ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن ءال-ءمۇتاناببي

ءال-فارابي شىعۋ تەگى جاعىنان تۇركى­لەر­­دىڭ اسكەري توپتارىنا جاتاتىن. ول ونى جاسىرمايتىن جانە ءومىر بويى تۇركى كيى­مىن كيىپ جۇرەتىن. باستاپقى ءبىلىمدى ول وتا­نىندا الدى, بىراق وندا ءىرى دە ۇلكەن عا­لىمدار بولماعاندىقتان ءبىلىمىن جال­عاس­تىرۋ ءۇشىن داماسكىگە اتتاندى.

ءال-فارابيدەن قالعان مۇرا وتە كوپ جانە ءار الۋان. ول سول كەزدەگى بەلگىلى عى­لىم­­­داردىڭ ءبارىن دە زەردەلەدى. ولار ەتي­كا, ساياسات, پسيحولوگيا, جاراتىلىستانۋ, مۋزىكا-تىن. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە فيلو­­سوفيا تۇردى. ەڭ اۋەلى ونىڭ اتاعى اريس­­توتەلدىڭ فيلوسوفيالىق ەڭبەك­تە­رىنىڭ ءتۇسىندىرۋشىسى رەتىندە شىقتى. سول سەبەپ­تى دە ول «ەكىنشى ۇستاز» ء(ال-مۇ­عال­ليم اس-ساني) دەپ اتالدى. ءال-فا­رابي ەڭبەكتەرىنىڭ باسقالارعا مۇلدەم ۇقسا­ماي­­تىندىعىن جانە ولاردى ەلىكتەمە تۇ­سىن­دىرمەلەر دەۋگە بولمايتىندىعىن ەس­كەر­تكەن ءجون. 

اۋدارماشىلارعا عىلىمي تەرمين­دەر­دىڭ بولماۋى كەدەرگى كەلتىردى. ولار ما­تىن­دەردى يگەرە الماعاندىقتان, گرەك تى­لىن­­­دەگى تۇپنۇسقاسىنىڭ سينتاكسيستىك قۇ­­رىلىمىن ساقتادى, ياعني اۋدارما ءماتى­نىن اراب وقۋشىسىنا تۇسىنبەيتىندەي ەتتى. ءال-ءفارابيدىڭ گرەك عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە جازعان تۇسىندىرمەلەرى عانا گرەك عىلىمىن دۇرىس تۇسىنۋگە كومەكتەستى. ءال-فارابي گرەك فيلوسوفى (اريستوتەل) ەڭ­بەك­تەرىنىڭ كوپشىلىگىنە تۇسىندىرمە جاسا­دى. مىسالى, «كاتەگوريا», «گەر­مە­نەۆتيكا», ء«بىرىنشى جانە ەكىنشى انا­ليتيكا», «توپيكا», «سوفيستيكا», «ري­تو­ري­كا» جانە «پوەتيكا». بۇلاردان باسقا ءپورفيريدىڭ يساگوگىنە («فيلوسوفياعا كى­رىسپەسىنە») جاسالعان تۇسىندىرمە دە ءال-فا­رابي قالامىنا جاتادى.

ءال-فارابي تەك تۇسىندىرمە جازۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ونىڭ ءوز قالامىنان تۋعان تۇپنۇسقالىق تا شىعارمالارى بار. ولاردى تازا پەريپاتەتيكالىق دەۋگە بولمايدى. نەوپلاتونشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن جالعاستىرا وتىرعان ول اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسىمەن پلاتون فيلوسوفياسىن ۇيلەستىرۋگە تىرىستى. وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ قىسقا دا شاعىن تراكتاتى «فۋسۋس ءال-حيكام» كەڭىنەن بەلگىلى. بۇل تۋىندى ءال-فارابي عىلىمىنىڭ اسا ماڭىزدىسى سانالادى.

ءال-فارابي جاقسى ماتەماتيك تا ەدى. ول سول كەزدەگى مەديتسينانىڭ بۇكىل تەو­ريا­­سىنىڭ ماعىناسىن ءبىلدى. بىراق دا­رى­گەر رەتىندە قولدانعان جوق. سونداي-اق ول مۋزىكا تەورياسىنا قاتىستى دا بىرقاتار شىعارما تۋىنداتتى. كوم­پو­زي­تور رەتىندە دە بەلگىلى بولدى» دەيدى. (ە.ە.بەرتەلس. يستوريا پەرسيدسكو-تادجيكسكوي ليتەراتۋرى. يزداننىە ترۋدى. م.,1960, 112-113-بەتتەر).

ەندى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ شى­عار­ماشىلىعىن تاراتا ايتايىق.

ءابۋ ناسىر العاشقى ءبىلىمدى ءسويتىپ ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى – وتىراردا الدى. بىراق بۇعان قاناعاتتانباي سول كەزدەگى اراب مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى باعدات قالا­سىنا اتتاندى. ءال-فارابي ءومىر سۇر­گەن كەز اراب مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ادەبيەتتىڭ قۇلپىرا گۇلدەنىپ, ناعىز داۋىرلەنگەن كەزەڭىنە ءدوپ كەلدى. ويت­كە­نى يسلام تۋى استىنا باعىنعان ءبىراز ەل ءوزىنىڭ داستۇرگە سىڭگەن سالت-سانا, تىل­دىك ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, رۋحاني باي تاجىريبەسىمەن حاليفات مادەنيەتىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوستى. تاياۋ شىعىستاعى باعدات, باسرا, كۋفا, كاير, حالاب سول كەزدەگى ءىرى-ءىرى ساۋدا مەن قول­ونەر ورتالىقتارى بولۋىمەن قاتار, شو­عىرلانعان مادەني وشاقتارعا اينال­عان ەدى.

ءيا, باعدات شىعىس حالىقتارى مادە­نيەت ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. مۇندا عىلىمنىڭ سان سالاسىن قامتىعان «مامۇن اكادەمياسى», «دانالىق ءۇيى», «باعدات وبسەرۆاتورياسى» اتتى عىلىمي ورتا­لىقتار جۇمىس ىستەپ جاتتى.

شىنىندا دا ورتاعاسىرلىق اراب شە­جى­رەشى يبن حالليكاننىڭ (1211-1282) جا­زۋىنا قاراعاندا, ء«ابۋ ناسىر باعداتقا كەلگەن كەزدە مۇندا ءماشھۇر فيلوسوف ءابۋ بيشر ماتتا بين يۋنيس (870-940) تۇرا­تىن-دى. ول قارت ەدى, جاماعاتقا لوگيكادان ءدارىس وقيتىن, ءوزى دە وسى ءپان بويىنشا كوپتەگەن ەڭبەكتىڭ اۆتورى-تىن. ول اريستوتەل ءىلىمىنىڭ (ونى ءتۇسىندىرۋ جونى­نەن), اسىرەسە لوگيكا سالاسىنىڭ ماما­نى-دى. سوندىقتان ونىڭ ەشقاشان بوس ۋاقىتى بولعان ەمەس. ول وتە سىپايى جانە سابىرلى ادام-دى. ءوز ويلارىن اسا قارا­پا­يىم ءارى ۇعىنىقتى تۇسىندىرەتىن. ءال-فارابي سونىڭ وسىنداي قاسيەتىن بو­يىنا ءسىڭىردى جانە ءتۇسىندىرۋدىڭ وسىنداي ءتاسىلىن مەڭگەردى [يبن حالليكان. كيتاب ۋافايات ءال-اعيان ونبا ءابنا از-زامان. بەيرۋت. (ج.كورسەتىلمەگەن) 153-157- بەتتەر]».

ءال-فارابي لوگيكا, مەديتسينا, استرونوميا جانە باسقا عىلىم سالالارى بو­يىنشا سانداعان ەڭبەك جازدى. ول «اسا ءىرى مۇ­سىلمان فيلوسوفتارىنىڭ ءبىرى» دەگەن اتاق الدى. ونىڭ ورەسىنە ەشكىم جەتكەن جوق. ورتاازيالىق فيلوسوف, عالىم ءابۋ ءالي يبن سينا (990-1037) ءوز تۋىندىلارىندا ءال-ءفارابيدىڭ شىعارمالارىن پايدالانعانىن, سول ارقىلى ماشۇرلىككە قولى جەتكەنىنە كوڭىل اۋدارعان.

ءال-فارابي بۇكىل عىلىم سالالارىنىڭ ىشىندە اسىرەسە فيلوسوفيانى, لوگيكانى كەمە­لىنە جەتكىزىپ, بارشاعا ۇعىنىقتى ەتتى. سوندىقتان دا ول وزىنە دەيىنگى اراب في­لو­سوفى ياعكۋب يبن يسحاق ءال-كين­دي­دەن دە (800-874) اسىپ ءتۇستى. ويتكەنى ءال-فارا­بي عىلىمنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشە ءبىلدى.

ءيا, قاجىماي-تالماي ەڭبەكتەنۋىنىڭ ناتي­جەسىندە ول كوپتەگەن عىلىمي جاڭا­لىق اشىپ, اتاعى شىققان عالىم بولدى. زامانىندا ءبىلىمپازدار اراسىنان وزىپ شىقتى.

ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن اراب تاريحشىلارى ءال-ءفارابيدىڭ وتە قاراپايىم, اسا قاناعاتشىل, جۇپىنى عانا كيىنىپ, توي دۋمان, ىردۋ-دىردۋدان بويىن بارىنشا اۋلاق ۇستاعاندىعىن جازادى. كۇندىز ول كوبىنەسە قالاداعى باقشادا كۇزەتشىلىك قىزمەت اتقارىپ, ودان تاپقان اقشاسىنا ساتىپ العان شىراق جارىعىمەن ءتۇنى بويى كىتاپ وقۋمەن شۇعىلدانعان.

2006 جىلى حالاب قالاسىندا بولعا­نى­مىزدا سيريالىق دوستار ءال-فارابي عۇمىر كەشكەن سونداي باقشالاردىڭ ءبىرىن كور­سەتكەنى ەسىمىزدە.

ءال-ءفارابيدىڭ العاش رەت فيلوسوف رە­تىندە تانىلعانىن ايتتىق. ونىڭ في­لو­­سو­فيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ باسىم كوپ­­­شى­لىگى ەجەلگى گرەك عالىمدارىنىڭ مۇرا­سىن زەرتتەپ, ولارعا تۇسىندىرمە جازۋ­عا ار­نالعان.

سونداي-اق ءوزى دە «كەمەڭگەرلىك مەرۋ­ەر­تى», «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوز­قا­راسى», «ماسەلەلەردىڭ ءتۇپ مازمۇنى», «عىلىمداردىڭ شىعۋى», «باقىتقا جەتۋ» سياقتى ت.ب. تراكتاتتار تۋىنداتقان. ونداي ەڭبەكتەرىندە ول دۇنيە, قوعام, مەملەكەت جانە ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى تۋرالى ءوز زامانى ءۇشىن وزىق وي-پىكىرلەر ايتقان. ورتا عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق ءابۋ ناسىر قاناۋسىز, زورلىقسىز باقىتتى قو­عام ورناتۋ جونىندە باتىل بولجام جاسادى. مۇنداي قوعامنىڭ تۋىن ول مەملە­كەت باس­شىسىنىڭ اقىلى, ءبىلىمى جانە ادام­گەر­شىلىگىمەن بايلانىستىرعان.

كورنەكتى شىعىستانۋشى عالىم, اكا­دەميك ب.عافۋروۆ (1908-1977) ءال-ءفارا­بي­دىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعى تاڭعالارلىقتاي سان سالالى بولعانىنا توقتالادى. ء«بىز, – دەيدى ول, – ۇلى عۇلاما جازعان ەڭبەكتەر ىشىنەن ماتەماتيكاعا, مە­دي­تسيناعا, اۋەز تەورياسىنا, ال حيميا مەن ماگياعا ارنالعان دۇنيەلەردى كو­رە­مىز. ۇلى عۇلاما ءپالساپانىڭ, لوگي­كا­نىڭ, تانىم-نانىم تەورياسىنىڭ, پسيحولوگيانىڭ, ەتيكانىڭ (ادەپ), سايا­سات پەن سوتسيولوگيانىڭ سان قىرلارى جونىندە پىكىرلەر ايتىپ, كەلەلى ەڭبەكتەر جازعان. ءال-فارابي اتىن بۇكىل الەمگە تانىتىپ, ونى دۇنيە ءجۇزى مادەنيەتىن جاساۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەگىنە قوسقان دا ونىڭ وسى سالالارداعى ەڭبەكتەرى».

ءال-فارابي پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, ەستەتيكا مەن اكۋستيكا, استرونوميا ما­سە­لەلەرىن دە تەرەڭ زەرتتەپ, مادە­نيەت پەن عىلىمعا جەمىستى ۇلەس قوسقان. سونداي-اق ول پاراساتتىلىق پەن اعار­تۋ­شىلىقتى جاقتاعان ۇلكەن گۋمانيست. وتىرار پەرزەنتى حالىقتاردى ءوزارا بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە, دوستىققا شاقىرا وتىرىپ, ادام بالاسىنىڭ ءبىلىم پەن پاراساتتى ويىن تەرەڭ باعالاعان. ءيا, سويتكەن ول مەتا­فيزيكا, ءتىل ءبىلىمى, لوگيكا, جاعرافيا, ەتيكا, ت.ب. عىلىم سالالارىن قامتيتىن ءجۇز ەلۋگە تارتا تراكتات جازعان.

سايف اد-داۋلانىڭ سارايىندا

ءال-فارابي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن سيريانىڭ حالاب قالاسىندا وتكىزگەن. سول جەردىڭ ءامىرشىسى سايف اد-داۋلانىڭ (915-967) سارايىندا تۇرعان.

يبن حالليكان شەجىرەسىندە ءابۋ نا­سىر­­دىڭ وسى ءامىرشى سارايىنا العاش كەل­گەن كەزدەگى سايف اد-داۋلامەن تانىسۋى جاي­لى قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. «مىسىردان قايتىپ ورالعان رەتىندە ءال-فارابي سايف اد-داۋلا ءوزىنىڭ جاناپتارىمەن ءماجىلىس قۇرىپ وتىرعان ۇستىنە كەلەدى. ءابۋ ناسىردىڭ كيگەنى ءوزىنىڭ ۇلتتىق كيىمى ەكەن. ول كىرىپ كەلگەن ساتتە سايف اد-داۋلا «وتىر!» دەپ ءامىر ەتەدى. ءال-فارابي: «قاي جەرگە وتىرايىن, ءسىز وتىرعان جەرگە مە, جوق الدە ءوزىم تۇرعان جەرگە مە؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا سايف اد-داۋلا: «وزىڭە قاي جەر لايىق دەپ تاپساڭ, سول جەرگە وتىر», – دەيدى. ۇلى عۇلاما سايف اد-داۋلانىڭ قاسىنا كەلىپ, ونى تاعىنان ىعىستىرىڭقىراپ ورنىنا جايعاسادى. ءامىرشىنىڭ ءوزى جانە بىرنەشە وققاعارى عانا بىلەتىن قۇپيا ساراي ءتىلى بار ەدى. وسى جاسىرىن تىلدە ول وققاعارلارىنا: «مىنا قارت دورەكى ەكەن. مەن قازىر وعان بىرنەشە سۇراق قويامىن, ەگەر لايىقتى جاۋاپ بەرە الماسا جازالاڭدار», – دەيدى. سوندا ءال-فارابي سايف اد-داۋلانىڭ ءوزى جاڭا عانا سويلەگەن قۇپيا تىلدە دەرەۋ: «و, ءامىرشىم, سابىر ەت. ءار ءىستىڭ ارتىن باققان ءجون بولار!» – دەيدى. بۇعان قايران بولعان سۇلتان: «اپىراي, ءسىز بۇل ءتىلدى قايدان بىلەسىز؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا ءال-فارابي: «مەن جەتپىسكە جۋىق تىلدەردى بىلەمىن» دەيدى.

بۇدان كەيىن ءابۋ ناسىر سايف اد-داۋ­لا جانە ونىڭ سارايىنداعى ءانشى, اقىن, عالىمدارمەن ونەر جونىندە سۇحبات قۇرادى.

سايف اد-داۋلا سارايعا مۋزىكانتتار كەلسىن دەپ جارلىق بەرەدى. ولار اسپاپتارىندا ويناعان كەزدە ءال-فارابي ولاردى توقتاتىپ, ءالسىن-ءالسىن ەسكەرتۋ, تۇزەتۋلەر جاساپ وتىرادى. سوندا سايف اد-داۋلا: ء«سىز بۇل ونەردى جاقسى بىلەتىن بە ەدىڭىز؟» – دەپ سۇرايدى. ول: ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرەدى دە بەلىندەگى كىسەسىن شىعارىپ, ودان جىڭىشكە ءبىر اس­پاپ­تى الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ, وي­ناۋ­عا كىرىسەدى. جان راقات ساز شالقىپ, وتىرعاندار جادىراپ كۇلە باستايدى. ەندى ول اسپاپتىڭ قۇلاق كۇيىن باسقاشا كەلتىرىپ وينايدى. اسا مۇڭدى ءبىر ساز قۇيىلىپ, وتىرعاندار جىلاي باستايدى. ەڭ سوڭىندا ول اسپاپتىڭ قۇلاق كۇيىن تاعى دا باسقاشا كەلتىرىپ, وينايدى, سوندا بارشاسى, ءتىپتى سۇلتاننىڭ وققاعارلارىنا دەيىن مۇلگىپ ۇيىقتاپ كەتىپتى. ولاردى سول ۇيىقتاعان قالپىندا ءابۋ ناسىر قالدىرىپ, سارايدان شىعىپ كەتەدى» [يبن حالليكان. كيتاب ءال-اعيان ونبا ءابنا از-زامان... 155-156-بەتتەر].

سايف اد-داۋلا ءوز سارايىنا سول زا­مان­داعى تالانت تارلاندارىن جيناي بىل­گەن ەدى. مۇندا ءابۋ ناسىر سياقتى اي­رىق­شا ىستىق ىلتيپاتقا بولەنىپ, ارابتىق اقيىق كلاسسيك اقىنى ءال-ءمۇتاناببي (915-965) دە ءوزىنىڭ ءبىراز جىلدارىن وتكىزگەن.

بۇل پىكىردى يبن حالليكان دا قۋاتتاي تۇسەدى: حاليفتاردان كەيىن بيلىك قۇرعان بىردە-ءبىر سۇلتان ءدال سايف اد-داۋلاداي ءوز توڭىرەگىنە پوەزيا پاديشالارى مەن عاسىر شامشىراقتارىن توپتاستىرعان ەمەس. پارسى تەكتى اراب ادەبيەتشىسى, اتاقتى «كيتاب ال-اعانيدىڭ» اۆتورى ءابۋ-ل فا­را­دج يسفاھاني (897-967) دا وسى سايف اد-داۋلا سارايىن ساعالاپ جۇرگەن. سول شوق جۇلدىزدار ىشىندە جەرلەسىمىز ءال-فارابي ەرەكشە جارقىراپ كورىندى. ول تەك عۇلاما عالىمدىعىمەن عانا ەمەس, وي­شىل كە­مەڭگەرلىگىمەن, اقىندىعىمەن دە دارا­لا­نادى. ونىڭ ادەبيەت پەن ءتىلدىڭ وزەكتى ماسە­لەلەرىنە بايلانىستى ايتقان تۇجى­رىم­دارى توپجارعان تالايدى تامسان­دىر­عان.

اراب ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, جاۋىنگەر اقىن – ءال-ءمۇتاناببيدىڭ شىعىس ادەبيەتى مەن دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتەگى ورنى ەرەكشە. كورنەكتى اراب ادەبيەتشىسى, پروفەسسور ابد ءال-ۋاھھاب اززام زەرتتەۋلەرىندە ءال-ءمۇتاناببي جايلى: «احمەد ءال-ءمۇتا­ناب­بي ۇرىس تاقىرىبىنداعى قاسي­دا­لا­رى­مەن (جىرلارىمەن) وزگە اقىندار نەمەسە قاراسوز زەرگەرلەرى شىعا الماعان شىڭعا كوتەرىلدى» دەگەن.

باتىستىڭ كورنەكتى شىعىستانۋشى عا­ل­ىمدارى سيلۆەستەر دە ساسي (1758-1838), ي.حاممەر-پۋرگشتال (1774-1856), ر.ا.نيكولسون (1868-1945), ك.بروكەل­مان (1868-1956), ر.بلاشەر (1900-؟), فرەنچەسكو گابريەلليلەر دە اقىنعا ءوز زەرت­تەۋلەرىن باعىشتادى. ءال-ءمۇ­تا­نا­ببي­دىڭ تۇستاسى, ورتاعاسىرلىق تاماشا تاريحشى, اقىن ءارى سىنشى ناسيف ان-ناسيدجي: «زامانىمىزدىڭ اقىندارىنىڭ ءبارى جەر باسىپ جۇرسە, تەك ءال-ءمۇتاناببي عانا ءوزىنىڭ ءورشىل قۇدىرەتتى پوەزياسىمەن اسپاندا قالىقتاۋدا» دەسە, ليۆاندىق اراب ادەبيەتشىسى (1914-2011) حاننا ءال-فاحۋري: ء«ال-ءمۇتاناببيدىڭ پوەزياسى ومىرگە كەلگەن كۇننەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن عاسىردان-عاسىرعا تاۋسىلماس ساپار شەگىپ, شەرۋ تارتىپ كەلەدى» دەپ شايىرعا ۇلكەن باعا بەرگەن.

ءال-ءمۇتاناببي 915 جىلى كۋفا قالا­سىن­دا (يراك) جارلى, سۋ تاسۋشىنىڭ شا­ڭى­­راعىندا دۇنيەگە كەلگەن. 928 جىلى بولاشاق اقىن سول كەزدەگى مادەنيەت مايتالماندارى مەن اقىنداردىڭ سۇيىكتى قا­لا­سى – باعداتقا كەلەدى. وسىندا بەلگىلى اقىنداردىڭ ولەڭ ونەرىمەن تانىسادى. ءتالىم الا ءجۇرىپ, العاشقى بايىتتەرىن جازادى. از جىلدىڭ ىشىندە-اق تەك باعدات قانا ەمەس, شامدا, مىسىردا سايف اد-داۋلانىڭ سارايىندا اقىننىڭ اتاعى شىعا باستايدى.

ءال-ءمۇتاناببي تەك شايىر عانا ەمەس, جاۋىنگەر رەتىندە دە تانىلعان. اقىن تا­لاي رەت ءتۇرلى جورىقتارعا قاتىسىپ ەرلىكتەر كورسەتكەن. 946 جىلدارى مايداندا بىرگە بولعان دوسى بادر بين امشار­دىڭ شاقىرۋىمەن سيرياداعى انتاكيا قالاسىنا كەلەدى. 948 جىلى وسى قالاعا ۆيزانتيا جورىعىنان قايتىپ كەلە جاتقان سايف اد-داۋلا توقتايدى. اقىننىڭ سۇل­تان­مەن تانىسۋى دا وسى جەردە بولادى. سايف اد-داۋلاعا ءور مىنەزدى ءال-ءمۇ­تا­ناببي ۇناپ قالادى. ونى ءوز سارايى­نا شاقىرادى. وسى كەزدە سايف اد-داۋلا سارايىندا ءال-فارابي دە تۇرىپ جات­قان­-دى. ول كەزدە ءال-فارابي 73-كە, ال ءال-ءمۇتاناببي 33 جاسقا شىققان-دى. ساراي­دا­عى اقىندار مەن فيلوسوفتاردىڭ ۇستازى ءارى اتاقتىسى دا ءال-فارابي بولعاندىقتان ءال-ءمۇتاناببي ونى وزىنە ۇستاز تۇتادى. ءال-فارابي مەن ءال-ءمۇتاناببيدىڭ كەيبىر مى­نەز ەرەكشەلىكتەرى دە وتە ۇقساس بولعان» كورى­نەدى.

ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ولاردىڭ اتاعى جان-جاقتى شارلاپ كەتەدى. سونى­مەن قاتار ولاردىڭ باقتالاستارى دا كوبە­يە تۇسەدى. سوندىقتان دا سايف اد-داۋلا سا­رايىندا ءال-مۇتاناببيگە قاشاندا ءوزى­نىڭ قارسىلاستارى مەن ادەبيەت­شى ارىپ­تەس­تەرىمەن كۇرەس جۇرگىزۋگە تۋرا كەلە­دى. ول كوگىلدىر ءبىر كەشتە جينال­عان­دار­عا ءوزىنىڭ ءبىر ولەڭىن وقيدى:

ء«بىزدى ء(ال-فارابي مەن ءوزىن ايتىپ وتىر) وسىنداعىلاردىڭ ءبارى بىلەدى.

ويتكەنى ءبىز سۇلتان سارايىنداعى ەكى­جۇز­دى, جورعالاپ جۇرەتىندەردەن ەمەسپىز.

مەنىڭ دوستارىم – قاس تۇلپار, قويۋ ءتۇن, كەڭ دالا, الماس قىلىش, وتكىر نايزا, قالام, قاعاز» دەپ سارايدىڭ كۇن­شىل اقىنسىماقتارىن جەرگە سوعادى. باقتا­لاس­تار ونان سايىن كوبەيە تۇسەدى. ونىڭ ۇس­تىنە كۇنشىلدەردىڭ وسەگىنە يلانعان سايف اد-داۋلا اقىنعا قىرىن قاباق تانى­تا باستايدى.

وسى تۇستا ايتا كەتەر جايت, سايف اد-داۋلا اقىن-انشىلەرگە, جالپى ونەر ادام­دا­رىنا جاقىن بولعانمەن, نەگىزىندە مەيى­رىم­سىزدەۋ بولعان كورىنەدى. مىسالى, ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن نەمەرە ءىنىسى, داڭقتى جاۋىنگەر, اتاقتى قولباسشى, بەلگىلى اقىن ءابۋ فيراس ءال-حامداني (932-968) كەزەكتى ءبىر جورىقتا حامدان اۋلەتىنىڭ ەجەلگى جاۋى – ۆيزانتيالىقتاردىڭ قولىنا كۇتپەگەن جاعدايدا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعاندا دا قولۇشىن بەرمەي كەتەدى.

ءال-ءمۇتاناببي ءومىربايانىندا مىنا­داي جايتتار ايتىلادى: «سايف اد-داۋلا سارايىندا ءال-مۇتاناببيگە ءدايى­مى ءوزىنىڭ ادەبيەتشى ارىپتەستەرىن قار­سى كۇرەس جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىر كو­گىلدىر كەشتە ءامىرشى الدىندا يبن حالاي­ۆەيح ءال-مۇتاناببيگە سىن ەسكەرتپە جاساعاندا اقىننىڭ ارقاسى قوزىپ: ء«يا, سەن اراب ەمەسسىڭ, پارسىسىڭ, ساعان اراب ءتىلىن ءبىلۋ قايدا؟!» – دەيدى. جارىلا جاز­داعان يبن حالاۆەيح اۋىر كىلتپەن ءال-ءمۇ­تاناببيدىڭ باسىنان ۇرادى, ال جانجالدىڭ باسى-قاسىندا بولعان سايف اد-داۋلا وقيعاعا قىرىن قاباق تانىتىپ, قولداماي قويادى. (حاننا ال-فاحۋري. يستوريا ارابسكوي ليتەراتۋرى. م., 1961, 2-توم, 94-بەت). مىنە, وسىنداي كەلىمسىزدىكتەردى كورە وتىرىپ ءال-فارابي قاپالانادى, جانىنا جۇبانىش ىزدەيدى. زامانىنىڭ وزىق ورەنى ءال-ءمۇتاناببي سەكىلدى شاكىرتىنە «جاسالعان قياناتتار ۇستازى ءال-ءفارابيدى تورىقتىرادى. اقىرى سۇلتان سارايىن تاستاپ, حالابتان كەتىپ قالادى. ءال-فارابي كەت­كەننەن كەيىن ءال-ءمۇتاناببي ول جا­يىندا كوپتەگەن ولەڭ جازادى. ءتىپتى اقىن­نىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى تىكەلەي ءابۋ ناسىرعا ارنالعانداي: «قازىر اقىلدى, /وقىمىستى/ ادام ەشقاشان باقىتتى بولا المايدى. ويتكەنى ول دەگەندە, تاع­دىر­دىڭ كوزى سوقىر!».

ءال-فارابي مەن ءال-ءمۇتاناببيدىڭ قازاسى

سونىمەن جوعارىدا ايتىلعانداي ارادا جىل وتپەي-اق (950 جىلى) جەلتوقساننىڭ ەكىنشى جارتىسىندا (مۇسىلمانشا رادجاب ايىندا) سايف اد-داۋلا سارايىنا ءال-ءفارابيدىڭ قازاسى جايلى قايعىلى حابار جەتەدى. ءال-ءمۇتاناببي قاتتى قاپالانادى. سوڭى­ندا ول دا سايف اد-داۋلا سارايىن تالاق تاستاپ داماسكىگە كەتەدى. كەيىنىرەك پالەستينانىڭ ار-راملا قالاسى ارقىلى فۋس­تات /قازىرگى كاير/ قالاسىنىڭ اكىمى كا­فۋردىڭ شاقىرۋىمەن مىسىرعا اتتانادى.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي 950 جىلى قايتىس بولعان سوڭ داماسكىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى «باس اس-ساعير» («كىشى قاقپا») دەگەن جەردەگى قابىرستانعا جەرلەنگەن. وزىنە دەيىنگى ءداۋىردىڭ كوپ تومدىق تاريحىن جازعان اتاقتى تاريحشى زاحير اد-دين الي ءال-حاسان ابدۋللا بين ءالي ءال-حاسان زايد بايھاكي (1105-1169) «تاريح حۋكاما ءال-يسلام» («تاتيمما-ي سۋان ءال-حيكما») اتتى ەڭبەگىندە فارابي قازاسى تۋرالى ەكى دەرەك بار. بىرىنشىسىندە, عالىمدار ونى داماسكىدە قازا بولدى دەسە, ەكىنشىسىندە, ءال-فارابي قاسىنا بىرنەشە ادام ەرتىپ, اسقالان قالاسىنا بارا جاتقاندا جول تورىعان قاراقشىلاردىڭ قولىنان قازا تابادى. سايف اد-داۋلا قاراقشىلاردىڭ ءبارىن تاۋىپ, دارعا اسقان», – دەيدى.

ءبىر تاڭعالارلىعى, ارادا ون بەس جىل وتكەننەن كەيىن ءال-ءمۇتاناببي دە ءدال وسىنداي جاعدايدا قايعىلى قازاعا ۇشىراعان. حاننا ءال-فاحۋري: ء«ال-ءمۇتاناببي قاسىنا بالاسىن ەرتىپ ۋاسىتتان باعداتقا كەلە جاتادى. كۇن ىس­تىق بولسا كەرەك. راحتە قالاسىنان وتە بەرە قىرىققا جۋىق سالت اتتىلى فاتيح بين دجاھل ءال-اسادي دەگەننىڭ باستاۋىمەن ءال-مۇتاناببيگە توسقاۋىل قويادى. ايدالادا توقتاتادى. ءال-ءمۇتاناببي كەيىنگى جىلدارى جازعان ولەڭدەرىنىڭ جازبالارىن قاراپ كەلە جاتسا كەرەك. الگى قاراقشى ءال-ءمۇتاناببيدىڭ باسىن قىلىشپەن شاۋىپ تۇسىرەدى. اقىن قولىنداعى ولەڭدەرى قۇمدا شاشىلىپ قالادى. بۇل وقيعا 965 جىلدىڭ رامادان ايىندا بولىپ ەدى», دەپ جازعان. (حاننا ال-فاحۋري. يستوريا ارابسكوي ليتەراتۋرى. 2-توم, 91-132-بەتتەر)

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور