جاھاندىق دەفولت: تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى قولداۋ كۇتەدى

160 مىڭنان اسا ادام ەڭبەك ەتەدى

دۇنيە جۇزىنە جايلاعان پاندەميا əلەمنىڭ قارجى-ەكونوميكالىق يممۋنيتەتىن əلسىرەتىپ, əبدەن ەسەڭگىرەتكەنى راس. بۇل كوللاپستان قۇتقاراتىن ورتاق ۆاكتسينا تابىلماعاندىقتان əر مەملەكەت ەكونوميكاسىن ءوز بەتىنشە ەمدەپ جاتىر. قازاقستاننىڭ وندىرىستىك ونەركəسىپ سەگمەنتىندە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ الار ورنى بولەك. ايتالىق, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6,4 پايىزى وسى سالاعا تيەسىلى. يندۋستريا جəنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بىلتىر ءونىم كولەمى 5 ترلن تەڭگەگە جۋىقتاعان. ونىڭ ىشىندە كەن ورىندارىندا شيكىزات ءوندىرىسى 3,7%-عا جəنە مەتاللۋرگيا ونەركəسىبى 4,1%-عا ارتتى. قازىر وسى سالادا شامامەن 160 مىڭنان ارتىق ادام ەڭبەك ەتەدى. دەسەك تە ەلىمىزدە ەنگىزىلگەن توتەنشە جاعداي رەجىمى ءوندىرىس ورىندارىنداعى جۇمىستى تۇرالاتىپ, شارۋانىڭ شاتقاياقتاۋىنا əكەلىپ سوقتى. بۇل از بولعانداي, باعالى جəنە وندرىستىك مەتالدار نارىعىندا شيكىزات باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مەن سۇرانىستىڭ ازايۋى مەتاللۋرگتەردى تىعىرىققا تىرەدى. وسى رەتتە تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى جانىنان قۇرىلعان جەدەل شتاب داعدارىسقا قارسى شارالار پاكەتىن əزىرلەپ, ونىڭ ۇكىمەتكە جولدانعانىن حابارلادى.

«بۇل شارالار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجاتتى تالاپ ەتپەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە كومپانيالاردىڭ اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. اتاپ ايتساق, بۇل امالدار ققس جەدەل قايتارۋعا, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا اۆانستىق تولەمدەردى كەيىنگە شەگەرۋگە, رەنتابەلدىلىگى تومەن كەن ورىندارىنا بەلگىلەنگەن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى مولشەرلەمەسىن جەدەل تارتىپتە تومەندەتۋگە, رەزيدەنتتىك سەرتيفيكاتتاردى بەرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا, سونداي-اق بۋحگالتەرلىك جانە سالىقتىق ەسەپ  ماقساتىندا قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن پايدالانۋعا رۇقسات الۋعا باعىتتالعان», - دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ.

وسى ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپقانىن ناقتىلادى ۇيىم وكىلدەرى. بۇدان بۇرىن تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىن ساتىپ الۋدى وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى مəسەلەدە رەتتەلگەن-ءدى. Əيتسە دە سالا ماماندارى الداعى ۋاقىتتا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيادا احۋال قيىنداپ, ونىمدەردىڭ باعاسى ارزاندايدى دەپ الاڭداۋلى. سوندىقتان تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى داعدارىسقا قارسى ەكىنشى پاكەتتى دايىنداۋعا كىرىستى. سوعان سəيكەس, مەتالل ونىمدەرىن مەملەكەتكە ساتۋ كوزدەلگەن. وسى ارقىلى كاسىپورىندار اينالىمداعى قاراجاتتى جوعالتپاي, ءوندىرىستى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الادى دەيدى م.كونونوۆ.

باعالى مەتالدار نارىعىنداعى قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلدى

تمكق (تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى) اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تولەگەن مۇقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, التىن ءوندىرۋ ونەركاسىبىن قولداۋدىڭ  دا بىرقاتار شارالارى ازىرلەندى. مىسالعا, تج كەزەڭىندە قايتا وڭدەۋ فابريكالارى مەن زاۋىتتاردىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان جابدىقتاردى جəنە ماتەريالداردى جەتكىزۋدە يمپورتتىق باجدىڭ مولشەرلەمەسىن ءنول كوەففيتسيەنتىنە تۇزەتۋ ۇسىنىلدى. بۇل تاۋ-كەن ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ جاعدايىن تۇراقتاندىرىپ, الەمدىك داعدارىستى وڭاي ەڭسەرۋگە سەپتەسەتىنىنە سەنىمدى سالا وكىلدەرى. سونىمەن قوسا سالىق زاڭناماسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. سول بويىنشا سالىق تولەۋشىنىڭ تابىسىنان حەدجدەۋ وپەراتسيالارىنداعى (تəۋەكەلدەردى ساقتاندىرۋ) شىعىستار مەن شىعىنداردى شەگەرۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان. بۇگىندە باعالى مەتالدار نارىعىندا باعانىڭ قۇبىلمالىعى تىم جوعارى. سوندىقتان ىقتيمال تəۋكەلدەن ساقتانۋ مەن التىننىڭ ۇزدىكسىز ءوندىرىسىن قامتۋدا حەدجدەۋ ءتيىمدى قۇرال بولىپ سانالادى.

بۇدان باسقا رەسەي تاجىريبەسىنە سəيكەس, باعالى مەتالدار نارىعىنداعى قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن كەڭەيتۋ ۇسىنىسى ايتىلدى. نەگە دەسەڭىز, التىندى مەملەكەتتىڭ اتىنان ساتىپ الۋ قۇقىعىنا يە ۇلتتىق بانكتىڭ  شيكىزات ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ جوبالىق ءəرى كرەديتتىك تاۋەكەلدەرىن باعالاۋعا كەلگەندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سول سەبەپتى نارىقتا قاتىسۋشىلاردىڭ قاتارى ارتسا, مۇنداي تəۋەكەلدەردى الدىن الۋعا بولادى دەپ ايتادى ساراپشىلار.

گەولوگيالىق بارلاۋعا يۋنيورلىق كومپانيالاردى تارتۋ كەرەك

بۇل سەكتورداعى تاعى ءبىر كۇرمەۋلى مəسەلە - گەولوگيالىق بارلاۋ. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, گەولوگيانى ساپالى, وبەكتيۆتى جانە اشىق مəلىمەتسىز دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەكىلدى دامىعان ەلدەردە پايدالى قازبا كەن ورىندارىنىڭ 20-50%-ى شاعىن يۋنيورلىق كومپانيالاردىڭ كومەگىمەن انىقتالاتىنىن كورسەتىپ وتىر. وسى ورايدا تمكق  اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربول زاكاريانوۆ  گەولوگيالىق مəلىمەتتەردىڭ تولىق ەلەكتروندى بازاسىن قۇرىپ, «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» زاڭى بويىنشا مەملەكەتتىك قۇپيالاردان بولەك, بارلىق ماتەريالدار اشىق بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى.

«ەڭ باستىسى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءىرى كولەمدە جانە جەكە سەكتوردىڭ كۇشىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ققس-نان بوساتىپ, ەكىنشىدەن بارلاۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋدە ءىرى, ورتا جانە شاعىن كومپانيالاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كتس-نان جانە باسقا دا سالىق جۇكتەمەلەرىنەن بوساتقان ارتىق بولمايدى. ويتكەنى, قازىر مەملەكەتكە باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاراجات تابۋ قيىنعا سوعادى. بۇل رەتتە سالىقتىق ىنتالاندىرۋ تاپقان جەكە باستامالاردىڭ  كەڭ ءورىس الۋىنا جول اشادى», - دەدى ورايدا تمكق  اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس.

ەكولوگتاردىڭ اشۋىنا ءتيدى

اۋىر ونەركəسىپ يەلەرى پاندەميانى العا تارتىپ, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى ەنگىزۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى ءوتىندى. بىراق تا بۇل وتاندىق ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ اشۋىن تۋدىرىپ, سالالىق مينيسترلىك كوروناۆيرۋس ءتيىستى زاڭدى ەنگىزۋگە توسقاۋىل بولمايتىنىن جەتكىزدى. ونسىز دا قازاقستاننىڭ وندىرىستىك ايماقتارىنداعى قورشاعان ورتانىڭ كونيۋنكتۋراسى مəز ەمەس دەيدى جاۋاپتى ورگان وكىلدەرى.

