ءپالساپا – بەكزات سانا

– مەن دانىشپان ەمەسپىن, بىراق دانالىقتى سۇيەتىن اداممىن, – دەپتى. ونىسى گرەك­شە «في­لەو» – سۇيەمىن, «سوفيا» – دا­نالىق دەگەن سوزدەردەن قۇ­رالعان ۇعىم بولىپ شىقتى. تاعى دا سول فيلوسوفيا تۋرالى اڭىز ايتۋشىلار پيفاگور زامانىنان (570-490) بەرگىدە ويلاۋدىڭ ءبىرشاما ءتۇرىن فيلوسوفيا دەپ اتاۋدى داستۇرگە ەنگىزسە كەرەك. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن فيلوسوفيا ءپانىن وسى­لاي تۇسىندىرۋدەمىز. ول زامانداردا ويلاۋدىڭ وزگە تۇرلەرى دە بولعان. ولار­دىڭ نەگىزگىلەرى: سكەپتيتسيزم, اگنوستيتسيزم, سوفيستيكا, گنوستيتسيزم, ستويتسيزم, مەتا­فيزيكا. بەرتىن كەلە, سحولاستيكا دەگەن مەكتەپ قالىپتاستى. ءال-كيندي, ءال-فارا­بي زامانىندا ءپالساپا دەگەن بەكزات سانا قالىپتاستى.

فيلوسوفيا تۋرالى ءدارىس وقى­عانى­مىزدا فيلوسوفيادا ەكى ۇلكەن باعىت بولدى دەدىك. ولار ماتەرياليزم جانە يدەاليزم. ونىمىز تۇبىرىمەن قاتە ەكەن. مۇنداي قاتەلەسۋدى نەگىز دەپ, ىلىمگە اينال­دىرعان كارل ماركس, فريدريح ەن­گەلس, اسىرەسە ۆلاديمير لەنين بولاتىن. ما­­تەرياليزم دەگەن بەركلي زامانىندا (1685-1753) قول­دانىسقا ەنگەن ۇعىم.

لەنين تاپ كۇرەسىن فيلوسوفيا تاريحىنان ىزدەگەن. ءسويتىپ فيلوسوفياداعى پارتيالىق دەگەن دالباسا تۇسىنىك ەنگىزگەن. ول فيلوسوفيا ەكى مىڭ جىل بۇرىن دا پارتيالىق بولعان, ياعني پلاتون باعىتى (يدەاليستەر), دەموكريت باعىتى (ماتەريا­ليستەر) دەپ كو­پە-كورنەۋ قاتە تۇجىرىم جاسا­عان. سول قاتەلىكتىڭ باسىندا فريد­ريح ەنگەلس تۇرعانى تاريحي شىندىق. ول في­لوسوفيانىڭ نەگىزگى ماسەلەسى وي­لاۋ­دىڭ بول­مىسقا, رۋحتىڭ تابيعاتقا, ما­تە­ريانىڭ ساناعا قاتىسى دەگەن. بۇل عى­لىمعا جات تۇجىرىم. الاي­دا, وسى قاتە, تۇسىنىكتەردى ءبىز ماركستىك, لەنيندىك فيلوسوفيا ءپانىن وقىتۋدا جۇيەلى تۇردە قولدانىپ كەلدىك. فيلوسوفيانىڭ نەگىزگى ماسەلەسىن قاراستىرعاندا جاراتۋشى جانە جاراتىلىس دەگەن ۇعىمدار سىرت قالدى. ءال-كيندي جاراتىلىسقا قاتىستى بەس ماسەلەنى تالقىلاعان, ولار: ماتەريا, فورما, قوزعالىس, مەكەن جانە ۋاقىت. وسى ۇعىمدار ارقىلى وزگەرىس جانە ماڭگىلىك تۋرالى ح عاسىردا تەرەڭ ويلار ايتىلعان, كىتاپتار جازىلعان, شاكىرتتەر وقىتىلعان. وزگەرىس ءمانى – ماڭگىلىك قوزعالىستا. ماڭ­­گىلىك دەگەنىمىز – وزگەرىس, بىراق وسى ماسە­لەلەردى تالقىلاعاندا, ءال-ءفارابيدىڭ, يبن سينانىڭ, يبن رۋشدتىڭ مىقتى وپپونەنتى بولدى. ول – يمام عازالي. بۇل وي­شىل كەڭىستىك پەن ۋاقىت تۋرالى ماسەلەنى تۇبىرىمەن وزگەشە قويدى. ول الەم­نىڭ شەكسىزدىگى جانە ۋاقىتتىڭ شەكسىزدىگى دەگەن ماسەلەدە وزگەشە توق­تامعا كەل­دى. يمام عازاليدىڭ ايتۋىنشا, شەكسىز اللا تاعالا. شەكسىزدىك اللا تاعالاعا ءتان. جالعىزىدىق اللا تاعالاعا ءتان. شەك­سىز الەمدى جاراتۋشى اللا تاعالا كەڭىس­تىك جاراتىلعان جاراتىلىسقا قول­دانى­لاتىن ولشەم. شەكسىزدىك – جاراتۋشى. جاراتىلىستىڭ شەگى بار دەگەن. عىلىم سول جاراتىلىستىڭ شەگىنە دەيىن زەرت­تەۋگە مۇمكىندىكتەرى تولىق. شەك­سىزدىك عىلىم وبەكتىسى ەمەس. وسى ماسە­لەدە ءپالساپا وكىلدەرىمەن يمام عازا­ليدىڭ اراسىندا تەرەڭ ماعىنالى پىكىر-تالاستار بولعان. ول بولەك تاقىرىپ.

 * * *

ويلاۋدىڭ جوعارىدا اتالعان تاريحي بارشا تۇرلەرىن ءبىر-اق جۇيەگە سالىپ, ءبارىن فيلوسوفيا دەدىك. ونىمىز قاتە ەكەن. قاتەلىكتىڭ ەڭ باستى دىڭگەگى مىنادا. فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىندە جاراتىلىس تۋ­رالى ايتىلادى, بىراق جارا­تۋشى تۋرالى ءسوز جوق. فيلو­سوفيا ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ءتۇرى رەتىندە تەولوگيالىق ويلاۋ جۇ­يە­سىمەن قاراما-قايشى. تەو­لوگيا – («تەوس» – قۇداي, «لوگوس») قۇداي تۋرالى ءىلىم. ال ءپال­­ساپادا مۇنداي قايشىلىق جوق. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءدىن­دى ءبىلىم دەپ قاراستىرعان. ەن­دى سالىستىرىڭىز, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءدىندى ءبىلىم دەيدى. ال كارل ماركس ءدىندى اپين, ياعني ۋ دەيدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي جا­راتۋشى تازا وي, ونى تەك تازا وي ارقىلى تانۋعا مۇمكىندىك اشىلادى, دەمەك تازا ويلاۋ جۇيەسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ ءتۇيىن جا­ساپ, ءپالساپا دەگەن بەكزات سا­نا قالىپتاستىرعان. اعىل­شىن عا­لىمى, زامانداسىمىز كارەن ارمسترونگ ءپالساپانىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇرىك ءابۋ ناسىر ءال-فارابي دەيدى. شىن ءسوز. ەندىگى جەردە ايتارىمىز, فيلوسوفيا ءپانىن ءدارىس رەتىندە وقىعاندا, نەگە ءپالساپانى ەسكەر­مەدىك؟! سەبەبى قايتالاپ ايتامىن, فيلوسوفيا ءدىندى ءبىلىم, نە بىلىمدەر جۇيەسى دەپ قاراستىرماي, ءدىندى عىلىمي سانا قاتارىنا قوسپاعان. فيلوسوفيانى ءپان رەتىندە وقىتقاندا, ءبىز ايتاتىنبىز, ءدىني دۇنيەتانىم, ميفتىك دۇنيەتانىم جانە عىلىمي دۇنيەتانىم, ول – ديالەكتيكالىق ماتەرياليزم دەيدى.

ءبىز كەڭەس وكىمەتى جىلدارى جانە بۇگىنگە دەيىن ديالەك­تيكالىق مەتە­رياليزمدى ناسيحات­تايتىن فيلوسوفيا­نى ءپان رەتىن­دە وقىتىپ كەلەمىز. زامان وز­گەردى, سوتسيا­ليزم كەلمەسكە كەت­تى. پارتيا كوسەمدەرى ماركس, لە­نين, ستا­لين ەسكەرتكىشتەرى الىن­دى, ولاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالعان كوشەلەر وزگەرتىلدى. بىراق ديالەكتيكالىق ماتەرياليزمنىڭ ىزعارى ءالى ساقتالۋدا.

تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز ويلاۋ جۇيەسىنە رەفورما كەرەك. كورشى وزبەك ەلىندەگى كافە­درالاردىڭ اتى «فالسافا جانە ۇلت­تىق يدەيا» دەپ وزگەرتىلگەن. بىزدەگى فيلو­سوفيا كافەدرالارىنىڭ اتاۋى سول باياعى قاز قالپىندا. نە­گە دەيسىزدەر عوي, كەزىندە قار­قىندى تۇردە دايارلانعان «با­زا­لىق بىلىمدەرى» تەك گەگەل, كانت, ماركس, لە­نيندەردى وقىپ, ۇيرەنۋمەن بولعان, سو­نىڭ ناتي­جەسىندە سانالارى سىرەسىپ, ەسكى وي­لاۋ جۇيەسىندە قالىپتاسقان كادرلار ءالى دە جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتۋدە.

 * * *

باسىلىم بەتتەرىن, وقۋلىق­تاردى, عىلىمي كىتاپتاردى وقىپ وتىرساق, فيلوسوفيا دەگەن ءسوزدى وڭدى, سولدى ءمان-ماعىناسىن تۇسىنبەي قولدانا بەرۋشىلىك اڭعا­رىلادى. مىسالى, يسلام فيلوسوفيا­سى, اراب فيلوسوفياسى دەيدى. قالايشا اراب, يسلام فيلوسوفياسى بولماق؟ دىنگە قارسى ءىلىم ارقىلى قالاي ءبىز يسلام فيلوسوفياسىن تارازىلاماقپىز. سونىمەن بىرگە تۇركى, قازاق فيلوسوفياسى دەيمىز. بۇل دا ورىندى ايتىلعان سوزدەر ەمەس. قازاق فيلوسوفياسى دەۋ, ۋاقىتىندا ايتىلعان, امالسىز ءسوز تىركەسى. كەزىندە ءبىز قازاق فيلوسوفياسى دەپ ايتۋعا زار بولدىق. شىنىن قۋالاپ كەلسەك, قازاق فيلوسوفياسى جوق, قازاقتىڭ ءپالساپاسى بار, سەبەبى قازاق حالقى ەشقاشان ءدىنسىز بولماعان. قازاقتار ءدىندى ءبىلىم دەپ قابىلداعان. ۇلكەن­دەر باتا بەرگەندە «مولدا بول, قاراعىم!» دەيتىن. سوندا ولاردىڭ ايتپاعى, كاسىبي مولدا ەمەس, ءبىلىمدى بول دەگەنى.

 * * *

بيىل ەلىمىزدە ءىرى رۋحاني ىزدەنىستەر جىلى بولۋدا. ول ءپال­ساپانىڭ نەگىزىن قالاعان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىل­­دىعى جانە ابايدىڭ تۋعا­نىنا 175 جىل مەرەيتويلارى سانا­مىزعا سىلكىنىس بەرەتىن اسا ماڭىزدى رۋحاني شارالار دەگەن ويدامىن. بۇل مەرەيتويلار تەك ءىس-شارالار ءۇشىن ەمەس, ويعا وي قوساتىن, اقىلىمىزدى سابىرعا تۇسىرەتىن, پاراساتتىلىقتى قا­جەت ەتەتىن ايتۋلى وقيعالار. سوندىقتان ءدىندى ءبىلىم قاتارىنا قوسپاعان «فيلوسوفيا» دەگەن باتىس ەۋروپالىق ويلاۋ فە­نو­مەنىنىڭ ورنىنا ح عاسىردان باستاپ, وڭىرىمىزگە ابدەن ءسىڭىستى بولعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي نەگىزىن قالاعان ءپالساپا دەگەن بەكزات سانانى زامانىمىزعا ساي, اسا قاجەتتى ماعىنالى, ءماندى ۇعىمدارىن سۇرىپتاپ, رەتتەپ تاۋەلسىز جاستاردىڭ تۇي­سىك, سەزىم, سانالارىنا ازىق ەتىپ بەرسەك, نەدەن ۇتىلماقپىز؟!

تاۋەلسىز ەل ءوزىنىڭ ءبىلىم جۇ­يەسىندەگى, اسىرەسە گۋما­ني­تار­لىق پاندەرگە قاتىستى ەش­قاي­دا جالتاقتاماي, حالقى­مىزدىڭ تابيعاتىنا, بولمىسىنا ساي, بىلىمدەر جۇيەسىن قا­لىپت­استىرىپ, (ارينە الەمدىك عىلىمداعى جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ), جاڭا گۋمانيتارلىق بىلىمدەر جۇيەسىن رەتكە كەلتىرىپ, تىڭ كلاسسيفيكاتورلار جاساۋىمىز اسا قاجەت. بۇل ماسەلەدە ءبىز ايتارلىقتاي مەرزىمگە كەشىگىپ قالدىق, ەندىگى جەردە ودان ءارى وسى قالىپتا قالساق, ءبىز كەلەشەك جاستاردىڭ وبالىنا قالماقپىز. شاكارىم قاجى «جاستاردىڭ قال­مالىق وبالىنا» دەگەن ەدى. كە­ڭەس زامانىندا ءبىز جاس بولدىق, بىراق ءبىزدىڭ وبالىمىزعا ىلگەرى, ۇلكەندەر, ءدارىس بەرۋ­شىلەر قالدى. قاتە وقىتتى, تەرىس تاربيە­لەدى. تاۋەلسىز ويدى باسىپ, جانىشتاپ وتىردى. ەندىگى جەردە مەملەكەت تاۋەل­سىز بولعاندىقتان, جاستاردىڭ وبالىنا قالعانىمىز قالاي بولماق؟!

 * * *

ءپالساپا بەكزات سانا, سەبەبى بۇل سانادان ادامزاتتىڭ اسىل سەزىمى ءدىن اجىراتىلماعان – ءدىنسىز ەل, ءدىنسىز قوعام بولماق ەمەس. ءبىز ءدىنسىز قوعامنان تاۋەلسىز ەلگە ەندىك. كەڭەستەر وداعى اتەيس­تىك قوعام بولدى. ودان ءارى­ دە سوتسياليستىك مەملەكەتتەر سوتسياليستىك لاگەر قۇرىپ, دۇنيەجۇزىنىڭ تەڭ جارتىسىن يەمدەنىپ, ءدىنسىز قوعامدار قاۋىم­داستىعىن ورناتتى. تاڭ تاماشا قالامىن. مەنىڭ ومىرىمدە, كوز الدىمدا, ءدىنسىز قوعام كەڭەستەر ودا­عى جانە سوتسياليستىك لاگەر – شامالى مەرزىمدە. دىنمەن ويناۋعا بولمايدى ەكەن. ءدىننىڭ ءدىنى بار. شاكارىم قاجى ايتادى, «ناعىز قۇداي شىن قۇداي» دەپ. حاكىم اباي ادامزاتتىڭ بەس دۇشپانىن انىقتاپ بەرگەن. ولار: وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق. وتىرىك تۋرالى ايتساق, سوتسياليستىك قوعام ناعىز وتىرىك قوعام بولدى. كوم­مۋنيستىك ءىلىم – وتىرىكتىڭ ءىلىمى. بىزگە وتىرىك دارىستەر وقىدى. سول كەزدەگى «پراۆدا» دەگەن وتى­رىكتى ناسيحاتتايتىن باسىلىم ەدى. ەندى شىندىقتىڭ تاڭى اتتى. سوندا, شىن دەگەنىمىز نە؟ وتىرىك دەگەنىمىز نە؟ وسىلاردىڭ نەندەي ايىرماشىلىقتارى بار ەكەنىن انىقتاۋ, قازىرگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى. شىندىق ورنىنا وتىرىك جايلاپ الىپ, بيلىك جۇرگىزۋدە. شىنشىلداردىڭ جاعدايى قيىن. مىنە, وسى تۇستا شىنشىل ازاماتتار­دى تاربيەلەۋ ماقساتىندا, ولاردىڭ ويلاۋ جۇيەسىن تازارتۋ ماقساتىندا بەكزات سانا –  ءپالساپانىڭ ورنى ەرەكشە.

 * * *

ەندىگى ءسوز پالساپاعا قاتىستى اراب ءتىلىنىڭ قازاق قوعامىنداعى ورنى تۋرالى. قازاق حالقى ءسىرا, قۇران كارىمنەن اجىرامايدى جانە يسلام ءدىنىن ەشقاشان مانسۇق ەتپەيدى دەگەن پىكىردەمىن. ەگەر قازاق حالقى مۇسىلماندىق كەڭىستىكتە قالىپ, قۇران كارىمدى «كىتاپتاردىڭ كىتابى» دەگەن پالساپالىق ۇعىمدا بولسا, مەكتەپ جاسىنداعى جاستاردىڭ وقۋ كەستەسىنە اراب ءتىلىن ەنگىزۋىمىز قاجەت. نەگە دەيسىز عوي؟! بۇل جەر­دە كەلەشەك تۋرالى ويلانساق, قا­زىرگى قازاق قاۋىمىنداعى «ورىس تىلدىلەر» جانە «قازاق تىلدىلەر» دەپ بولىنەتىن جىك ەلدىڭ بىرلىك, ىنتىماعىنا زالالىن تيگىزۋدە. مۇنى مويىنداماسقا بولمايدى. وسى ماسەلەنىڭ ۇشار باسىندا ەلدى بيلەۋشىلەردىڭ ناداندىعىنان نەمەسە قورقاق­تىعىنان, ورىس تىلدىلەر جانە قازاق تىلدىلەر بولىپ قوعام ەكىگە ءبولىندى. سول زاماندا وسىنداي جىككە بولىنبەۋدىڭ امالدارىن كىم ىزدەستىردى؟ كىمدەر وسى ماسەلەنىڭ قازاق قوعامىنا كەسەل بولاتىنىن ويلادى. ءيا, ويلاعاندار بولدى. ولار ءبىر, ەكىلەر ەدى. ينتەلليگەنتسيا دەپ اتا­لاتىن قاۋىم بۇل ماسەلەگە ءمىز باقپادى. سونىڭ زارداپتارىن قازىر شەگۋدەمىز. ءدال وسىن­داي جاعداي وتىز, قىرىق جىل­دىڭ ىشىندە «اراب تىلدىلەر» جانە «اراب ءتىلىن بىلمەيتىندەر» اراسىندا ورنىعاتىنىنا ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. سەبەبى قۇرانىنان, دىنىنەن ايىرىلماعان قازاق ورتاق قۇندىلىققا كەلگەندە قاققا جارىلادى. ءدىن جاعىنداعى ازاماتتار, اراب ءتىلىن بىلمەگەندەرى ءۇشىن, ءوزىنىڭ زامانداستارىن ايىپتايدى, سەبەبى بۇل كەزدەردە الەمدە ونىڭ رۋحاني دۇنيەسىندە اراب ءتىلىنىڭ سالماعى كۇننەن كۇنگە وسە بەرەدى. بۇل دا شىندىق. اراب تىلىندەگى «ۇلتشىلدىق» اي­قىن كورىنىس بەرەدى. وسىنداي جاع­داي قازاق قاۋىمىندا ورىن الماۋى ءۇشىن, جاستارىمىزدى دىنشىلدەردىڭ الدىنا جىعىپ بەرمەۋىمىز ءۇشىن, مىندەتتى تۇردە, مەكتەپتەرگە اراب ءتىلىن ەنگىزۋىمىز اسا قاجەت. ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى ءوزىنىڭ ينەرتسيالارىنا يە بولعان تىلدەر. ولار ءۇشىن قام جەۋ­دىڭ قاجەتى جوق. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ – قاجەتتىلىك, دەمەك ونى وقىپ, ۇيرەنۋ دە قاجەتتىلىك. قاجەت­تىلىك دەگەن ءوز دەگەنىن جا­ساتپاي قويمايدى. ال ورىس ءتىلى­نىڭ ينەرتسياسى بىرازعا دەيىن بارادى, سودان كەيىن بىرتە-بىرتە سونە باستاۋى دا تۇسىنىكتى جاعداي. سەبەبى جاقسى قازاقتار انا ءتىلىن, اراب ءتىلىن, اعىلشىن ءتىلىن تاعى باسقا ءبىر-ەكى ءتىلدى, مۇمكىن, ورىس, يسپان قىتاي تىلدەرىن يگەرىپ الادى. قازىر اراب ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگىن قوعام, بيلىك قاپەرلەرىنە الماۋدا. بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ اڭگىمەسى, ەرتەڭگى كۇنى جاعداي باسقاشا بولماق.

ءپالساپا دەگەندە ءبىز اراب ءتىلىن بىرگە اتاۋىمىز كەرەك. وسى جاعدايلارعا وراي, مەنىڭ ناقتى ۇسىنىسىم بار, ول قازىرگى فيلوسو­فيا ماماندارىن دايارلاۋدىڭ ورنىنا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاڭا كلاسسيفيكاتسيا ەنگىزۋى كەرەك, ول ماماندىقتىڭ اتاۋى – ء«پالساپا جانە اراب ءتىلى».

ءپالساپا پانىندە قاراستى­راتىن ماسەلە­لەر ءال-فارابيدەن حاكىم ابايعا دەيىنگى ون عاسىرلىق مادەني-تاريحي تاجىريبەدە سۇ­رىپ­تالعان ۇعىمدار تۋرالى جا­نە قازىرگى تۇسىنىكتەردى قو­سا ايتقاندا, سىزدەردىڭ نا­زار­­لا­رىڭىزعا تومەندەگىدەي ءپالساپا ءپانى­نىڭ قۇرىلىمىن ۇسىنىپ, كەڭەستەر كۇتەمىز.

پالساپاعا كىرىسپە. قاراس­تىراتىن ماسەلەلەر: ءپالساپا – زيا­لى قاۋىم ساناسى. ءسوز. وي مادەنيەتى. نيەت. ويلاۋدىڭ تاريحي تۇرلەرى: سكەپتيتسيزم, اگنوستيتسيزم, سوفيستيكا, گنوستيتسيزم, ستويتسيزم, سحولاس­تيكا, مەتافيزيكا, ءپالساپا, فيلوسوفيا. لوگيكا. قيسىن. مەتافورا. دانالىق. ءدىن جانە دانالىق. جاراستىق (گارمونيا). شەبەرلىك. تۇسىنىك. ۇعىم.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامان­داعى ءمانىسى.

جاراتۋشى جانە جاراتىلىس. قاراستىراتىن ماسەلەلەر: جاراتۋشى. جاراتىلىس. وزگەرىس. ماڭگىلىك. بۇل ۇعىمدار تۋرالى ميف (حاوس), اڭىزدارداعى, ءدىني كىتاپتارداعى (زابۋر, تاۋرات, ءىن­جىل, قۇران) تۇسىنىك. پيراميدا تۋرالى ءبىلىم. ءال-كيندي «بەس ءمان» (ماتەريا, فورما, قوزعالىس, مە­كەن, ۋاقىت). ءال-فارابي «ما­سەلەلەر ءمانى». ءبىلىم مەن ءدىننىڭ بىرلىگى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامان­داعى ءمانىسى.

ادام, اقىل جانە سەنىم. قاراس­تىراتىن ماسەلەلەر: ادام تۋرالى ۇعىم. عايىپ. قابىلەت جا­نە قاسيەت. ادام جانە ادامزات تاريحى. ادامزات بولمىسى: ءتان جۇيەسى, جان جۇيەسى, ءناپسى جۇيەسى, اقىل جۇيەسى, كوڭىل جۇيەسى, رۋح جۇيەسى, ار جۇيە­سى, تىلسىم جۇيەسى. كىسى. كىسىمسىنۋ. اقىل. قا­بىلەت. قاسيەت. زەيىن. زەردە. پارا­سات. دانا­لىق. ويشىلدىق. سەنىم. سەنىمنىڭ تۇرلەرى. شاكارىمنىڭ «پايعامبار مۇسا جولىقسا» دەگەن ولەڭىندەگى مۇسا, ءداۋىت, زارا­تۋشترا, بۋددا, عايسا, مۇحاممەد تۋرالى پىكىرلەرى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامانداعى ءمانىسى

تۇيسىك, سەزىم, سانا. قاراس­تىراتىن ماسەلەلەر: ماتەريا. تۇي­سىك. سەزىم. سانا. رۋح. اۋ­ليەلىك. باقسىلىق. شايتان. پەرىش­تە ت.ب. رۋحاني كورىنىستەر. شا­كارىم ء«ۇش انىعىنداعى» ءپالساپا ماسەلەلەرى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زا­مانداعى ءمانىسى

دۇنيە. قاراستىراتىن ما­سەلەلەر: دۇنيەتانىم. حيكمەت. ۋاقىت جانە دۇنيە. ۋاقىت جانە كەڭىستىك. ۋاقىت جانە ماڭگىلىك. ۋا­قىت جانە عارىش. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ بىرلىگى. جالعان دۇنيە. باقي دۇنيە. جۇماق. تامۇق. اقىرزامان. باق. باقىت. قۇت.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زا­مانداعى ءمانىسى.

قالا ءپالساپاسى. قاراست­ىراتىن ماسەلەلەر: قالا تۋرالى ۇعىم. قالا, مادە­ني ورتا. قا­لا تۋرالى ءال-ءفارابيدىڭ ايتقانى. يبن-بادجدىڭ ءتورت قالا تۋرالى كونتسەپتسياسى: ءتان قالا­سى, بەزەندىرىلگەن قالا, قيال قالاسى, ەس قالاسى. قالا جانە كامە­لەت­تىلىك. مەگاپوليس. قالانىڭ كا­مەلەتتىلىگىنە ىنتا. جالعىزدىق ماسەلەسى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زا­مانداعى ءمانىسى.

ادەبيەت پەن ونەر ءپال­ساپاسى. قاراستىراتىن ماسەلەلەر: اريستوتەلدىڭ «پوەتيكا» دەگەن ەڭبەگى. كاتارسيس. مي­مەسيس. مە­تافورا. اراب پوەزياسى. پار­سى پوەزياسى. گەتە. ميحايل لەر­­مونتوۆ. لەۆ تولستوي. سەر­ۆان­تەس «دون كيحوت». «مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكايالارى. مۇحتار اۋە­زوۆ «اباي جولى». ەپوس, داس­تان­­دار. مۇحاممەد حايدار دۋ­لاتي «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگى بويىنشا سۋرەتشى بەكزاتتىڭ شى­عارماشىلىعى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامانداعى ءمانىسى

ءپالساپا تاريحى. قاراستى­راتىن ماسەلەلەر: ءپالساپانىڭ وكىلدەرى: ءال-كيندي «تازا اعا­يىندار (يحۆان اس-سافا)», ءال-فارابي, يبن سينا «اقىل يەسى جان تۋرالى», اتتار «بۇلبۇل-نامە», ءال-عازالي «اداسۋدان ارى­لدىرۋشى», يبن بادج, يبن تۋفەيل, يبن رۋشد «جوققا شىعارۋدى جوققا شىعارۋ», يبن ارا­بي, قوجا احمەت ياسساۋي, ءجۇ­سىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاش­عاري, سۋلەيمەن باقىرعاني, يبن حال­دۋن «حاي ياكزان ۇلى» تۋرالى رومان.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامان­داعى ءمانىسى.

فيلوسوفياعا جانە ماركس­تىك, لەنيندىك فيلوسوفياعا سىن. قاراس­تىراتىن ماسەلەلەر: في­لوسوفيانىڭ تاري­حى. فيلو­سو­فيا – باتىس ەۋروپالىق ويلاۋ جۇيەسى. فيلوسوفيا – اتەيستىك ءبىلىم جۇيەسى. وگيۋست كونت فيلو­سوفيانىڭ داعدارىسى تۋرالى. پوزيتيۆيزم جانە پراگماتيزم. ماركس­تىك فيلوسوفياعا سىن. فيلو­سوفيا – پرولەتارياتتىڭ قارۋى. فريدريح ەنگەلستىڭ «ليۋد­ۆيگ فەيەرباح جانە نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ اقىرى» دەگەن ەڭبەگى. نەمىس كلاس­سيكا­لىق فيلوسوفياسى, ەنگەلس­تىڭ پىكىرى. في­لوسو­فيانىڭ اقىرى دەگەندە ەنگەلستىڭ پىكىرى.

كەڭەس زامانىندا جاڭا فيلوسوفيا جاساۋ ارەكەتى. ۆلاديمير لەنيننىڭ «ماركسيزمنىڭ ءۇش نەگى­زى جانە ءۇش قۇرامداس ءبولىمى» دەگەن ماقالاسى. ماركستىك فيلو­­سو­فيانىڭ تەوريالىق نەگىزى نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفيا­سى دەگەن تۇجىرىم جانە ونىڭ سوۆەتتىك يدەولوگياداعى ات­قار­عان قىزمەتى. دامۋ جانە ديالەك­تيكاعا سىن. سوتسياليستىك لاگەر ەلدەرىندە ماركستىك-لەنين­دىك فيلوسوفيانىڭ جاپپاي وقۋ ءۇردىسى.  ءستاليننىڭ «ديا­لەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزم» دەگەن ماقالاسى. في­لوسوفيانىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىنداعى ارەكەتتەر: لەنين­دىك بەينەلەۋ تەورياسى جانە ديالەكتيكا, تانىم تەورياسى, لوگيكا ۇشەۋىن ءبىر سوزبەن اي­تۋ دەگەن ءتاسىل. فيلوسوفيانى بار­لىق عىلىمداردىڭ مەتودولو­گياسى دەپ جاريالاۋ. لەنيننىڭ فيلوسوفيانىڭ پارتيالىعى تۋرالى پىكىرى. كەڭەستىك زامانداعى ماتەرياليزم مەن يدەاليزمنىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى ىلىمدەر ەكەنى تۋرالى نەگىزسىز تۇجى­رىمدار. لەنيننىڭ «ديا­لەكتيكا ماركسيزم­نىڭ جا­نى» دەگەن قاعيداسى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولعانى تۋرالى. ماركس­تىك-لە­نيندىك فيلوسوفيا كوم­پار­تيا­نىڭ قىزمەتشىسى بولعان – اپو­­لوگەتيكا. ماركستىك-لەنيندىك فيلو­سوفيانىڭ داعدارىسى. تاۋەلسىز, ەگەمەندى ەلدە ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيانىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ مانسىزدىگى.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامانداعى ءمانىسى

قازىرگى زامان ءپالساپاسى. قاراس­تىراتىن ماسەلەلەر: قازىرگى زامان. تاۋەل­سىزدىك. تاۋەلسىز ويلاۋ. اداسۋشىلىق (الەمدىك دەڭگەيدە). شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە ادام داعدارىسى, ءجون تابۋ, جول تابۋ, باعىت انىقتاۋ, اداسۋ­شىلىق.

ويلاۋ مادەنيەتىن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءپالساپاسىنان باستاپ, ءححى عاسىرداعى اباي­دىڭ حاكىمدىگىنە دەيىنگى مادە­ني-تاريحي كەڭىستىكتى, زامان ۋا­قىتىن جاستارعا جۇيەلى تۇر­دە جەتكىزۋ جانە ولاردى جا­ڭاشا, يننوۆاتسيالىق وي­لاۋ­عا داعدىلاندىرۋ, سونىڭ ناتي­جەسىندە جاقسى قازاقتاردى تاربيەلەپ ءوسىرۋ.

ءبىلىم مەن ءدىننىڭ تابيعي بىرلىگىن سارالاۋ. ءبىلىمسىز ءدىن قاۋىپ­تى. ءدىنسىز ءبىلىم نەگىزسىز. وسى ءال-ءفارابيدىڭ پوستۋلاتىن ەگەمەندى ەلدىڭ ويلاۋ مادەنيە­تىنىڭ التىن قازىعىنا اينالدىرۋ.

وسى ماسەلەلەردىڭ قازىرگى زامانداعى ءمانىسى.

 * * *

جاعداي وسىلاي بولسا, نەلىكتەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا, فيلوسوفيا ءپا­نىنىڭ ورنىنا ءپالساپانى جۇرگىزبەسكە. وعان قانداي بوگەتتەر بار؟ نەگىزىندە تاۋەلسىز ەلدە بۇعان ەشقانداي بوگەت بولماۋى كەرەك ەدى, بىراق بوگەتتەر بار. ول ەسكىشە ويلاۋشى, كارل ماركستى جاقتاۋشى, باتىس ەۋروپانىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىن جاقتاۋشى, دىنگە قارسى, كەڭەس زامانىندا وي-سانالارى قالىپتاسىپ قالعان كادرلار توبى.

P.S. جاڭا كادرلار توبىن تاربيەلەپ, قالىپتاستىرا وتىرىپ, بيلىك تار­ماق­تارىنا دەيىن ءوسىرۋىمىز قاجەت. سول كەزدە قوعام­داعى ەسكى جۇيە دە كۇيرەپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز ويشىلدارى قالىپ­تاسپاق.

 

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك, جازۋشى