.
ستۋدەنت جاستاردىڭ عىلىمي-ىزدەنۋشىلىكتەرىنە ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ, كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋشى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ت.ع.ك., دوتسەنت ە.ا.ابلانوۆا التىن وردا – جوشى ۇلىسىنىڭ ورنىنا قۇرىلعان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن, ۇزاق ۋاقىت بويى سالتانات قۇرعان ساۋلەتتى-ساۋلەلى مەملەكەت تاريح كوشىندە قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىنە ۇلاسقان, تابيعي-تاريحي تۇرعىدا مۇراگەرلىك قۇقىعىن يەمدەنگەنى جونىندە تامىرلى تاريحىمىزدىڭ بەدەرلى كەزەڭىن قامتيتىن التىن وردا تاريحى – قازاق دالاسىمەن جانە حالقىمىزدىڭ نەگىزىن قۇراعان رۋ-تايپالارمەن تىعىز بايلانىستى دەي وتىرىپ, «جوشى ۇلىسى نەمەسە التىن وردانىڭ قۇرىلۋ تاريحى» اتتى تاريحي تۇپدەرەكتەر نەگىزىندە مازمۇندى بايانداما جاسادى.
ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋدە قاشاندا كۇردەلى ماسەلەلەر بار. تاريحتاعى ءوز ورنىمىزدى سارالاۋدا التىن وردا كەزەڭى مەن ونىڭ عىلىمي نەگىزدەلۋىنە سوقپاي كەتە المايمىز. بۇل رەتتە, «التىن وردا تاريحىنىڭ زەرتتەلۋى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى گ.ە.وتەسوۆا ورتا عاسىرلىق مىقتى مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىن جان-جاقتى قاراستىرعان زەرتتەۋلەردى دايەكتى تالدادى.
التىن وردانىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە-اق ساياسي اكىمشىلىك ورتالىق رەتىندە كوزگە تۇسكەن سارايشىق تاريحى تۋرالى «حان وردالى – سارايشىق» تاقىرىبىندا كافەدرانىڭ اعا وقىتۋشىسى ر.ا. سيدەشوۆا قالانىڭ ءوز زامانى كەزەڭىندەگى جاقسى دامىعان ەكونوميكالىق ورتالىق بولعانىن, سونىمەن قاتار العاشقى حاندار پانتەونى ەكەندىگىن دەرەك نەگىزىندە تۇجىرىمدادى.
التىن وردانىڭ گۇلدەنگەن كەزەڭىندە جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ جان – جاقتى دامۋلارى بايقالدى. ول تەك ساياسي ۇستەمدىك ەمەس, سونىمەن بىرگە مادەنيەتتى, حالىقتاردىڭ وركەنيەتىن قامتىدى. مىنە, سول ءۇشىن دە XII – XIV عاسىرلاردا ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا اسا زور ىقپال ەتكەن جوشى ۇلىسىنىڭ, التىن وردانىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ماسەلەسى عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىر. وسى ايماقتىق كونفەرەنتسياعا قۇندى ىزدەنىستەرى, عىلىمي پايىمداۋلارى بار وقىتۋشىلار جەتەكشىلىك ەتكەن ستۋدەنتتەر كونفەرەنتسيانىڭ « ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى – ايبىندى التىن وردا», «ەۆرازيا كەڭىستىگىندەگى التىن وردا» اتتى سەكتسيالىق جۇمىستارىندا ءوز زەرتتەۋلەرىن قالىڭ كورەرمەنگە ۇسىندى. وسكەلەڭ ۇرپاق-ستۋدەنت جاستاردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى التىن وردانىڭ قالىپتاسۋ, وركەندەۋ ت.ت. تاقىرىپتار توڭىرەگىندە عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ۇمتىلىسى نەگىزىندە تاريحي ساناسىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ تابىلاتىندىعىنا باسا نازار اۋدارىلدى.
ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا دايىندىق جانە ونى مەرەكەلەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار اياسىندا وسىنداي كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋى - تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىن ناسيحاتتاۋعا, التىن وردا مەن كونە تۇركىلەرى اراسىنداعى ساباقتاستىقتى زەرتتەۋگە, التىن وردادان باستاۋ العان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن جاس ۇرپاققا ۇيرەتۋگە جول اشۋعا تۇرتكى بولدى دەپ ايتا الامىز. ياعني, تەرەڭ ويلارى مەن قۇندى ىزدەنىستەرى ارقىلى ستۋدەنتتەردىڭ پاتريوتتىق رۋحىن ارتتىرۋدا, بولاشاق جاستار اراسىندا بابالار تاريحىنا قىزىعۋشىلىق پەن قۇرمەتتى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءار ستۋدەنت ءوز تاراپىنان بۇگىنگى التىن وردا تاريحىنا قاتىستى عىلىمي ىزدەنىستەرىن ودان ءارى تەرەڭدەتە جۇرگىزۋگە مۇددەلىلىگىن كورسەتتى. جانە, بۇگىنگى كۇنگى شەكتەۋسىز عۇمىرى بار, تاۋەلسىز, تۇعىرى بيىك, عىلىم-ءبىلىمى دامىعان, الدىڭعى قاتارلى الەم تانىعان ەلگە اينالۋ يدەياسى – بابالارىمىز كونە تۇركىلەردەن باستاۋ العان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جالعاستىرعان, قازاق تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا – التىن وردانىڭ ۇلى دالا توسىندەگى ۇلى دەرجاۆا رەتىندەگى ءرولىن ناسيحاتتاۋعا جول تارتتى.
تەرەڭنەن باستاۋ العان ۇلتتىق تاريحىمىز ارقىلى ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن, ۇزاق جىلدار بويى سالتانات قۇرعان, ساۋلەتتى-ساۋلەلى مەملەكەت تاريح كوشىندە قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىنە ۇلاسقانىن, تابيعي-تاريحي تۇرعىدا ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – قازاق ەلى ەكەنىن ءبىلۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز بولسا, حالقىمىز ءار ۋاقىتتا باي تاريحتىڭ يەسى بولعاندىعى اقيكات.
روزا سيدەشوۆا,
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار
مەن ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
«قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى