الەم ءبىزدى قازاق دەپ تانيدى

التى قۇرلىقتى اۋزىنا قاراتقان, شارتا­راپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جان­كۇيەر قولداۋىنا يە بوكسشىنىڭ بۇلاي اعىنان جارىلۋى بەكەر ەمەس. شار­شى الاڭداردا اتوي سالىپ جۇرگەن «ماي­قۇدىقتىڭ مايتالمانىن» كۇللى الەم قازاق دەپ بىلەدى. Madison Square Garden-دە گەنانى قازاق بوكس­شى­سى دەپ تانىس­تىرادى. ءوز ەلىندە بۇكىل قازاقستاندىق GGG-ءدى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى, جەڭىسىنە قۋا­نىپ, ساتسىزدىگىنە كۇيىنەدى. ەندەشە گو­لوۆ­كين­نىڭ «مەن قازاقپىن!» دەپ جار سالۋى شىن كوڭىلدەن شىققان ىستىق لەبىز ەكە­نى ءسوزسىز.

سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇل­دەگەرى, مارقۇم دەنيس تەن دە سۇحبات­تارىنىڭ بىرىندە ءوزىن قازاق دەپ ەسەپ­تەي­تىنىن ايتقانىن ۇمىتقانىمىز جوق. «مەن, ەڭ اۋەلى – قازاقپىن. ويىم دا, تۇ­سىنىگىم دە, ارەكەتىم دە. مەن وسىن­دا تۋدىم. شەتەلدە قابىلداعان شەشى­مىمدى قازاقستاندا جۇرگەندەي قابىل­داي­مىن», دەپ ايتقان ەدى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلى­مىز­دە­گى ۆەلوسپورت تۋرالى جازىپ جۇرگەن جۋرناليست ارىپتەسىمىز Facebook-تەگى پا­راق­شاسىندا شاعىن ساۋالداما جاسادى. وندا «الەم كۋبوكتارىندا جە­ڭىمپاز اتانعان تۇڭعىش قازاق كىم؟» جانە «الەم كۋبوكتارىندا جەڭىمپاز اتانعان تۇڭعىش قازاقستاندىق كىم؟» دەگەن ەكى سۇراق بولعان-دى. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز ەكى سۇراققا دا الەكساندر ۆينوكۋروۆ دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

ەلىمىزدىڭ سايىپقىراندارى قاتى­سا­تىن كەز كەلگەن سپورت شەتەلدىك ارنادان قاراساڭىز, كوممەنتاتورلار ءبىزدىڭ اتلەتتەردى «قازاق» دەپ اتايدى. «قازاق فۋتبولشىسى فينونچەنكو, قازاق قىزى ولگا رىپاكوۆا» دەيتىنىنە تالاي كۋا بولدىق. ياعني وزگەلەر ءۇشىن قولىندا قازاقستان پاسپورتى بار ازاماتتىڭ ءبا­رى قازاق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ناۋرىز ايىندا «ينفورم­بيۋ­رو» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا وسى ماسەلەگە توقتالعان-دى. پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم تۇسىنىگىن قايتا قاراپ, قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن بۇكىل ەتنوس وكىلدەرى ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىلۋىنىڭ وزەكتىلىگىن ءتۇسىندىردى. «وسى جەردە تۇرىپ جاتقان حالىق, ەتنوستىق توپتار شىندىعىنا كەلگەندە ءبىر ۇلت سانالادى. شەتەلدە ءبىزدى «قازاقتار» دەپ بىلەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى ءدال وسى سوزبەن استاسىپ جاتىر», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

ۇلىبريتانيانىڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى UCL ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە ءبىر ءدارىس ۇلت پەن ەتنوس تاقىرىبىنا ارنالعان ەدى. ساباق بارىسىندا قازاقستان كوپ ۇلتتى مەملەكەت ەكەنىن ايتىپ ماقتانعان ەدىك. ۇستازىمىز مايلس مۋنەي ءسوزىمىزدى بولمەي تىڭداپ, قارسى سۇراق قويدى.

– قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت تۇرادى دەيسىڭ. سولاردى ساناپ بەرشى, قانە؟!

قاپەلىمدە ويعا كەلمەي ابدىراپ قالسام دا, ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن سانامالاي جونەلدىم. بىراق قانشا تىرىسسام دا, ءتىزىمدى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ 30-عا ارەڭ تولتىردىم. «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەمەكشى, «قالعانىن ۇمىتىپ وتىرمىن» دەپ جاۋاپ قاتتىم. مۇقيات تىڭداپ وتىرعان مايلستىڭ مىنا ءسوزىن ەشقاشان ۇمىتپايتىن شىعارمىن.

– قازاقستاندى 130-داي ۇلت مەكەن­دەي­دى دەگەندى بەلگىلى ءبىر تۇرعىدا تۇسىنۋگە كەلەدى. ايتسە دە, مىنا نار­سە­نى ەسىڭدە ساقتا. لوندون – بۇكىل الەم استاناسى اتانۋعا لايىق. مۇندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جىل سا­يىن ميلليونداعان ادام قونىس اۋدا­رادى. سالىستىرىپ قاراساق, مۇندا ءومىر سۇرەتىن ەتنوس وكىلدەرى قازاقس­تان­داعىدان الدەقايدا كوپ. بىراق ءبىز ەشقاشان انگليا كوپ ۇلتتى مەملەكەت دەپ ماقتانبايمىز. قازىر عانا ءوز ەلىڭ­دەگى ۇلتتار سانىن وتىزعا ارەڭ جەت­كىز­دىڭ. الايدا ولاردىڭ ءبارى – ەلىڭنىڭ ازاماتى. قازاقستاندا ءبىر عانا حالىق, ءبىر عانا ۇلت بار. ول – قازاق حالقى, – دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى قارت ۇستاز.

بۇدان كەيىن ۇلت پەن ەتنوس ۇعىم­دا­رىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە ءۇڭىلىپ, جان-جاق­تى تالقىلادىق. عىلىم تىلىندە «ۇلت – ورتاق ءتىل, اۋماق, تاريح, ەتنوس نە ورتاق مادە­نيەت قالىپتاستىرعان قوعام». اقش-تا كەڭىنەن قولدانىلاتىن «بلەكتىڭ زاڭ سوزدىگىندە» ۇلت ۇعىمىنا «ناقتى تەرريتوريانى مەكەندەپ, تاۋەلسىز مەملەكەت, ەگەمەندى ساياسي ەلدى مەكەندەگەن ادامدار» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرەدى. ال «ەتنوس – ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە اۋماعىنىڭ بىرە­گەي­لىگى, بىردەي تىلگە نەگىزدەلگەن مادە­نيەتىنىڭ, شارۋاشىلىق-تۇر­مىس­تىق ەرەكشەلىكتەرى بولۋى, وزىنە ءتان بىر­قاتار بەلگىلەرى بار تاريحي جاعىنان قا­لىپ­تاسقان الەۋمەتتىك توپ».

وسى كۇنگە دەيىن القالى جيىندار­دا «قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت مە­كەندەيدى» دەپ تالاي مارتە ايتىلدى. الايدا جوعارىداعى تالاپ­تار توڭىرەگىندە تۇجىرىمداساق, قا­زاق­ستان­­داعى ۇلت بەلگىسى دە, ەتنوس ۇعىمى دا قازاق ۇلتىنىڭ شەڭبەرىنە عانا سايكەس كەلەدى. قازاق ەتنوسى بابالاردان مۇراعا قالعان ءبىرتۇتاس ۇلى دالانى مەكەن­دەپ, حالىق رەتىندە قالىپتاستى, جەتىل­دى. مۇنى اتا زاڭىمىزدىڭ باس­تاۋىندا ء«بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ...», دەپ جازىلعان پرەامبۋلا دا ايعاقتايدى.

قازاق ەتنوسىنىڭ ماسەلەسىن ناق­تىلا­دىق. ەندەشە قالعان «129 ۇلت» قايدان شىقتى؟ جوعارىدا كەلتىرگەن عىلىمي تۇجىرىم ەلىمىزدەگى باسقا دياسپورا وكىلدەرىن ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. بالكىم ستاتيستيكالىق دەرەكتەر قازاقستاندى قانشا دياسپورا مەكەندەيتىنىن انىق­تاۋ­عا كومەكتەسەر؟

سانداردى سويلەتەيىك... 2009 جىلعى حالىق ساناعىنا سۇيەنسەك, «توعىزىنشى تەرريتوريانى» 120 دياسپورا وكىلى مەكەندەيدى. بۇل – رەسمي مالىمەت. ياعني قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت بار دەگەن تۇسىنىك تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىن رەسمي ستاتيستيكا دالەلدەيدى.

دەرەكتەرگە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, قازاق­­ستان­دا سانى 10 مىڭ ادامنان اسا­تىن تەك 20 دياسپورا بار ەكەنىن باي­قاي­مىز. بۇعان 10 ميلليوننان اسقان قازاق ەتنوسىن قوسىڭىز. سوندا حا­لىق­تىڭ 16 ميلليونىن نەبارى 20 دياسپورا مەن قازاق ەتنوسى قۇراپ وتىر. بۇل – 2009 جىلعى دەرەك. سودان بەرى قازاقستان حالقى 18 ملن-نان اسىپ, قازاق ەتنوسى 12 ملن-عا جەتتى.

قالعان 100 دياسپورانىڭ ۇلەسى 96 مىڭنان ءسال عانا اسادى ەكەن. مىسالى, 2009 جىلعى حالىق ساناعىندا ەلىمىزدە 1 ۆەپسى, 1 يجور, 1 ۋلچا تۇراتىنى كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, بۇكىل الەمدە 3000-داي ۋلچا بار. ولار نەگىزىنەن رەسەيدى مەكەندەيدى. ال ي­جور­­لاردىڭ سانى مىڭعا دا جەتپەيدى.

سالىستىرىپ قاراساق كورشى رەسەيدە 197 ەتنوس وكىلى مەكەندەيدى. كانادادا 250-گە جۋىق دياسپورا بار. قىتايدا رەسمي تۇردە 56 ەتنوس عانا تانىلعان. نورۆەگيادا ەتنوس ۇعىمى مۇلدەم جوق. ليۋكسەمبۋرگتا حالىقتىڭ ءناسىلىن, ءدىنىن, شىققان تەگى مەن ەتنوسىن سۇراۋعا تى­يىم سالىنعان. يتاليادا دا ەتنوس تۋرا­لى مۇلدە ايتىلمايدى.

جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگى ساناق جۇرگىزگەندە حالىقتى ەتنوسقا قاراپ ەسەپتەمەيدى. ماسەلەن, فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا سەكىلدى «قارت قۇرلىقتىڭ» باستى قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن مەملەكەتتەردە ەتنوس ۇعىمى جوق. وندا تەك ءبىر ۇلت, حالىق قانا ناسيحاتتالادى. ال ۇلىبريتانيادا حالىق ساناعى كەزىندە تۇرعىنداردىڭ شىققان تەگىن ونشاقتى ساناتقا ءبولىپ قاراستىرادى. ولاردىڭ قاتارىندا اق ءناسىل, قارا ءناسىل, بريتانيالىق دەپ كەتە بەرەدى. قىسقاشا ايتقاندا, تۇماندى البيونداعى ەتنوس ۇعىمى ءناسىل تۇسىنىگىمەن استاسىپ كەتكەن. اقش-تا دا نەگىزگى بىرنەشە ەتنوسقا عانا باسىمدىق بەرىلەدى.

وسى ورايدا قازاقستان ازاماتتارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناپ, ءبىرتۇتاس حالىق قالىپتاستىرۋدا رەسمي ءھام مەم­لەكەتتىك ءتىلىمىز – قازاق ءتىلىنىڭ ورنى ەرەكشە. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ناۋرىز ايىندا قورداي اۋدانىنا بارعان ساپارىندا بۇل ماسەلەگە دە توق­تال­دى.

«سىزدەردىڭ بالالارىڭىز قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋى كەرەك. مەملەكەت سىزدەردىڭ مادەنيەت­تەرىڭىز بەن داستۇرلەرىڭىزدى ساقتاپ, دامىتۋعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. دەگەنمەن سىزدەر, اسىرەسە اۋىل­دا تۇراتىن ازاماتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەندەرىڭىز اسا ماڭىزدى», دەدى پرەزيدەنت.

ارينە قازاقستاندا تۇراقتى تۇرا­تىن ءاربىر دياسپورانىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ جايىندا ءسوز قوزعالماۋى ءتيىس. ولاردىڭ بار­لى­عى وزدەرىنىڭ تىلدەرىندە وقىپ, قول­دا­نۋعا, مادەنيەتتەرىن دامىتىپ, ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاۋعا قۇقى بار. مەم­لەكەت بۇعان مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. الايدا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساق­تاۋ­عا, ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە ء«بىر جاعا­دان باس, ءبىر جەڭنەن قول» شىعارۋعا بۇكىل دياس­­پورا مۇددەلى بولۋى ءتيىس. وسىندايدا ءبارىمىزدى بىرىكتىرەتىن قازاق ءتىلى مەن قازاق ۇلتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, حا­لىق­ارا­لىق ارەنادا قازاقستان حالقىن «قازاق» دەپ بىلەدى. ەندەشە ەلدىڭ ەرتەڭى, مەم­لە­كەت­تىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن «تو­عى­زىن­شى تەرريتوريانى» مەكەندەگەن بۇكىل دياسپورا وكىلدەرىنىڭ ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتاسۋىنىڭ بۇرىنعىدان دا وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى.