وركەنيەت كوركەم نيەتتەن باستالادى. ورەلى وركەنيەتكە باستاعان سونداي كوركەم نيەتتىڭ ءبىر كورىنىسى – عۇلاما ءال-فارابي مەن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ شىعارمالارى ەكەنى انىق. بۇل تۇستا وتىرارلىق عۇلاما يسلام فيلوسوفياسى ارقىلى بىرنەشە مادەنيەتكە ىقپال ەتىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتسە, تازا تۇركى تىلىندە جازعان بالاساعۇندىق بابامىز تۇركى-يسلام وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتتى. وسى بۇلاقتاردان سۋسىنداعان اباي دا اراعا عاسىرلار سالىپ, قازاق وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى.
ىقىلىم زاماننان بەرى تۇپكى وركەنيەتىمىزدىڭ تۇما باستاۋىندا تۇرعان بىلگە, كۇلتەگىن, تونىكوك جىرلارى تۇركى ەلىنىڭ تۋ كوتەرىپ, تۇعىرلى مەملەكەت ورناتىپ, ۇلىستىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ىنتىماعىن ۇيىستىرعان ەرەن ەرلىگىن جىر ەتسە, مۇسىلماندىق داۋىردە حاتقا تۇسكەن «قۇتادعۋ بىلىك» داستانى يسلام مادەنيەتىن يگەرىپ, جاڭا بەلەسكە بەتتەگەن حالقىمىزدىڭ قوعامدىق-وي ساناسىنداعى رۋحاني قۇبىلىستار مەملەكەتتىك جۇيە تۇرعىسىنان سارالانىپ, سىرشىل سۋرەتكەرلىكپەن بەدەرلەنەدى. سوندىقتان بالاساعۇن داستانىندا ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى, رۋحاني كەمەلدەنۋ جولدارى, ەتيكالىق-مورالدىق قۇندىلىقتار, ادام مەن مەملەكەتتىڭ, پاتشا مەن حالىقتىڭ قارىم-قاتىناسى, قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ مىنەز-قۇلقى, وي-تانىمى بىلگىرلىكپەن جىرلانادى. «قۇتادعۋ بىلىك», ياعني «قۇت اكەلەتىن ءبىلىم» دەپ داستاننىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, شىعارمانى «باقىتقا باستايتىن ءبىلىم» نەمەسە «كەمەل كىسىلىك كىتابى» دەۋگە بولادى. وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, ءبىزدىڭ باعزى بابالارىمىز ءبىلىمدى قۇت ساناپ, ونى ءتاڭىردىڭ تارتۋى دەپ قابىلداعان. سوندىقتان ول جۇرەكتىڭ باسشىلىعىمەن ىزگىلىككە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇل رەتتە نازار اۋدارارلىق جايت, ءبىلىم, بىلىك سوزدەرى – ءبىزدىڭ ءتول سوزدەرىمىز, بۇل تۇركى ءسوزى كەيىن ء«ىلىم» بولىپ اراب تىلىنە ەنگەن. سول سياقتى تاسقا قاشالعان بىلىكتىڭ ماڭگىلىك كوزى بىتىگ ءسوزى دە اراب تىلىنە كىتاپ بولىپ ەنگەن. كونە تۇركىدەن اراب, پارسىعا ەنىپ, كەيىن تىلدىك قازىنامىزعا قايتا ورالعان مۇنداي سوزدەر از ەمەس.
حاس حاجيب دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ءجۇسىپ عۇلاما مەملەكەتتىڭ گۇلدەنىپ دامۋى ءۇشىن جەكە ادامنىڭ جەتىلۋىن, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان پاتشا مەن ونىڭ بۇقارا حالقىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ءتيىستى مىندەتتەرى قاپىسىز ۇيلەسىم تاۋىپ, جاراسىمدى قىزمەت ەتۋى شارت ەكەنىن عيبرات ەتە وتىرىپ, «مەملەكەتتى ىزگى ادامدار باسقارۋى ءتيىس» دەگەن قورىتىندى جاسايدى. ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىنداعى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق قاعيداتتار «قۇتتى بىلىكتە» دە ورنەكتى ولەڭمەن كەستەلەنىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى قابىلداۋ تۇسىنىگىنە يكەمدەلىپ, تارتىمدى تۋىندىعا اينالادى. الەۋمەتتىك وتكىر مازمۇن, مەملەكەتتىڭ ءتۇزىمى, قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ادامداردىڭ ادەبى, ارمان-مۇراتى داستاننىڭ ومىرشەڭدىك سيپاتى مەن سالماعىن ارتتىرىپ, كىتاپ سول زامانداعى بيلىك يەلەرىنىڭ رۋحاني تۇعىرناماسى بولدى. جالپى, قازىر دە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندەر وسى شىعارمانى وقىسا, كوپ نارسەدەن ۇتار ەدىك دەپ ويلايمىن. سوندىقتان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قازىر وقىپ جۇرگەن كىتاپتارى اراسىنان «قۇتتى بىلىكتى» كورگەنىمىزدە قۋانىپ قالعانىمىز جاسىرىن ەمەس.
اباي بۇل تۋىندىنى وقىعان, سوندىقتان حاكىمنىڭ تولىق ادام تۋرالى تۇجىرىمىنىڭ باستاۋىندا «قۇتتى بىلىك» تۇر. اقىن شىعارمالارىنداعى ەلدىك سانا, الەۋمەتتىك وتكىر سارىن, سىنشىلدىق, قازاق قوعامى مىنەز-قۇلقىنىڭ ءمۇسىنى, ەتيكالىق-مورالدىق تۇجىرىمدار, ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋ سارىندارى بالاساعۇن داستانىنىڭ وي-تولقىنىمەن ساباقتاسىپ جاتادى. بالاساعۇندىق عۇلاما مەملەكەت پەن پاتشانىڭ, بەك پەن ءۋازىردىڭ وبرازىن سومداسا, اباي ەلدىڭ ىنتىماعى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ شىرقىن بۇزعان بولىستىق جۇيەنىڭ اۋىر زارداپتارىن سىن تەزىنە الىپ, ارىزقوي, پاراقور, ەلدى ءىرىتۋشى بولىستاردىڭ سيقىن اشكەرەلەيدى.
اراسىن عاسىرلار ءبولىپ جاتقان قوس ويشىل شىعارمالارىندا اقىل مەن پاراسات, قاناعات پەن ماحاببات, ادىلەت پەن شاپقات, ەڭبەك پەن قايرات, ءبىلىم مەن تالاپ سەكىلدى ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن دارىپتەپ, ناداندىق پەن ەكىجۇزدىلىك, ەرىنشەكتىك, وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, مال شاشپاق سىندى جاعىمسىز قىلىقتارىن سىنايدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلىلار ۇندەستىگى عاسىرلاردى ءبىر-بىرىنە جالعاپ جاتقان قۇتتى كەرۋەن سەكىلدى. «باقىت دەگەنىمىز – شەكسىز مەيىرباندىلىق» دەپ, «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ» يەسى دانا حاكىم ەكەنىن تۇجىرىمداعان ءال-فارابي, مەملەكەت يەسى كۇنتولدى ارقىلى ادىلەتتىڭ ءرامىزىن مۇسىندەگەن ءجۇسىپ بالاساعۇن, «ەدينيتسا كەتكەندە, نە بولادى وڭكەي ءنول؟», دەپ تۇلعانىڭ تۇعىرىن بيىكتەتكەن اباي يىرىمدەرىنىڭ تۇڭعيىعى ۇرپاق ساناسىن شىڭىراۋعا بويلاتا بەرەدى.
جاھاندى شارپىعان ىندەتپەن بەتپە-بەت قالعان ادامزات قازىر وركەنيەت تۋرالى تولعام تۇسىنىگىن قايتا قاراۋدا. قۇندىلىقتار قايتا تارازىعا ءتۇسىپ, وركەنيەتتەر وزگەرەتىن بۇل سىن ساتتە ءبىز دە قاراپ قالا المايمىز. ءبىزدىڭ ءبىر ۇتاتىنىمىز, قۇبىلمايتىن قىبىلامىز بار. تەك وعان دەگەن كوركەم نيەتىمىز بولسا...