«قازىر بارلىعىمىزعا دا قيىن جاعداي ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس. توتەنشە جاعداي جانە كارانتين ءبىر ايعا سوزىلار, ال ءىرى كاسىپورىندار ون جىلداپ تۇك بىتىرمەيدى. وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا كوشۋ - تەمىرتاۋ, بالقاش, وسكەمەن جəنە قاراعاندى سەكىلدى ەكولوگياسى ناشار قالالارداعى احۋالدى جاقسارتۋدىڭ جالعىز مۇمكىندىگى. باسقا شەشىمدەر مەن تەتىكتەردى كورىپ وتىرعان جوقپىز. تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنىن الىپ قاراساق, 2008-ءشى جىلعى داعدارىستان كەيىن مەتالداردىڭ  باعاسى 40%-عا جوعارىلادى. پاندەميا ەكولوگيالىق كودەكستى كەيىنگە قالدىرىپ, ونىڭ مەرزىمدەرىن قايتا قاراۋعا «قاقپاق» بولا المايدى. ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە ونى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز», - دەدى  ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى احمەتجان پىرىمقۇلوۆ.

«اتامەكەن» الدىمەن شوب-قا قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى

قالىپتاسقان كۇردەلى كەزەڭدە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. سودان بولسا كەرەك, ۇكىمەت əۋەلى جۇيە قۇراۋشى سەكتورعا باسا مəن بەرىلەتىنىن جەتكىزدى. سوعان بايلانىستى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بىرىڭعاي ءتىزىمدى əزىرلەۋگە كىرىسكەن ەدى. مىنە وسى مəسەلە وتاندىق ىسكەرلىك ورتانىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كəسىپكەرلەر پالاتاسى الدىمەن شاعىن جəنە ورتا بيزنەستى تىعىرىقتان شىعارىپ, سودان كەيىن ءىرى بيزنەستىڭ پروبلەماسىنا كىرىسۋ  كەرەك دەپ سانايدى.

«پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن قيىن جاعدايدا قالعان كəسىپكەرلەرگە كومەك كورسەتىلدى. ولاردىڭ ءتىزىمى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا, قىزمەت كورسەتۋ جəنە شاعىن بيزنەس ۇيىمدارى. ال وڭدەۋ سالاسىنداعى كومپانيالارعا, تاماق جəنە جەڭىل ونەركəسىپ سەگمەنتىندەگى كəسىپورىندارعا مۇنداي كومەك ءəلى كورسەتىلگەن جوق. ولاردىڭ مəسەلەسىن شەشپەي, ءىرى كومپانيالاردىڭ شارۋاسىمەن اينالىسۋ مەنىڭ ويىمشا دۇرىس ەمەس. ۇلتتىق پالاتاعا قاراستى بارلىق ءىرى بيزنەس كوميتەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جينالىس وتكىزدىك. وسى جيىنعا تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتستە قاتىستى. بۇل قاۋىمداستىق  پالاتىمىزدىڭ مۇشەلىگىنە كىرەدى. ءبىز ولارعا قۇرمەتپەن قارايمىز. الايدا 4 ملن حالقىمىز 42 500 تەڭگە كولەمىندە جəردەماقى الىپ, شاعىن جəنە ورتا بيزنەس اياققا تۇرماعان قەزەڭدە, رادوستوۆەتس مىرزاعا ءوز ساۋالىن كوتەرمەي قويۋعا ۇسىنىس ايتتىم. بۇل ۇسىنىستى بارلىق əرىپتەستەرىم قولدادى», - دەدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى وتاندىق ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرى. اتالعان سەكتوردى تۇراقتاندىرۋ مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى. دەي تۇرعانىمەن شاعىن جəنە ورتا بيزنەستە 3,5 ملن-عا تاقاۋ ادام ەڭبەك ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل سالانىڭ ماڭىزدىلىعى دا كەم ەمەس ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. قالاي دەسەك تە, مەملەكەتتىك قولداۋدى كىمنىڭ ءبىرىنشى الاتىنى پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ پəرمەنىندە.