بۇل ءان… ءان ەمەس-اۋ, باللادا… وقيعالى دۇنيە. ول وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە شىققان, سول كەزدىڭ وزىندە-اق بۇكىل قازاق جەرىنە ەسكەك جەلدەي تاراعان. ونى, اسىرەسە اعا ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى ءسۇيىپ تىڭدايدى, ويتكەنى ول – سول العاشقى ۇرپاقتىڭ سۇيىكتى ءانى.
وتە ىستىق تەبىرەنىسپەن سىر قوزعايتىن تەرەڭ ويلى اۋەزدىڭ:
…ساعات جەتى بولعان كەز,
جۇمىستان قايتار قالاعا.
ءماريام ۋلاپ قالىپتى دەپ,
اكەلدى اۋرۋحاناعا
– دەگەن شۋماعى عانا ءار جەردەن ءبىر شاڭ بەرىپ, ونى قازاقستاننىڭ بار تۇكپىرىنەن ەستىپ قانا جۇرەتىنمىن. بىرەۋلەر كوپ ءسوزى ەستەن شىققان اسەرلى ءاندى, امال جوق, وسى شۋماقپەن عانا قىزىعا, تامسانا قايتالاپ, تىلسىم قۇمارلىقپەن ىشتەي تىناتىن. ءبىزدىڭ سارىسۋ اۋدانىنىڭ كونەكوزدەرى بۇل ءاندى جاقسى ءبىلدى. ونىڭ وقيعاسىن حيسسا شەرتكەندەي عىپ ايتاتىن. ونى مەن ەڭ الدىمەن ءوز اكە-شەشەمنەن, اۋىلىمىزداعى ءان سەرىسى الدابەرگەن اينەكوۆ ەسىمدى ايدىك انشىدەن كوبىرەك تىڭداپ ءوستىم. سول سەبەپتى ونىڭ اۋەزى ساناما بالا كەزدەن سىڭگەن.
1967 جىلى كۇز ايلارىندا مەن كومپوزيتور قاپان مۋسين حاقىندا دەرەكتى اڭگىمەلەر جازا باستادىم. سوناۋ ءبىر جىلدارى زوششەنكو, مۋرادەليلەر كەڭەستىك ونەرگە جات «كوسموپوليتيزم» اسەرىنە ۇشىراعان سۋرەتكەرلەر دەلىنىپ, جازىقسىز جاپا شەگىپ, سىنالىپ-مىنەلىپ جاتقاندا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ ىشىندە قاپان ءمۋسيننىڭ شىعارمالارىنا دا سونداي كىنا تاعىلىپ, ادىلەتسىزدىكتىڭ تالكەگىن كورگەن-ءدى. كەيىن ۋسويقى ساياسات وزگەردى. قاپاننىڭ باعى قايتا جانىپ, شىعارمالارى كونتسەرتتەردە ورىندالىپ, ونەر كەڭىستىگىنە قايتا شىققان-دى. ول جايىندا گازەتتەردە ماقالالار جازىلىپ, راديودا حابارلار بەرىلىپ, «سەڭ قوزعالعان-دى». ءوزى مەيلىنشە اۋليە كەيىپتى, سابيدەي تازا, ادامعا دا, قوعامعا دا زيانى جوق, تەك مۋزىكا ءۇشىن جارالعان اقكوڭىل جان ەدى. ءيا, سيرەك ءبىتىمدى مۋزىكانت ەدى. بۇل كىسىمەن ەتەنە شۇيىركەلەسىپ, جۇلدىزىم بەك جاراستى. كوپ اڭگىمەلەسىپ جۇردىك. ول – قازاقتان شىققان تۇڭعىش سيمفونيست. مۇقان تولەباەۆ, باقىتجان بايقاداموۆ, سىدىق مۇقامەدجانوۆتارمەن جانداي دوس. اسىرەسە مۇقان ەكەۋىنىڭ ءبىر-ءبىرىن ءپىر تۇتۋى كەرەمەت ەدى. ەكەۋى دە قازاق مۋزىكاسىندا رومانس جانرىنىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن جاسادى. سول جاقسى جولدى سىدىق تا مىقتى ۇستادى. بۇلاردىڭ مۋزىكاسىنا ءيسىنىپ ءجۇرىپ, ولاردىڭ تىلسىم سىرلارىن تام-تۇمداپ قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەردىم. كوپ جاقسى كۇنىم قاپانمەن ءوتتى. سونداي سۇحباتتى ءساتتىڭ بىرىندە قاپان: «مەنى مۋزىكاعا تاربيەلەگەن ءبىر اسىل جان بار ەدى. ول – سۇلتان دەگەن اعامىز, ءارى جەزدەمىز. ول – كادىمگى ء«ماريام تۋرالى ءاندى» شىعارعان كىسى عوي» دەپ, ىشتەي تامىلجي سويلەگەنى. ول كەزدە مەن ءوزى تۋرالى دەرەكتەرگە پەيىل قويدىم دا, بۇل ءان جونىندە, ونىڭ اۆتورى جايىندا ەش نارسە سۇراماپپىن.
قاپان مۋسين 1970 جىلى كوكەك ايىندا, قىرىق جەتى جاسىندا دۇنيەدەن قايتتى. كومپوزيتور ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا كەشەگى اشارشىلىقتى كوردى; ۇلى وتان سوعىسىندا قان كەشىپ, باسىنا وق ءتيىپ, اۋىر جارالاندى; سول سوعىسقا دەيىن موسكۆا كونسەرۆاتورياسىندا وقىپ, كەيىن ونى الماتى كونسەرۆاتورياسىندا جالعاستىرىپ, ەۆگەني گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكي سىندى پروفەسسوردان ءبىتىردى; كونسەرۆاتوريادا ءدارىس بەردى; ول مۇقان تولەباەۆ سەكىلدى سوڭىندا كول-كوسىر مول مۇرا قالدىرعان جوق. بىراق, از جازسا دا وتە ءنارلى, كوركەم قىلىپ, ناعىز كلاسسيكالىق ۇلگىدە جازدى. ءان, رومانستارى, سوناتالارى مەن سيمفونيالىق شىعارمالارى – كەسەك-كەسەك ءبىر عاجايىپ الەم. ادامنىڭ جان-جۇرەگىن تەرەڭ تولعانىسقا سالاتىن «شولپانىم» رومانسى مەن «جايلاۋدا» اتتى سيمفونيالىق پوەماسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ول! وسى ەكى شىعارماعا ءوز كەزىندە مۇقان تولەباەۆ «كلاسسيكالىق مۋزىكا وسىلاي جاسالادى!» دەپ قۇلاي بەرىلگەن. قاپان ومىردە اسىقپايتىن, توگىلمەيتىن, شاشىلمايتىن بىرتوعا جان ەدى. شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باراتىن ءبىر پىسىقتاردان جاراتىلىسى مۇلدە بولەك-تۇعىن. جازىلعان شىعارمالارىن ۇزاق ۋاقىت قوزعامايتىن-دى. پاپكىسىندە جۇرتقا بەلگىسىز جارىق كورمەگەن شىعارمالارىنىڭ اراسىندا وپەراسى دا بار ەكەن. كەزىندە جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزەر بىردە-ءبىر كونتسەرتىن جاساي المادى. مۋزىكاداعى مۇنداي حاس تۇلپارلاردىڭ الدىن دارىنى شامالى جابىلار بەرمەدى. اتاقتى دا سولار الدى. ال قاپان تەك مۋزىكامەن تىنىستاپ, مۋزىكامەن ءومىر ءسۇردى. ول بىلەتىن «ماريام تۋرالى ءاننىڭ» تاعدىرى مەنى ويلاندىرا بەردى. «اتتەڭ, شىركىن, سول كەزدە جازىپ الۋىم كەرەك ەدى» دەپ وكىندىم. بىراق مەن كومپوزيتوردىڭ كوزى تىرىسىندە جۇرگىزە باستاعان زەرتتەۋلەرىمدى جالعاستىرىپ, ول ءاندى «بىلەدى-اۋ» دەگەن ارىپتەستەرى, جورا-جولداستارىنان, وزىممەن بىرگە قىزمەتتەس – قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ اعا رەداكتورى – قاپاننىڭ جۇبايى حابيبادان, اناسى, حالىق اقىنى قاليما وتەعاليەۆادان سىر تارتىپ, ءبىراز جايعا كوز جەتكىزدىم. ءاننىڭ شىن تاريحىنا ساۋلە تۇسىرەتىن تىڭ دەرەكتى 1981 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ ون جەتىسى كۇنى قاليما اجەي ايتتى: «شىراعىم, مەن ون قۇرساق كوتەرگەن انامىن. سولاردان قالعانى – جالعىز قاپان ەدى عوي. شىڭعانىم ەسىمدى وگەي قىزىم بولدى. ول قاپاندى تاربيەلەپ, مۋزىكاعا باۋلىعان سۇلتان ەسقاليەۆكە تۇرمىسقا شىقتى. سۇلتان ول كەزدە كازپي-دە وقىتۋشى بوپ قىزمەت ەتتى. ءبىز جوق-جۇقانا بوپ, ەلدە تۇرا بەردىك. ءبىزدىڭ جانىبەك اۋدانىن مەكەن ەتكەن ەل سۇلتاندى جاقسى بىلەدى, ءتىپتى ونىڭ ەسىمى بۇكىل ورالعا تانىس ەدى. سۇلتاننىڭ اكەسى احمادي ءوزىمىزدىڭ اقوبا-جۇمات دەگەن جەردە قاپانىمدى ءبىرىنشى كلاسقا وقىتقان ادام. جۇرت احماديدى سەرى دەيتىن, ءان ايتتى, دومبىرا تارتتى, ەسكىلىكتى وقۋعا دا تەرەڭ ەدى. مۇعالىم بوپ ءجۇرىپ, اۋىل ساحناسىندا ءارتىس بوپ تا وينادى. ال سۇلتاننىڭ دارىنى اكەسىنەن دە اسىپ ءتۇستى. شىركىننىڭ ماڭدايى كەرە قارىس, سۇلۋ, اق سارى, اشىق, جۇلدىزى بيىك جىگىت ەدى. ەلگە كەلگەن كەزدەرىندە ء«ماريام تۋرالى ءاننىڭ» ولەڭىن اۋىل ادامدارىنا جازىپ بەرىپ, ءسوزىنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ, ءانىن ۇيرەتىپ, دۋمانداتىپ جۇرەتىن. ورىس اقىندارىنىڭ ولەڭىن سۇيسىنە, قىزىعا اۋداراتىن. ورىس پوەزياسىنىڭ سول تاماشا ۇلگىلەرىن ءوز ولەڭدەرىندە ادەمى قولداناتىن. جازعان جىرلارى كوپ ەدى. امال نە, سۇلتان دا وتىز جەتىنشى جىلدىڭ قاھارىنا ۇشىرادى. سۇلتاننىڭ كوزى كەتكەن سوڭ ارتىندا قالعان مۇراسى – ولەڭ, جىرى, ءانى نە بولدى, بىلمەيمىز ونى. قىزىم شىڭعانىم سۇلتان ۇستالاردىڭ الدىندا قايتىس بوپ كەتتى. مەن سول ء«ماريام تۋرالى ءاننىڭ» مىنا ءبىر شۋماقتارىن عانا ەستە ساقتاپپىن:
جايقالدى گۇل, جاپىراق
جازدىڭ جىلى كەشىندە.
تەرەڭ ويلى ءماريامنىڭ
سۇيگەن جارى ەسىندە.
كەلدى اناسى ءماريامنىڭ
«بۇل نە سۇمدىق بولدى؟» دەپ.
«قاراشىعىم, ءماريام-اي,
قانداي دەرتتەن ءولدى؟» دەپ.
كەلدى دوسى ءماريامنىڭ
ءحالىن ءبىلىپ قايتۋعا.
زامانداسى, قۇربى-قۇرداس,
«نە بولدى؟» دەپ ايتۋعا.
كەلدى دوكتور ءماريامدى
ەمحاناعا الۋعا.
جاقىن جاتىر, ءماريام-اي,
ماڭگى ساپار سالۋعا…
بار بولعانى – وسى, شىراعىم. سۇلتاننىڭ بۇل سوزدەرى قازىر ب ۇلىڭعىر تارتتى, ۇمىتىلدى. ءماريام دەپ جىرلاپ وتىرعانى – ورىس قىزى. ءوزى ءبىر كەن ورنىندا لابورانتكا ەكەن. سۇلۋ بولىپتى. سۇيگەن جىگىتى بىرەۋدى ءسۇيىپ كەتە مە…سونداي وسەككە شىداي الماي ۋ ىشە مە…شاماسى وسىلاي…
وسى اڭگىمەلەردەن كەيىن ءبىراز جىل وتكەن سوڭ مەن اقىن قۋاندىق شانعىتباەۆتىڭ ۇيىندەگى ءبىر وتىرىستا ورال, اقتوبە جاعىنىڭ بىلىكتى كىسىلەرىنىڭ الدىندا ويدا جوقتا وسى ءاندى ايتتىم. سوندا ەل ىشىندەگى ەستى اڭگىمەلەردى زەردەسىنە كوپ جيعان قاريا ءسوزدى عالىم احمەدوۆ اقساقال «ە, بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءانى عوي» دەدى. انگە بىردەن ەلەڭ ەتىپ, كوڭىل بولگەن جاندار ءان ءسوزىن بىلمەي, دال بولدى. ارقايسىسى ءار جەرىنەن ءبىر-ءبىر جولدان عانا ايتىپ تىڭدى. انگە قاتتى قىزىقتى.
بۇل ءان ۇمىتىلۋعا ءتيىس ەمەس ەدى. بەيمازا وي مەنى الماتىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق ارحيۆىنە اكەلدى. اقىرى ءبىر كۇنى اقىن, مارقۇم, بەرقايىر امانشيننىڭ جەكە ارحيۆىنەن ءاننىڭ:
جايقالدى كولدىڭ جاپىراعى
جازدىڭ جايلى كەشىندە.
تەرەڭ ويلى ءماريامنىڭ
سۇيگەن جارى ەسىندە
– دەگەن جالعىز عانا شۋماعى تابىلدى (ف. 1799 ءى-بۋما. №177 ءىس پاپكىسى. «بەكەر ۇمىتىلعان اندەر». ب.امانشين).
1990 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سەگىزى كۇنى ارقالىقتان كەلگەن حالىق ءانشىسى كۇلاندام مالىكقىزى ماعان كوپ ءاننىڭ ءبىرى رەتىندە ء«ماريام تۋرالى ءاندى» ماگنيتوفونعا جازدىردى. وسى جولى عانا ءاننىڭ سۇيەگى, تۇتاس سۇلباسى, ءيا, سيۋجەتى تولىق كورىنگەندەي بولدى. ءاننىڭ باستالۋىندا ەپتەگەن وزگەشەلىك بار ەكەن. ادەتتە بۇل ءان ءا دەگەننەن قوڭىرلاعان جۇمساق اۋەزبەن ءسال عانا شىمىرلاپ, ەكىنشى جولدا بيىك كوتەرىلەتىن-ءدى. قاپاننىڭ جۇمساق ۇنمەن ىڭىلداپ ايتقان نۇسقاسى ءبىزدىڭ ەلگە ءمالىم نۇسقامەن بىردەي ەدى. كۇلاندام باسقاشا ايتسا دا, ءان ءسوزىنىڭ تۇتاستىعىن جاقسى ساقتاپتى. كەيىن مەن ءاندى وسى سوزىمەن ءار جەردە ايتتىم. سوندا ءاندى بىلەتىن جاندار: ء«سوزى و باستا وسىلاي ەدى» دەپ قۋاتتادى. سوندا ءاننىڭ جۇيەسى بىلاي بوپ شىعادى:
جايقالدى كولدىڭ جاپىراعى
جازدىڭ جايلى كەشىندە.
تەرەڭ ويلى ءماريامنىڭ
سۇيگەن جارى ەسىندە.
ساعات جەتى سوققان كەزدە,
جۇمىستان قايتار قالاعا.
ء«ماريام ۋلاپ قالدى عوي» دەپ,
اكەلدى اۋرۋحاناعا.
ەكى دارىگەر, بىرەۋى – ايەل,
الدى ۇشەۋى اراعا.
«ايىرماڭدار اجالدان,
قيناماڭدار جانىمدى.
مەن بەرىلىپ سۇيگەنىم-اي,
كورسەقىزار زالىمدى!»
ۋ باساتىن دارىلەردى
بەرىپ ەدى – المادى.
ۋ باساتىن دارىلەرگە
استە كوزىن سالمادى.
كەلدى دوسى ءماريامنىڭ
ءحالىن ءبىلىپ قايتۋعا.
«ەي, زامانداس, قۇربى-قۇرداس,
نەگە ولاي؟» دەپ ايتۋعا.
كەلدى اناسى ءماريامنىڭ
«بۇل نە سۇمدىق بولدى؟» دەپ.
«قاراشىعىم – ءماريام-اي,
قانداي دەرتتەن ءولدى؟» دەپ.
كەلدى عاشىعى ءماريامنىڭ
ء«ماريام قانداي پىشىندە؟»
جاۋاپ بەردى دارىگەر:
«جاتىر» دەپ تابىت ىشىندە.
سوندا ونىڭ ايتقانى:
«اش, ءماريام, كوزىڭدى!
بۇل جاتقاننان سەن تۇرماساڭ,
ۋلاتارمىن ءوزىمدى»
ءماريام التىن شاشتى, ءمولدىر كوزدى ورىستىڭ وتە سۇلۋ پەرىشتەسى بولعان. ونىڭ كوز تويعىسىز كوركىن قىزعانعان ءىشى تار بىرەۋلەر سۇيگەن جىگىتى ەكەۋىنىڭ اراسىنا وت جاعىپ, اجىراتىپ جىبەرۋدى ويلاپ, وسەك ءسوزدى قاۋلاتقان. «وسەككە اسپانداعى بۇلت تا ازعان». كوڭىلىندە ەش الاڭى جوق ءماريام «كورسەقىزار ءبىر زالىمدى سۇيگەن ەكەم» دەپ, سول قۋ سوزدەرگە الدانىپ, شىدامسىزدىق جاساپ, ۋ ىشەدى. ءان ءسوزىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇر – بۇل سۇمدىقتان بەيحابار, بەيكۇنا عاشىعى كەلىپ, ءولى دجۋلەتتانى قۇشقان رومەو سەكىلدى ماريامدى قۇشىپ, ءوزىن ءوزى ولتىرگىسى كەلەدى. ءاننىڭ وسى حيكاياسى حالىق اقىنى قاليما وتەعاليەۆا مەن كۇلاندام مالىكقىزىنىڭ دەرەگىندە بىردەي ساقتالعان. (ارينە ءان ءسوزىنىڭ جەكەلەنگەن جولدارىندا وزگەشەلىك بار. بۇل كەلتىرىلگەن نۇسقانى ءالى دە بولسا تولىققاندى, ءمىنسىز نۇسقا دەۋگە ەرتەرەك. زەرتتەۋ مۇنىمەن ءالى بىتپەيدى). ەڭ عاجابى, قاپان مۋسيندەي ءىرى پروفەسسيونال كومپوزيتور ءان يەسىن: «سۇلتان ەسقاليەۆ!» – دەدى. ال ول – ورىستىڭ «وتراۆيلاس مارۋسيا» دەگەن ءان-باللاداسىن قازاقشاعا تۇڭعىش اۋدارعان جان. سوعان لايىق ءانىن دە ءوزى شىعارعان.
* * *
ارادا جىلدار ءوتتى. بىزدە «وتراۆيلاس مارۋسيا» ءان-باللادا دەپ وتىرعان شىعارمانى تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, ۇدەسىنەن شىعۋ ءبىر يگى ماقسات بولدى دا ءجۇردى. ءبىر كۇنى ءتاڭىر جارىلقاپ, عالامتوردان ىزدەگەن جوعىمىز تابىلعانداي بوپ, قىزىقتى دەرەككە كەز بولدىق. «مارۋسيا وتراۆيلاس» دەپ اتالاتىن پوەمانىڭ اۆتورى ۆ.ۆ.ماياكوۆسكي ەكەن. ءبىزدىڭ زاماننىڭ اتاقتى اقىنى! كەزىندە بۇكىل ورىس جۇرتىنا كەڭ تاراعان وسى شىعارماعا كومپوزيتور ياكوۆ پريگوجي مۋزىكا جازىپتى. ول ءاندى ورىنداعان ءانشى – ەليزاۆەتا كۋشاك. سول كەزدەردە س.نەكليۋدوۆ دەگەن اۆتور «پوچەمۋ مارۋسيا وتراۆيلاس؟» دەپ ماقالا جاريالاپتى. ەفيردە, كونتسەرتتەردە پوەمانى ەۆگەني سۆەتلوۆ وقىپتى. مىنە, ءبىر كەزدەگى اباي اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بەلدى وقىتۋشىسى ورالدىق سۇلتان ەسقاليەۆ ۆ.ۆ.ماياكوۆسكيدىڭ عاجايىپ شىعارماسىن قازاقشاعا اۋدارىپ, وعان حالىقتىڭ جان جۇرەگىن سۇيسىندىرگەن تاماشا ءان شىعارعان وقيعاسى وسىلايشا اڭىزعا اينالعان...
ءىليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى