قازاق قايدا بارادى؟

بىردە وسى جايتتى اڭگىمەلەي قالعا­نىمدا تاجىريبەلى كارديولوگ-دارىگەر كورشىم سىرىم قالي ۇلى: ء«بىزدىڭ بولىم­شەگە كەلىپ قارالىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا جۇرەگىنە, جۇيكەسىنە سالماق تۇس­كەندەر كوبەيىپ بارادى. كەيبىرەۋى كەشە تەاترعا, كونتسەرتكە بارعانىن, وركەستردىڭ تارس-تۇرس, قاڭعىر-قۇڭعىرى باسىن اڭكى-تاڭكى ەتكەنىن ايتادى. وتكەن اپتادا ەكەۋىن اۋرۋحاناعا جاتقىزدىم» دەدى.

جاس جۋرنالشى كەزىمدە ايقاي-شۋدىڭ ادامعا زيانى جونىندە ماقالا جازۋدى ويلاپ, سول ىڭعايداعى بىرنەشە كىتاپتى وقىعانىم بار. ءبىر عالىم تاجىريبە ءۇشىن جۇك ماشيناسىن شوپتەسىن دالادا جۇيت­كىتىپ كەلە جاتىپ قالت توقتاتا قويعاندا, 3 مەترگە جۋىق ماڭايىن­داعى شوپتەردىڭ, گۇلدەردىڭ ماشينا تەجەگىشىنىڭ قاتتى قاجالىس-شيقىلىنان بۇيىعا, بۇرىسە قالعانىن جازىپتى. ەكىنشى عالىم ارناۋ­لى سىناۋ تسەحىندا ۇشاق موتورىن ىسكە قوسىپ, جانىنا بوس قاڭىلتىر شەلەكتى قويىپ كەتكەن. 2 ساعاتتان سوڭ بارىپ قارا­سا شەلەك ۇگىتىلىپ قالىپتى.

ءبىزدىڭ ۇلكەن-كىشى وركەستر اتاۋلى­مىز دا تىڭداۋشىلاردى شەكسىز داڭعا­زالىعىمەن شارشاتۋدا. ءاندى سۇيە­مەل­دەۋشى اسپاپ اتاۋلىلارى ۇزدىكسىز دۇڭ­كىلدەپ, تاڭقىلداپ, توڭقىلداپ, جۇيكەڭدى جۇلقىلايدى. سولارعا جەم بولا بەرمەي, راديوارنالارعا بەت بۇرايىن دەپ ۇيعاردىم دا, ۇستاپ جۇرۋگە ىڭعايلى شاعىن عانا راديوقابىلداعىش ساتىپ الدىم. «بالا كۇنىمىزدەن تانىس اندەردى «شالقار», «قازاق راديوسى», «رەترو FM» دەپ اتالاتىن ارنالاردان تابا الا­سىڭ, تەك جالىقپاي ىزدە», دەدى باجام. ىزدەۋگە كىرىستىم. ەسكى اندەردىڭ بىرنە­شەۋىن تىڭداپ راحاتتاندىم.

ايتكەنمەن, ول ارنالار دا «زاماناۋي تالاپقا» بەيىمدەلە باستاعان با, قالاي, ەرتەڭىندە كەشكىسىن بىرەۋىنىڭ تۇيمەشەگىن باسىپ ەدىم, كەنەن ازىر­باەۆتىڭ «بوزتورعايى» ايتىلىپ جاتىر ەكەن. سوزدەرى ورنىندا, تەك اۋەنى اۋىت­قىپ-اۋىتقىپ كەتەدى. كەنەكەڭنىڭ مۇڭى جوق, كوڭىلدى قالجىڭ-قىلجاق بار. سولايشا «جاڭارتىلىپ» كەتە بەرسە, كەنەكەڭنىڭ «جەرگە قونباي شىرىلداعان بوزتورعايى», كوپ ۇزاماي جەڭىلتەك قارلىعاشقا اينالار-اۋ!.. ال ودان كەيىن باستالعان تاپىرىقتى تاقپاق-اننەن قۇتىلۋعا اسىقتىم. اعاش قازىقتى اعاش بالعا-بالتامەن ۇرىپ تۇرعانداي دۇڭكىل-ءدۇرسىل, تاڭق-توڭق ماجبۇرلەدى. «اعاش قازىق قاعۋ» ۇدەپ بارادى.

«جاڭارتىلىپ» دەگەندە بىزدە سوڭ­عى كەزدە ء«اندى وڭدەۋشى سازگەرلەر» كوبەيگەنىن مەڭزەپ وتىرمىن. ماسە­لەن: امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ەلە­بەكوۆ, ەرمەك سەركەباەۆ, الىبەك دىنىشەۆ, جا­نىبەك كارمەنوۆ باسقا دا ايگىلى انشى­لەرىمىز ايتقان «دۋدارايعا» بۇگىنگى «دۋداراي» شالا-مالا ۇقسايدى. بىردە اتالعان ارنالاردى ىزدەپ وتىرىپ: «دۋ-ۋ-ۋ-ۋ-دا-ا-ري-ي... دۋ-داري... ءما­ريامنىڭ ايت-قان ءسو-ءزى... دۋ-دار...» دەپ الدە ىزىڭعا, الدە سىڭسۋعا ۇقساس ءالسىز, ۇزىك-ۇزىك داۋىستى ەستىدىم. سودان كەيىن ءاننىڭ ەكىن­شى شۋماعى كوتەرىڭكى ۇنمەن ايتىلىپ, قايىرماسى ءۇش رەت قايتالانىپ, الگى ىزىڭ مەن سىڭسۋ قايتالاندى. ەرىكسىز تاڭداندىم. «جاڭا» اۋەن, ءسىرا, ء«ان وڭدەگىش سازگەردىڭ ماڭداي تەرى» شىعار. سولاردىڭ «ۇقتىرۋىنان» بولار, كەيبىر «جۇلدىزدارىمىز», حالىق اندەرىن, ءبىرجان مەن اقان, مۇ­حيت پەن ەستاي... اندەرىنىڭ باستالۋ, باسقا دا كەيبىر تۇستارىن دەمىنىڭ جەتكەنىنشە ۇزدىگە سوزىپ, اۆتورلارىنىڭ «قاتەلىكتەرىن تۇزەتەدى».

البەتتە ءبىر ءان باسقا ارنالاردا دا ايتىلادى. بىرەۋىندە تۇپنۇسقاسى, ياعني كوپشىلىككە ايان دۇرىسى, ال ەكىنشىسىندە – مىنا ايتىلعانداي بۇرىسى. بۇعان قوسارىم: ءاننىڭ سوزدەرى قۇبىلتىلادى. ونەر كەستەسىندە «دۋداراي» بار انشى­لەردىڭ ءبىرى: «...ورنىڭا ورىس, قازاق تالاسىپ ءجۇر» دەپ دۇرىسىنان جاڭىلماسا, ەكىنشى ءانشى: «ورنىڭا وڭشەڭ جامان تالاسىپ ءجۇر» دەپ بۇرا تارتادى. «...قور بولىپ سۇيمەس جانعا كەتكەنىمشە» مەن «...قور بولىپ ءبىر جامانعا كەتكەنىمشە» دە باسەكەلى.

بىردە «قۇستار قايتىپ بارادىنى» (ن.تىلەنديەۆ) تىڭدادىم. وكىنىش-ساعى­نىشتى باياۋ قوڭىر ۇنمەن ايتىلۋى شارت اۋەندى ءانشى جىگىت جىگەرلەنە ايتىپ تۇر ەكەن. قايىرماسىن اۋزىنان جالىن اتقانداي احىلاپ ەكى رەت قايتالادى. ونى سۇيەمەلدەي توڭق-توڭق ەتكەن تۇرپايى ءبىر دابىس «...قۇلاقتان كىرىپ, بويدى...» تىتىرەتتى. شىداي الماي, باسقا ارنانى ىزدەدىم: اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسى» كەزدەستى. ەستۋىمە بۇيىرعان بولىگىندە تۇپنۇسقادا جوق: «جۇلدىزىم, شولپانىم, جارىعىم, قاراعىم, جانارىم, جانىم بالقاديشا» دەگەن جىلتىراق سوز­دەردى تىقپالاپ قويىپتى. كىم؟ نەگە؟..

جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ورىندا­ۋىن­داعى تۇپنۇسقادا:

«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە

قۇشاقتاپ قۇس جاستىقتى جىلاعانىم, – بولسا, ونى:

«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,

تاۋىندا جىلاندىنىڭ قۇشاقتاپ قارا جەردى, ەڭىرەپ جىلاعانىم,

ەڭىرەپ جىلاعانىم, جانىم قاديشا!», – دەپ, نەمەسە:

«قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى جىلاعا­نىم»,

– دەپ «جاڭارتقان». اقاڭنىڭ نالا-مۇڭ, شاراسىزدىق رايمەن باياۋلاتىپ ايتقان ءانى كەرىسىنشە ورىندالدى. اپىرىم-اۋ, ءاننىڭ دە, ونىڭ ولەڭىنىڭ دە تۇپنۇسقاسىن ءبۇلدىرۋ قايدان شىققان «ونەر»؟

تەلەديدار ەكرانىنان ءجيى كورىنەتىنى – جاستاردى ەلىكتىرگىش, جەلىكتىرگىش ەسەر اندەردى سۇيەمەلدەۋدە «مۋزىكالىق قوسىمشا كۇشەيتۋدىڭ» قولدانىلۋى. سونىڭ «قۋاتىمەن» شەتەلدىك, رەسەيلىك, ءوزىمىزدىڭ تەلەارنالاردىڭ تالايىن جا­لاڭاشتىڭ از-اق الدىنداعى قيرالاڭداعان, بۇرالاڭداعان, شالقاقتاعان, ەڭكەيگەن, توڭقايعان, سەكىرگەن بيشىسىماقتاردىڭ جاۋلاپ الا باستاعانى. ال تەاترداعى ونداي «قۇبىلىستا» زالداعى كورەرمەن جاستاردىڭ كوبى ورىندارىنان قول سوعا ۇشىپ تۇرىپ, تەڭسەلە «تاماشالايدى».

«تەلەديدار ەكرانىنان» دەگەندە وكىنىشپەن ايتارىم: ءاۋ باستا كونتسەرتتەرى اتتارىنا ساي ناعىز قازاقى, مادەنيەتتى مانەرىمەن قۋانتقان «گاككۋ», «توي-دۋمان» ارنالارىمىز دا ەندى (تەگى «مۋزىكا» دەگەن ارنادان جۇقسا كەرەك) وپىر-توپىر, استان-كەستەن بي جارىسىنا قاتىساتىن بولىپتى.

وتكەن اپتادا راديوارنانىڭ بىرىندە سۇحباتتاسۋشى ءبىر سازگەردىڭ: «قۇدايعا شۇكىر, زامان تۇزەلدى, شەتەلدەردەن مۋ­زىكالىق نەبىر جاڭا اسپاپتاردى الدىرا الاتىن بولدىق, ەسترادامىز سول زاماناۋي اسپاپتارمەن جابدىقتالۋدا» دەپ ماساتتانا سويلەگەنىن ەستىدىم. مەنىڭشە, سول اسپاپتاردى قازاعىمشا «دۇڭكىلدەك, توڭقىلداق, تورسىلداق...» دەپ اتاۋ كەرەك.

ء«بىر سازگەر, ءبىر ارنا, ءبىر ءانشى» دەپ «جۇمباقتاپ» جازعانىمدى بايقا­عان شىعارسىزدار. ونىڭ سەبەبى: راديو­كونتسەرتتى جازۋدان قولىم بوساعان سات­تەردە ىزدەيمىن دە, كوبىنەسە ورتا تۇسىنا كەزىگىپ, جۇيكەمە شي ەمەس, قۋراي جۇگىرتە باستاعاندارىندا جاۋىپ تاستاپ تىنشيمىن. ونىڭ ۇستىنە ارنالاردىڭ كوبىندە: ءان-كۇي جازىلعان تاسپالار پويىزدىڭ ۆاگوندارىنشا تىركەلە سالادى, اۆتورلارى اتالمايدى. اتالدى دەگەننىڭ وزىندە ساز­گەردىڭ اتى-ءجونى ايتىلىپ, اقىن جا­يىنا قالادى. بۇل سوزىمە يلانا قويما­عانداردان وتىنەرىم: ۋاقىتىڭىز بولسا, راديوارنالارىمىزدى 2-3 كەش بويى «ارالاپ» بايقاعايسىز.

ال «جاڭا» اندەردىڭ ءبىرسىپىراسى ءتۇرلى-ءتۇرلى شۇبەرەكتەردىڭ قيىقتارىنان جاسالعان قۇراق توسەنىش سياقتى. ءبىر تۇسى بۇرىنعى اناۋ انگە, ءبىر تۇسى مىناۋ انگە ۇقسايدى. جيەندىك-اۋ. سونى اڭعارتپاۋ ءۇشىن بە نەمەسە سازگەر مەن وڭدەۋشىنىڭ «جەتىستىگى» مە, ايتەۋىر, كەيدە ول قۇراق اندەردىڭ ەكى تارماقتى قايىرماسى بىلاي تۇرسىن, ءتورت تارماقتىسىن دا 3-6 رەت جوپەلدەتە ايتىپ, جەكە ءبىر سوزدەرىن 10 شاقتى رەت ەكىلەنە قايتالايدى. ودان سوڭ قايران قالاتىنىم: سوڭعى كەزدەگى جاڭا اندەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءمان-مازمۇنى كەزدەسە الماي, ءتىپتى سويلەسە الماي, سويلەسە قالسا, تۇسىنىسە الماي جۇرگەن ەكى عاشىقتىڭ نالا-زارى. انگە ءسوز جازاتىن اقىندار سونداي كۇي كەشىپ ءجۇر مە, الدە «زاماناۋي حال» سونداي ما؟

ال «ەسترادامىز سول اسپاپتارمەن جابدىقتالۋدا» دەپ شىرەنگەن سازگەر راس ايتتى. كوپداۋىستى ءاندى (حوردى) عانا ما, ءتىپتى جەكە ورىنداۋشى ءانشىنى سۇيەمەلدەۋشى وركەسترلەرىمىزدىڭ كەمىندە 90 پايىزىندا: دومبىرا, قوبىز, سىرناي قولدانىلمايدى. ول نەلىكتەن؟ كەشەگى قازاقتىڭ بۇل كونە ۇلت اسپاپتارى بۇگىنگى قا­زاقتارعا «زاماناۋي» بولماي قالعانى ما؟

وسىناۋ سۇرىقسىزدىقتاردى مادەنيەت سالامىزدىڭ شارۋاسىن رەتتەۋ مىندەتى جۇكتەلگەن مينيسترلەردىڭ كەشەگىسىنە دە, بۇگىنگىسىنە دە جەكە حاتتاي دا, گازەتتەگى ماقالا ەتىپ تە جەتكىزدىم. كەڭەس كەزىندە مادەنيەت مينيسترلىگىمىزدە «كور­كەم­دىك كەڭەس» بولعانىن, ەشبىر ءان, بي, كۇي, پەسا دا ونىڭ شەشىمىنسىز ساحنانى ماڭايلاي الماعانىن, سول ءداستۇردى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. جىم-جىرت. ەزۋىندەگى كوبىگى قۇرعامايتىندار الباتى جامانداپ جۇرگەن كەڭەس كەزىندە كەلىپ تۇسكەن ارىز-شاعىم حاتتارعا, ءباسپاسوز سىنىنا ءبىر اپتا ىشىندە جاۋاپ قايتاراتىن ءتارتىپ بولىپ ەدى, ال بۇگىندە ول جوق, تەگى شەنەۋنىكتەر باس-باسىنا تاۋەلسىزدىك السا كەرەك.

 

2. قازاقتىڭ قىزى كوپ, تەك قازاق قىز از

«گۇل وسسە – جەردىڭ كوركى, قىز وسسە – ەل­دىڭ كوركى» دەگەن عوي قازەكەم. قالت ايتپاعانىنا دالەل جەتىپ ارتىلادى. كونە داستاندارىمىزدا, كەشەگى-بۇگىنگى عاسىرلاردا قىمبات جاراتىلىستى قىز شىركىننىڭ سۇلۋ ءبىتىمىن سۇيىنە, قىزىعا, قۇمارتا جىرلاماعان جىراۋ, اقىن جوق شىعار: قارا جىبەكتەي شاش... بىلەكتەي بۇرىم... قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي قيعاش قاس... قاراقاتتاي, مويىلداي قارا كوز... اق ماڭداي... ويماق اۋىز... ۇلبىرەگەن قىزىل ەرىن... اققۋتوس... قىپشابەل... ءمىنسىز مىقىن... – ق ۇلىنمۇسىن!

ماحاببات جىرشىلارىنىڭ بۇرىنعى-كەيىنگىسىن تىزىمدەمەي-اق, ابايعا توقتال­ساق, عاشىقتىق ءماندى نەبارى بەس-التى ولەڭىندە بەينەلەنگەن قىز كەلبەتى كوڭىلىمىزدى كوكتەم-جاز ەتپەي مە؟!. جۇرە­گىندەگى سۇيىسپەنشىلىك ساۋلە-سەزىم ويانا باستاسىمەن «ايتتىم سالەم, قالامقاس» پەن «كوزىمنىڭ قاراسىن» جاتتاپ ال­ماعان قازاق بوزبالا-جىگىت جوق-اۋ! قازاق قىزى­نىڭ نازىك تە سۇلۋ جاراتىلىسىنا ءتانتى بولعان ابايدىڭ عاشىقتىق جىرلارى ەشقاشان ەسكىرمەيدى, ۇرپاقتارىمىزدىڭ ماحاببات ءانى بولا بەرەدى.

زامانداسىمىز, ماحابباتتىڭ بۇل­­ب ۇلى اتانعان اقىن تۇماشتىڭ – تۇ­مان­باي مولداعاليەۆتىڭ – جىگىتشى­لىگىنىڭ ءبىرىنشى بەلەسىندە عاشىق قىزى كۇلتايمەن ءتىل تابىسقان ءساتىن:

«...ەكەۋمىز تۇڭعىش رەت

قوسىلىپ ايتتىق

ابايدىڭ «قالامقاسىن», ەلجىرەپ ءبىر»,

– دەپ 2011 جىلى 76 جاسىندا ەسكە العانى تەگىن بە؟!

تۇماشتىڭ:

«...اڭساۋمەنەن كەلەم جازدى,

كۇننىڭ ءبارى التىن قىزداي»,

– دەگەنى شە؟!. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تەڭەۋ ايتىلعان جوق. تۇماشقا ايتقىزعان كۇش – قازاق قىزىنىڭ كوركەمدىگى, ول كوركەمدىكتى زەرلەگەن ادەپتى ءسوزى, ادەمى ءۇنى, سىڭعىرلاعان قوڭىراۋ كۇلكىسى, بيازى ءجۇرىس-تۇرىسى – جان سۇلۋلىعى!

پا, شىركىن, قازاقتىڭ: «قالامقاسى... كوزىنىڭ قاراسى... التىن قىزى...».

وسىدان ون جىل شاماسى بۇرىن قازاقتىڭ قىزى: شاشىن شاشىپ تاس­تاپ, ومىراۋىن اشىپ تاستاپ, قاسىن قاسسىماققا اينالدىرىپ قىرىپ, كوزىنىڭ استى-ءۇستىن ءبىرى كوكپەن, ءبىرى جاسىلمەن بوياپ, ءتىپتى جيەگىن قاراشەڭبەرلەپ, كىرپىگىنە ۇزىن قايقى كىرپىك جالعاپ, ەرنىن شيقانداي ەتىپ شىعا كەلدى. ءبىرىنىڭ بەتى سوپاق, ءبىرىنىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك بولسا دا, قۇددى ءبىر قالىپتىڭ كىرپىشىندەي. ىلە-شالا دەنەسىنە جابىسقان كوكشىل-سۇرى جارعاق شالبار مەن كەۋدەشە كيىپ, بىرتيىپ-تىرتيعاندارى پايدا بولدى. ول وزگەرىستەرى مۇحيتتىڭ و جاعى مەن بۇ جاعىنان رەسەيلىك قىز-قىرقىندار الىپ كەلگەن «زاماناۋي مودا» ەكەن. ەگدە جاستاعىلار سول قۇبىلىستاردى ۇناتپاي تاڭداندىق. ال ەندى بىرەر جىلدان سوڭ كەۋدەشەنىڭ ەتەگى قىسقارىپ, كىندىگى اشىق الابەلدەر ويقاستادى. ودان كەيىن جارعاق شالباردىڭ بالاعى قۋىققا ۇقساپ, نە دىزە, نە جىلىنشىك تۇسى يت جۇلمالاپ جىرتقانداي جالبىر تەسىكپەن «ساندەلدى». ال كەرەك بولسا!.. مىسالى, مەن ەرىكسىز اشۋعا بۋلىعىپ ءجۇرىپ, كوشە­دە سونداي «موداشىل» قىزداردىڭ قارسى كەلە جاتقان ەكى توبىن توقتاتىپ: «قاراقتارىم-اۋ, شىراقتارىم-اۋ, مىنا سيىقتارىڭ نە؟ ەشقايسىڭا جاراسپايدى دا عوي؟» دەگەنىمدە ولار دۋ ك ۇلىسىپ, جۇگىرە باسىپ كەتە باردى. «ەستى ءسوز-اۋ» دەپ ەلەگەنى بولمادى.

ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز پيونەردىڭ, كومسومولدىڭ عيبراتتى مەكتەبىندە ءوتتى. مەكتەپتە ساباق ۇلگەرۋىمىزدى قاداعالاۋى ءوز الدىنا, سويلەۋىمىز, كيىم كيۋىمىز, دەمەك, بۇكىل ءجۇرىس-تۇرىسىمىز سىنىپ جەتەكشىمىزدىڭ, مۇعالىمدەردىڭ ىقپا­لىندا بولدى. ۇقىپتى كيىنىپ جۇردىك. قىزدار بويانبادى, جىلتىراق ونى-مۇنى تاقپادى, شاشىن ءبىر بۇرىم, قوس بۇرىم ەتىپ ءورىپ قويادى. ادەمى-اق!.. ءبىزدىڭ قايسىبىرىمىز تاقىرباس بولدىق, وزگەلەرىمىز شاشىمىزدى قىسقا, ىقشام ەتىپ قيدىراتىنبىز. سول تارتىپتەن زيان شەككەنىمىز جوق. ال بۇگىندە شە؟ كوبى كەرىسىنشە. ماسەلەن, كومسومولدى الماس­تىرعان جاستار ۇيىمى بار سياق­تى. پالەن دە تۇگەن پارتيانىڭ جاستار قاناتى بار دەسەدى. مەملەكەتتىك, ۇكىمەت­تىك ءبىر جيىندار كەزىندە «جاستار ۇيىمى ءويتتى-ءبۇيتتىنى» ەستىگەنىم بولماسا نەمەرەلەرىم وقىعان, شوبەرەلەرىم وقىپ جۇرگەن مەكتەپتەردە بولعانىمدا, شاكىرت جاست­اردىڭ تىرلىك تامىرىن ۇستاپ, تاع­دىرىن باعىپ, بەلسەنە يگى ىسپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن جاستار ۇيىمىن كورگەن ەمەسپىن.

«كەلەشەك – جاستاردىكى» دەيمىز. قاعي­دالى ءسوز بار, قاجىرلى ءىس شامالى. وسىنداي وي كەشكەنىمدە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قۋمۇيىز ساياساتكەرى اللەن داللەستىڭ 1945 جىلى: «امەريكانىڭ سوعىستان كەيىنگى كەڭەس وداعىنا قارسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى وي» دەگەن ءسوز-جوباسىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن بەرتىندە وقىعانىم ەسىمە تۇسەدى. وندا مىناداي كوسىلۋ بار-دى:

«...ولاردىڭ شەنەۋنىكتەرىن ۇر دا جىق بولۋعا بەلسەنە, بىراق بىرتىندەپ, سەزدىرمەي ىڭعايلايمىز, پاراقور, تۇراق­سىز ەتەمىز. توڭمويىندىق پەن بوستەكى ءسوز بەل الاتىن بولادى. ادالدىق پەن ادىلدىك وتكەننىڭ قالدىعىنا, كۇلكىگە اينالىپ كەرەك بولماي قالادى... ۇلتشىلدىقتى جانە حالىقارالىق جاۋلىقتى, ەڭ الدىمەن ورىس حالقىن جەككورۋشىلىكتى جىمىن بىلدىرمەي قوزدىرىپ, ازدىرا اسقىندىرامىز. ءويتىپ وتىرعانىمىزدى بىرەۋلەرىنىڭ سەزۋى, ءبىلۋى مۇمكىن بىراق ولاردى وقشاۋلاپ, قاۋقارسىزدىققا ۇشىراتامىز... ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شاتاستىرامىز. ولاردى بالا كۇنىنەن, ءجاسوسپىرىم كەزىنەن نىسا­ناعا الامىز. نەگىزگى ماقساتىمىز – جاستارىن ابدەن اداستىرۋ, ولاردى كىنامشىل كەر­اۋى­ز, بەرەكەسىز, نامىسسىز بەيباق ەتۋ...».

ال دجون كەننەدي 1961 جىلى اقش پرە­زيدەنتى بولىپ سايلانعان كۇنگى سو­زىندە كەڭەس وداعىن ەندى قارۋ كۇشىمەن جەڭۋ مۇمكىن ەمەس, ءبىز ولارعا قارسى يدەو­لوگيالىق قارۋدى قولدانۋعا ءتيىسپىز دەگەن-ءدى.

 

3.ينتەرنەتىمىزگە يە بار ما؟

«كارتايعاندا كارى بوز جورعا شىعىپ», كومپيۋتەر دەگەندى اجەپتاۋىر مەڭگەرىپ الدىم. جازۋدى, ونى وشپەستەي ساقتاپ قويