ورتاق تاريحىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالعان قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ايقىنداعان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ سالتانات قۇرعان كۇنى بولىپ ايشىقتالدى. كيەلى قازاق جەرى ميلليونداعان تاعدىرلاردى توعىستىردى, پانا بولدى. باۋىرماشىل قازاق حالقى توتاليتارلىق ساياساتتىڭ سالقىنىن سەزگەن تالاي جانعا قايىرىمدىلىعى مەن كەڭپەيىلدىگىن, دانالىعى مەن قوناقجايلىعىن كورسەتتى. قازاق حالقى پاش ەتكەن اسقاق ادامگەرشىلىكتىڭ, ادال نيەتتىڭ, شىنايى جاناشىرلىقتىڭ ارقاسىندا تالاي ۇلتتىڭ وكىلدەرى قيىن-قىستاۋ شاقتىڭ اۋىرتپالىعىن ەڭسەردى, قازاق جەرىندە ءوندى-ءوستى, باقىتىن تاپتى.
مەرەكە اياسىنداعى ءىس-شارالار پاتريوتيزم, ابىروي, ادىلدىك, قۇرمەت, ىزگىلىك, باۋىرماشىلدىق سىندى اسىل قاسيەتتەردى دارىپتەيدى.
الەمدە بالاماسى جوق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ نەگىزى 1995 جىلى قالاندى. بيىل قۇرىلعانىنا 25 جىل تولاتىن بۇل كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋت تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تولاعاي تابىستاردىڭ باستاۋىنان تابىلىپ, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقىن بەرەكەلى ەڭبەكپەن ەل ىرىسىن ارتتىرۋعا جۇمىلدىرىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قاسيەتتى ورداباسى بيىگىندە وتكەن ەلدىك جيىندا ەلباسى قازاقتىڭ تاريحى قاشاندا بىرىگۋ تاريحى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ەدى.
بىرلىگى جاراسقان, ىمىرالى كۇن كەشكەن, ەجەلدەن دوستىقتىڭ تۇعىرلى ورداسى, بۇگىندە ميلليوننان استام تۇرعىندى باۋىرىنا باسقان شىمكەنتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قاناتى استىندا 17 ەتنومادەني بىرلەستىك قىزمەت ەتەدى.
جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىم قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ ارقىلى قازاقستاندىق قوعامنىڭ مادەني ارالۋاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەتنوس وكىلدەرىن مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا توپتاستىرۋ, ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن ىلگەرىلەتۋ باعىتىندا شىمكەنت قالالىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان بىلتىرعى جىلدىڭ جۇزىندە بارلىعى 100-گە جۋىق ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە «روجدەستۆو», «ماسلەنيتسا», «سلاۆيان جازباسى مەن مادەنيەتى كۇنى», «سولنال», «چاك-چاك بايرام», «وفارين», «سابان توي», «پۋريم», «قازاق داستارحانى», ەتنوستاردىڭ ءتىلى, مادەنيەت جانە سالت-ءداستۇرى كۇندەرى, «العىس ايتۋ كۇنى», «ناۋرىز كەرۋەن», «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى», «قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرى كۇنى», «حالىقتىق برەند», ۇلتتىق ويىندار سايىسى, «ميزام», «Shanyraq fest» ەتنوفەستيۆالى, «دوستىق داستارحانى», «احىسقا» تۇرىكتەرىنىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارعانىنا 75 جىلدىعى, ەتنوس كاسىپكەرلەرىنىڭ كورمەسى, «بىرلىك», «جاستار كەرۋەنى», «بەرەكە باسى – بىرلىك» فورۋمدارى مەن «تاۋەلسىزدىك تىرەگى – تاتۋلىق» سىندى ءىس-شارالار وتكىزىلدى.
بىلتىرعى العىس ايتۋ مەرەكەسى قارساڭىندا مەرەكەلىك اپتالىق باستاۋ الىپ, مەرەكەلىك ءاربىر كۇن – قايىرىمدىلىق, تازالىق, كورشىگە ىزەت, ۇستازعا قۇرمەت, تاريحقا تاعزىم, ىقىلاس, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جانە العىس ايتۋ كۇندەرىبولىپ بەلگىلەندى. اپتا بويى قالانىڭ بارلىق اۋداندارىندا وتكەن ءىس-شارالارعا بارلىعى 200 مىڭنان استام تۇرعىن قامتىلدى.
كورشىگە ىزەت كۇنى اياسىندا وزبەك ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى توعىس, ماياتاس, بادام, قاراباستاۋ, شاپىراشتى, وتەمىس, قىزىلسۋ, تاسساي, مارتوبە تۇرعىن الاپتارىنىڭ ارداگەرلەرى مەن بەلسەندىلەرى ارنايى شاقىرىپ, قۇرمەت كورسەتتى.
مامىردا شىمكەنت قالالىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ I سەسسياسى «قوعامدىق كەلىسىم فورمۋلاسى: بىرلىك پەن جاڭعىرۋعا» تاقىرىبى اياسىندا ءوتتى.
قالالىق اسسامبلەيا الاڭىندا ۇزدىك كاسىپكەرلەردىڭ 5 بيزنەس شەبەرلىك دارىستەرى وتكىزىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە 2 عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. قالالىق اسسامبلەيا عيماراتىندا 40 ەتنوس وكىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرستارىنان ءوتتى. ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي باستاۋ العان جالپىۇلتتىق ەستافەتاعا شىمكەنتتىك 14 ەتنوس وكىلى قاتىستى.
قالالىق اسساملەيانىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءىس-شارالار جوسپارى «قازاقتانۋ» مادەني-اعارتۋشىلىق جوباسىمەن تولىقتى. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن ۇندەسىپ جاتقان بۇل جوبا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن, ءداستۇرى مەن ۇلتتىق تانىمىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىتۋدى كوزدەيدى.
قالالىق اسسامبلەيا, قالالىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانە «شىمكەنت قالاسىنىڭ ازاماتتىق اليانسى» قاۋىمداستىعى تۇرىندەگى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىپ, «حالىقتىق برەند» جوباسىن ىلگەرىلەتىپ, سەمينارلار وتكىزۋگە, الەۋمەتتىك باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا بىرلەسكەن شارالار قابىلداۋعا ۋاعدالاستى.
اسسامبلەياعا جۇكتەلگەن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – حالىق اراسىندا ماقساتتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, مەملەكەتتىك ساياسات پەن قابىلدانعان ساياسي شەشىمدەردى ءتۇسىندىرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ. بۇل باعىتتا قالالىق اسسامبلەيا جانىنان اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبى قۇرىلىپ, ونىڭ مۇشەلەرى ەتنوس وكىلدەرى جيناقى تۇراتىن شاعىناۋداندار مەن تۇرعىنالاپتاردا 47 كەزدەسۋ وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى اياسىنداعى مىندەتتەر بويىنشا قالاداعى 8 جوعارى وقۋ ورىندارى مەن 28 كوللەدجدە ساياسي شولۋ كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرىلدى. توپ مۇشەلەرى اباي, قاراتاۋ, ءال-فارابي, ەڭبەكشى اۋداندارى مەن اباي اۋدانىنا قاراستى قاتىن كوپىر, قىزىلجار, تەلمان, سامال-3, سايرام شاعىناۋداندارى تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, اۋماقتارداعى وزەكتى ماسەلەلەردى سارالادى.
بيىلعى جىلى قالالىق اسسامبلەيانىڭ اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبىنىڭ مۇشەلەرى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرى قالانىڭ شەت اۋماقتارىندا ورنالاسقان 20-دان استام شاعىناۋداندارى مەن تۇرعىنالاپتارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن تىڭداۋدى, ولاردى شەشۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىمدار بەرۋدى قولعا الدى.
قوعام تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە ناتيجەلى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا شىمكەنت قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنە قاراستى قاراتاۋ, اباي, ءال-فارابي, ەڭبەكشى اۋداندىق جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ەتنوسارالىق توزىمدىلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قاعيدالار مەن تالاپتاردى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى.
قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيلەردە 5 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى مەن 5 انالار كەڭەستەرىنىڭ قۇرامدارى جاساقتالعان. كەڭەس وتىرىستارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسات بويىنشا تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, اگروونەركاسىپتە پروگرەستىك تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋ, مەدياتسيا قىزمەتىن جۇيەلەندىرۋ, ارىس تۇرعىندارىن قولداۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى سىندى ماسەلەلەر قارالدى. كەڭەستەر ىقپالىمەن جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا سالا ماماندارىمەن بىرگە 135, جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەرمەن 8 كەزدەسۋ وتكىزىلدى. ولاردىڭ جۇمىستارىنا جىل ىشىندە 22 مىڭنان استام ادام قامتىلدى.
انالار كەڭەستەرىنىڭ وتىرىستارىندا وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى وزەكتى ماسەلەلەر, نەكە بۇزۋ ۇدەرىستەرىنىڭ سانىن ازايتۋ, جاستار اراسىندا قۇقىقبۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋ, تۋىستىق نەكە فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ, 100-دەن استام كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرىلدى.
قوعامدا قايىرىمدىلىقتى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى دە اسسامبلەيا اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى كۇنتىزبەسىنە سايكەس «سارقىت», «سىباعا», «شاشۋ», «اسار», «قامقور», «توقىمقاعار», «ەرۋلىك», «جىلۋ», «باتا», «بەس جاقسى», «كادە» قايىرىمدىلىق اكتسيالارى وتكىزىلدى. كورسەتىلگەن كومەكتىڭ كولەمى 17,5 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. «مەكتەپكە جول» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى شەڭبەرىندە شىمكەنت قالالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىمەن «جىلۋ» قايىرىمدىلىق اكتسياسى وتكىزىلىپ, تۇرمىس جاعدايى تومەن جانە كوپبالالى وتباسىلاردان شىققان 140 بالاعا مەكتەپ فورماسى مەن وقۋ قۇرالدارى بەرىلدى. ارىستاعى وقيعاعا بايلانىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاپسىرماسىمەن شىمكەنت قالالىق جانە تۇركىستان وبلىستىق اسسامبلەيالارىنىڭ بىرلەسكەن شتابى قۇرىلدى. قالالىق جانە وبلىستىق اسسامبلەيا مۇشەلەرى قالاداعى ەۆاكۋاتسيالىق بەكەتتەرگە ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, ءدارى-دارمەك جەتكىزىپ, زارداپ شەككەن ازاماتتارعا ىستىق تاماق ۇيىمداستىردى, ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزدى. بۇل جۇمىستارعا ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى اسسامبلەيا مۇشەلەرى دە ۇلەس قوستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان ارىستىقتارعا كورسەتىلگەن كومەكتىڭ جالپى قۇنى 100 ملن. تەڭگەدەن استى.
مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ ءىسى دە اسسامبلەياعا جۇكتەلگەن ماڭىزدى جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قالا اۋماعىندا 4 كاسىبي, 51 كاسىبي ەمەس مەدياتور (قوعامدىق مەدياتور) تىركەۋگە الىنعان. داۋلاردى سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن رەتتەۋدە مەدياتسيانى دامىتۋعا جاۋاپتى قالالىق 6 قۇرىلىممەن (قالالىق قحا, قالالىق سوت, قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتى, قالالىق «كاسىپوداقتار ورتالىعى», قالالىق ادۆوكاتتار القاسى, قالالىق نوتاريالدىق پالاتا) ارىپتەستىك مەموراندۋم ءتۇزىلدى.
قالالىق اسسامبلەيانىڭ باستاماسىمەن «مەكتەپ مەدياتسياسى» جوباسى قولعا الىنىپ, 157 پەداگوگ-پسيحولوگ مامان مەدياتسيا كۋرسىنان وتكىزىلدى. اۋداندىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى مەن انالار كەڭەستەرى قۇرامىنان 250 كاسىبي ەمەس مەدياتورلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا 4 وقىتۋ سەمينارى ۇيىمداستىرىلدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن مەدياتسيا نەگىزدەرىنە وقىتۋ سەمينار-ترەنينگى ۇيىمداستىرىلدى. جالپىرەسپۋبليكالىق مەدياتسيا كۇنى اياسىندا «مەدياتسيا – قوعامدىق كەلىسىمنىڭ وزىق ۇلگىسى» ءماجىلىسى وتكىزىلىپ, اسسامبلەيا الاڭىندا «اشىق ەسىك كۇنى» ۇيىمداستىرىلدى.
جاستاردى جالپىمەملەكەتتىك ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە جۇمىلدىرۋدا قالالىق اسسامبلەيانىڭ ىقپالىمەن «جاڭعىرۋ جولى» رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعالىسىنىڭ قالالىق شتابى, قالاداعى 29 كوللەدج جانىنان «دوستىق» ستۋدەنتتىك كلۋبتارى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىنان جاستار قاناتتارى اشىلدى. وسى ۇيىمداردىڭ باستاماسىمەن «PRودۆيگاي سەبيا» ءوزىن-ءوزى دامىتۋ ترەنينگى, «مەن قازاقشا سويلەيمىن» اكتسياسى, «قازاقستان پالاۋى», «جاستار – جاڭعىرۋدىڭ جارشىسى» لەكتوريى, «بىرلىك» ەتنوفورۋمى وتكىزىلدى. «قازاقستانداعى جاستار جىلى» اياسىندا اسسامبلەيا قىزمەتىنە تۇراقتى قولداۋ كورسەتكەن بەلسەندى ەتنوس جاستارىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى تاريحي ورىندارعا ەتنوساياحاتى ۇيىمداستىرىلدى.
بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى ىرىستى شىمقالا تۇرعىندارى بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگى بولعان قازاقستانىمىزدىڭ قۋاتىن ارتتىرۋعا, كەمەلدەنۋىنە ەڭبەگىن سارقا جۇمساپ, ەل العىسىنا كەنەلە بەرەتىنىنە سەنىمدەمىن.
بارشا وتانداستارىمدى بىرلىك مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءاربىر وتباسىعا شاڭىراق شاتتىعى مەن رياسىز دوستىق تىلەيمىن!
ورىنباي راحمانبەرديەۆ,
شىمكەنت قالاسى قحا جانىنداعى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى