قاسىم-جومارت توقاەۆ
(توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىنەن)
الەمگە اسا قاۋىپتى كوروناۆيرۋس اتتى ىندەت جەر شارىنا كۇن سايىن جايىلىپ بارادى. ءبىزدىڭ ەلگە دە كەلىپ جەتتى, شىعىن دا بار. ەندى نە دە بولسا, وسىناۋ ىندەتتى بىرلەسىپ جەڭۋگە ءتيىسپىز, ءتىپتى مىندەتتىمىز!
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي ەنگىزۋى جانە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىمەن قاتار, باسقا وڭىرلەردە دە كارانتين جاريالانۋى باتىل ءارى قاجەتتى شارا ەدى. حالىقتى امان ساقتاۋ مىندەتىن دىتتەگەن بۇل شارالار ەل ىشىندە تولىق قولداۋعا يە بولىپ وتىر. جانە دە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن ارنايى قوردىڭ قۇرىلۋى دا كوروناۆيرۋسقا قارسى تۇتاس ەل بولىپ قارسى تۇرۋدىڭ باتىل قادامى.
بۇگىندە وسى ادام بالاسىنىڭ اقىلى مەن پاراساتىن جەگى قۇرت بولىپ جەپ, رۋحاني جاعىنان جۇدەتىپ, ازدىرىپ تا توزدىرىپ جاتقان قاۋىپتى تاعى ءبىر ىندەت بار ما دەپ تە ويلانامىز. بالكىم, ول جان ىندەتى شىعار! سول جان ىندەتىنەن قالاي ايىعامىز؟! وسى ءبىز دۇنيەنىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, ءوزىمىزدىڭ ادام ەكەنىمىزدى دە ۇمىتىپ كەتۋگە اينالعان جوقپىز با؟! بۇعان دالەل, ارىگە بارماي-اق ءبىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىز ءوز اينالاسىنا ەشكىم ايتپاي-اق, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنسىز-اق, قايىرىمدىلىق قورلارىن قۇرماي-اق, ەشكىمگە جاريالاماي, جارناما جاساماي-اق وزدەرى قولدارىنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساپ جاتپاۋشى ما ەدى؟! ەندى قايىرىمدى بولۋدى, كەمتارعا قولۇشىن بەرۋدى, كومەك كورسەتۋدى ايتۋ كەرەك, سول ءۇشىن جيىن وتكىزۋ كەرەك, قاۋلى شىعارتۋ كەرەك... ادام ەكەنىمىزدى ۇمىتىپ كەتتىك پە دەيتىنىم وسىعان وراي ايتىلىپ وتىر.
جاراتقاننىڭ ادام بالاسىن وزبىرلىقتان, زورلىق-زومبىلىقتان, دۇنيەگە تويىمسىزدىقتان سوڭعى رەت ساقتاندىرىپ وتىرعانى ما ەكەن الدە بۇل!؟ ءبىز, بالكىم, ەندى ومىرگە باسقاشا قارايتىن بولارمىز. ءومىردىڭ قىمبات ەكەنىن ۇعىنا تۇسەرمىز! الپاۋىت مەملەكەتتەر دە ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە جاۋاپتى ەكەندىكتەرىن تەرەڭىرەك سەزىنە تۇسەر. قاقتىعىستار, سوعىس دەگەنىڭىز تىيىلار! جەر بەتىندەگى ادام بالاسىنىڭ بارلىعىنىڭ باقىتتى بولۋىنا حاقىلارى بار ەكەندىكتەرىن ۇعىنار بيلەۋشىلەر مەن ساياساتكەرلەر. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىڭدا دۇنيەنىڭ بار بايلىعىن جيىپ الىپ, باۋىرىڭا باسىپ جاتا الماسىڭدى دا ۇعىنارمىز, بالكىم.
قولىمىزعا تيگەن بيلىك پەن بايلىقتىڭ قىزۋىمەن ەسىرە ءجۇرىپ, قۇدايىن تانىماي كەتۋگە اينالعان ادام بالاسىن ءبىر وق شىعارماي-اق جويىپ جىبەرۋگە بولاتىنىنا الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان مىنا كوروناۆيرۋس ايقىن كوز جەتكىزدىرە تۇسكەندەي! ءتىپتى ەندىگى ارادا شىنجىر تاباندى تانكتىڭ دە, زىمىرانىڭنىڭ دا, الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە ءاپ-ساتتە جەتەتىن اتوم بومباسىنىڭ دا قاجەت بولماۋى مۇمكىن...
دۇنيە جارالعالى ادام بالاسى بىرىمەن-ءبىرى جاۋلاسىپ جاتقانىن دا نە ەتەرسىز؟! سول جاۋلىقتىڭ قاشان بىتەرى ءالى دە بەيمالىم. جەر بەتى ادام قانىنا دا سۋارىلعان الاپات قىرعىندى سوعىستار دا ءوتتى. تاعى دا سوعىسامىز دەپ قارۋىن سايلاپ جانە دە سول قارۋدىڭ نەبىر جاڭا تۇرلەرىن جاساپ شىعارۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭىن شىعاراتىن قۋاتتى قارۋلارىن جۇمساۋعا باتىلدارى تاعى دا جەتپەي وتىرعان الپاۋىت ەلدەر ادامزاتتى جەر بەتىنەن جويۋدىڭ ءبىر قۇرالى – باكتەرەولوگيالىق قارۋدى دا «ىسكە» قوسۋدان تايىنار ەمەس. ءيا, باكتەرەولوگيالىق قارۋ قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا حالىقارالىق تالاپتىڭ ورىندالا قالارىنا سەنىم بار ما؟
قازىر عىلىمي لاباروتوريالاردا ءتۇرلى قاتەرلى ىندەت تاراتاتىن ميكروبتار, ۆيرۋستار بار ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ادام بالاسىن سەسپەي قاتىراتىن ىندەتتەردى باقا-شايانعا جانە نەشە ءتۇرلى جاندىكتەرگە ەگىپ, سىناپ كورۋ دە جەتىلدىرىلىپ كەلە جاتقانى انىق. ءوز مەملەكەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارا وتىرىپ, تۇتاس ادامزاتتىڭ ءومىرىن قاتەرگە تىگۋگە بولا ما ەكەن؟ ادام بالاسىنىڭ اقىل-پاراساتى قايدا؟ جانىمىزدىڭ ىندەتكە ۇشىراعانى دا وسى ەمەس پە ەكەن؟!
ارينە ادام بالاسى سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز دا بۇل ىندەتتى امان-ساۋ جەڭەر دە, وتەر دە بۇل كەسەلدەن. بىراق وسى كوروناۆيرۋستىڭ جالپى ادامزاتقا تيگىزگەن كەسىرى مەن كەسەلى, وپاتى مەن اپاتى بىزگە ءومىر بويى ساباق تا بولاتىن جايى بار ەكەندىگىن ۇعا الساق ەتتى. الميساقتان بەرى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ولگەن كىسىنى جەرلەگەننەن كەيىن ەشقايدا سوقپاي, بىردەن تەك ءوز ۇيلەرىنە عانا قايتاتىنى دا, ۇيگە كەلىسىمەن دارەتتەنىپ, كيگەن كيىمدەرىن قاعىپ-سىلكىپ تازالاناتىنى دا ءتۇرلى ىندەتتى تاراتىپ الماۋدىڭ ءبىر تاماشا ونەگەسى ەكەن-اۋ!
قۋ دۇنيە ءۇشىن تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن جانتالاسار ادام بالاسى كوروناۆيرۋستىڭ وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەندى ۇعىنا باستاعانداي. سونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. بۇل ىندەت ادام بالاسىنا قاۋىپ توندىرگەن ىندەتتىڭ سوڭعىسى بولسا ءبىر ءسارى. قازىر الەم عالىمدارى ماڭگىلىك مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى جانە كليماتتىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلانىستى ادامزات بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن, عىلىمعا بەيمالىم ىندەتكە كەزىگەتىنىن كوپتەن ايتىپ تا كەلەدى. جانە دە ءبىزدىڭ كەز كەلگەن قالالارىمىزداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرى قىسى-جازى بورسىعان سۋدان ءبىر قۇرعامايتىنى دا, جاز بولسا ماسانىڭ, ءتۇرلى قۇرت-قۇمىرسقانىڭ, تىشقاندار مەن ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ جايلى مەكەندەرىنە اينالعانى دا جاسىرىن جاي ەمەس. كوشەلەردەگى جۋىندى مەن تاماق قالدىقتارى تاستالاتىن جەرلەردە ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ ەركىن جورعالايتىنىن دا كورىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى ەگەۋقۇيرىقتىڭ اۋىلدى جەرلەردە دە كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى الاڭداتادى. مىنە, وسى جايلاردىڭ ءوزى ءبىزدىڭ نەبىر قاتەرلى ىندەتتىڭ ۇستىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ەمەس پە؟ قازاقستان قالالارىنداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ انتيسانيتارلىق جاعدايىنا ەندىگى ارادا كوڭىل ءبولۋ اسا قاجەت دەپ سانايمىز. وسى ىسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلى قابىلداعانى دا ارتىق بولماس ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادامزاتتىڭ تاعدىرى عالىمداردىڭ قولىندا» دەگەن اتالى ءسوز ايتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عىلىم مەن عالىمداردىڭ جاعدايىنا ەندىگى ارادا وزگەشە كوزقاراس قالىپتاسار دەگەن سەنىم ۇيالاتادى. پرەزيدەنتتىڭ عىلىم مەن عالىمداردىڭ جاعدايىنا كوڭىل بولە باستاۋىن قۋانا قۇپتايمىن. ءبىز ءبىر مەزەتتىك اتاق-داڭق ءۇشىن قارجىنى لەگيونەر فۋتبولشىلاردى ساتىپ الۋعا, باسقا دا ءبىر الاۋلى-جالاۋلى دۇنيەلەرگە ەسىرە جۇمسايمىز. ەندىگى ارادا عىلىمدى, تالانتتى عالىمداردى قولداۋعا, ۆيرۋسولوگ عالىمدار مەن مامانداردى دايارلاۋ ىسىنە بارىنشا كوڭىل بولۋگە ءتيىستىمىز. قازاقستانداعى سانيتارلىق جانە گيگيەنالىق جۇمىستاردىڭ قازىرگى جايى مەن جاعدايى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قايتا قارالىپ, وسى سالانى بارىنشا نىعايتۋعا كۇش سالىنۋى ءتيىس. جانە دە ءتۇرلى ەپيدەميالىق جاعدايدا كيەتىن بەتپەردە, قورعانىس كيىمدەرىن شىعارۋ, دەزينفەكتسيا جاساۋعا قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەردى جاساپ, ءوندىرۋ ءىسىن, ينفەكتسيالىق وسى زامانعى اۋرۋحانالار سالۋدى ەندىگى ارادا تۇراقتى جولعا قويعان دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىز.
قازاق – قۇدايى حالىق. بۇل ىندەتتەن دە امان-ساۋ وتەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن. تەك ءتارتىپ, تازالىق, توتەنشە جاعدايدىڭ تالاپتارىن ساقتاي ءبىلۋىمىز شارت!
جابال ەرعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
كوكشەتاۋ