تەرى شاڭعى تەپكەن تۇركىلەر

قارت تاريح – تاڭدايىنان ءسوز بۇرلەگەن ھاس شەشەندەي عۇلاما. ونىڭ عۇلاما­لىلىعىن ارىسى باعزىلىق بالبال تاستان, بەرىسى قابات-قابات شەجىرەدەن اڭداۋعا بولادى. سول قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءتۇۋ باسىندا «قازاق ۇلتىنىڭ بايىرعى تاريحي مۇرالارى» كىتابى تۇرعانىن ءيا بىلەرمىز, ءيا بىلمەسپىز. ءبىلۋ بار دا, ايتۋ بار. ءتىپتى اڭگىمە مۇندا ەمەس. وسى تۇستا بۇل كىتاپتىڭ ءبىز ءسوز ەتكەن كادىمگى شاڭ­عىمەن قانداي قاتىسى بار دەۋىڭىز بەك مۇمكىن. ەڭدەشە قادەري-حالىمىزشە بايان ەتىپ كورەيىك. بۇل كىتاپتا بەدەرلەنگەن تىڭ اقپارات, ءماندى دەرەك كورسەتكەندەي التاي تاۋى – بۇگىنگى قولدانىستاعى شاڭعىنىڭ تاريحي وتانى ەكەنى راستالدى.

مۇنىڭىز جاڭساق دەسەڭىز, تەحنيكا­نىڭ ءتىلىن تاپقان, الەمنىڭ زەرەك ۇلتتارى­نىڭ ءبىرى – جاپوننىڭ بىلىكتى عالىم­دارى شاڭعىنى جەتە زەرتتەپ, ەلەۋلى ەڭبەك جازدى. ءبىزدىڭ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋا­ناتىن ءسات تە – وسى. مۇندا تاۋ شاڭعى­سى­نىڭ ەڭ العاش التايدا پايدا بولعانى, وزگە حالىقتارعا بەرتىندە جەتكەنى جازىل­عان. سونداي-اق جاپونيانىڭ ساپپورو قالاسىنداعى مۇراجايدا تەرi شاڭعىسىن تەك التاي تاۋىنداعى حالىق ويلاپ تاپ­قان دەگەن انىقتاما تۇرعانى ايتىلادى. ال التاي دەسە كونە تۇركى, ەجەلگى عۇن مەن ساق ەلەستەيتىن ءبىز ءۇشىن بۇل – كەرەمەت جاڭالىق. وسى مەزەتتە ەڭ شەشۋشى ءسات كەلگەندە ءتىلىن تىستەپ تۇرىپ قالاتىن دالا بالاسىنىڭ ادەتى تاعى دا ىرىق بەرمەدى. سول دالانىڭ زاڭدى ۇرپاعى ءبىز ەدىك دەپ تە ايتۋعا شامامىز كەلمەي, ءۇنسىز قالدىق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن التايعا ءالى ءبىر قازاق بالاسىنىڭ تابانى تيمەي-اق قويدى.

جانسەبىل جاپوندىق عالىمدار ءتۇر­تىپ كورسەتكەن «تەرى شاڭعى» دەگەن تىر­كەسكە باسىمدىق بەرىڭىزشى. ماز­مۇن جاڭارا­تىنداي. تەرى دەگەندە جادى­ڭىزدا ىلكىمدى اقپارات ساۋلاي جونەلەدى. مۇمكىن, ىشتەي تارازىلاپ, تەرى وڭدەۋدى كوشپەندىلەر تاپقانىن ايتارسىز. مۇمكىن, تالقىعا تاس­­تاپ, قاي تەرىدەن قايىس ءورىپ, قاي تەرى­دەن ىستاپ سابا ۇستاعانىن تىلگە تيەك ەتەر­سىز. تەك, ءسىز مەڭزەگەن, ءبىز العا تارت­قان سول كوشپەندىنىڭ زاڭدى ۇرپاعى – قازاق حالقى. تاڭعالارلىعى سول, التاي تاۋىن­­داعى العاشقى شاڭعى – «تەرى شاڭعى».

وسى تۇستان ارتقا ءبىر قادام جاساپ, كوپتىڭ كوكەيىنە كۇدىك سەپكەن «نەلىكتەن التاي تاۋى العاشقى شاڭعىنىڭ تاريحي وتانى دەپ تانىلدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك. الگى جاپوندىق زەرتتەۋشىدەن قاي جەرىم كەم دەگەن نيەتتى العا تاستاپ, كەلىسى ءبىر امەريكالىق عالىم تابانىن تاسقا ۇرىپ, ەتەگىن بۇرگەنگە ىلدىرە ءجۇرىپ سول تاۋدى تاعى ءبىر بارلاپ شىقسا كەرەك. جۇمباعىن شەشىپ, ونىڭ سىلەمى مەن جۇلگەسىنە دەيىن قوتارىپ, ءسۇزىپ شىعادى. ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا دەگەندەي, تاستارعا قاشالعان شاڭعىنىڭ بەينەسى عالىمداردىڭ تۇجىرىمىن ناقتىلاي تۇسەدى. وسىلايشا, ءماشھۇر گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا «التاي تاۋى – ەجەلگi تاۋ شاڭعىسىنىڭ شىققان جەرi. تەرi شاڭعىنى ويلاپ تاپقان – وسى تاۋدى مەكەندەۋشi حالىق» دەپ جازىلادى.

بۇدان كەيىن الەم عالىمدارىن وزىنە قاراتقان تىڭ جاڭالىق تاپتىش­تەي زەرتتەلەدى. ونسىز بولا ما؟ حالىقارا­لىق قىستىق وليمپيادا ويىندارىنىڭ شاڭعىسىز وتپەيتىنىن باعدارلاي بەرى­ڭىز. ونىڭ ۇستىنە «قىسقى وليمپيادا ويىندارىنىڭ سەگiز دۇركiن جەڭىم­پا­زى نورۆەگيالىق ۋلە-ەينار بيورندا­لەن­نىڭ, ءتورت مارتە وليمپيادا التىنىن ول­جالاعان شۆەد ەددي سيكستەن ەرن­بەرگ­تiڭ, ەكi دۇركiن وليمپيادا چەم­پيو­نى نە­مiس ميحاەل گرايستىڭ اياعىن­دا­عى شاڭ­عىنىڭ يەسi...» كىم ەكەنىن بىل­گى­ڭىز كەل­مەي مە؟ وسىنداي قۇشتارلىق, ونىڭ ىشىندە ساڭىلاۋ سالعان ءاربىر ۇلت­تىڭ مۇد­دەسى عالىم اتاۋلىنى تىنىش ۇيىقتاتپادى.

زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا تاسقا قاشالعان بۇل سۋرەتتىڭ وسىدان ون مىڭ جىل بۇرىن سالىنعانى ايعاقتالدى. وسى­لاي­شا, قىتايداعى التاي تاۋ سىلەمىندە شا­ما­مەن ون مىڭ جىلدىڭ الدى-ارتىندا جىلقى تەرىسىمەن قاپتالعان العاشقى قار شاڭعىسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنى انىق­تالادى. ءسويتىپ, بۇل داقپىرت الەم عا­لىم­دارىن عانا ەمەس, تۇركى تەكتەس اعا­يىن­داردى دا ەلەڭدەتكەنى بار. سەبەبى ءبارى دە وسى ءبىر سۇلۋ دا بەكزات سپورتتىق ونەر­دىڭ العاشقى ەگەسى اتانباققا تى­رىس­تى. سول ارقىلى ونەگەلى ۇلتتىڭ جۇ­راعا­تى ەكەنىن پاش ەتكىسى كەلگەن-ءدى. وسى مۇددە تارتىسىندا بۇل ولكەنىڭ با­يىر­عى تۇرعىنى رەتىندە ەكى-اق ۇلتتىڭ «اۆتور­لىققا» تالاسۋعا قۇقىعى بار-تىن. ونىڭ ءبىرى – قازاق بولسا, ەندى ءبىرى, ارينە, قازاق­پەن كورشى قونىستانعان موڭعول ۇلتى. مۇنداي تاريحي بايلامدا تەك قانا ناقتى دەرەككە قۇرىلعان بۇلتارتپاس ايعاقتىڭ عانا كومەكتەسەتىنىن بىلەمىز. ويتكەنى سوندا عانا شەشىم نىق, بايلام بەرىك بولماق.

قىزىعى سول, تۇركى تۋعان اكەسىندەي قارايتىن التاي تاۋىنا ەجەلدەن قازاق پەن موڭعولدىڭ قايسىسى مۇراگەرلىك ەتكەنىن ايقىنداپ الۋ شارت. اقىرى حالىقارالىق سپورت ماماندارى, ارحەولوگتار ۇزاق ۋاقىت تەر توكتى. تانىمال تاريحشىلاردىڭ تۋىندىلارى اۋدارىلىپ-توڭكەرىلدى. سوڭىندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى جاعىنان قۇرىلعان تاۋەلسىز كوميسسيا قار شاڭعىسىنىڭ ءتۇپ اتاسى قازاق ۇلتى دەگەن شەشىمگە مويىنسۇندى.

ەندى ويلاپ كورىڭىز. بالا كۇنىمىزدە اكەلەرىمىز ايتىپ وتىراتىن الگى ءبىر اڭگىمەنى. وندا «بۇرىن بابالارىمىز شاڭعى جاساۋدىڭ اسقان شەبەرى بولىپتى. تەحنيكاڭ ۇشقان قۇستاي دامىدى دەگەن بۇگىندەگى ءبۇتىن شاڭعى سول ۋاقىتتاعى تەرى شاڭعىعا جەتپەۋشى ەدى عوي. ول كەزدە بۇل دۇنيە جىلقى تەرىسىنەن, ونىڭ ىشىندە تەرىسى مىقتى پۇشپاقتارىنان جاسالاتىن. قىلقۇيرىق تەرىسىنىڭ قاسيەتى – كۇش الىپ سىرعي جونەلگەنىڭىزدە, وزگە ماتەريالعا قاراعاندا قارمەن بارىنشا ۇيكەلىسسىز, مايدا جاناساتىندىقتان تاڭعالارلىق جىلدامدىققا يە بولادى. ال ونىڭ بۇدان دا كەرەمەت قاسيەتى سول – ءبىر باعىتقا جاتقان «قايراتتى» تەرى قىلشىقتارى شاڭ­عىنى ارتقا مۇلدە تايدىرمايدى. سول ارقىلى شاڭعىشى اۋەلدە ورنىنان قوز­عال­عاندا ەش قيىندىقسىز العا ىلگەرىلەي الا­دى. ءتىپتى, تاۋ بەتكەيلەرىندە سورعالاپ, كەلەسى بەتكەيگە كوتەرىلەتىن ساتتە كەنەت جىل­دامدىق جوعالتىپ السا دا, كەرى قاراي تايىپ كەتپەيدى. مىنە, مۇنداي قاسيەتتىڭ ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە ءتۇبىتى از جىلقى تەرى­سىندە عانا بولاتىنىن ات جالىندا وسكەن كوش­پەندىلەر عانا بىلگەن. ياكي, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز» دەپ وتىرماۋشى ما ەدى؟!

اق شاڭقان الىپ دالا. تاۋ باۋرايىنان تەرى شاڭعىمەن قۇيىنداتا توپ باس­تاپ بارا جاتقان قازاق. كوڭىل كۇيىنىڭ تولعاعىن شەرتكەن قازاق. باسىنان تالاي ءداۋىر اۋناتىپ كەشەگى باباسىنىڭ قازىناسىنا قايتا قول جەتكىزگەن قازاق. ءسىز دە تاريح جاڭعىرىعىن ەستىدىڭىز بە؟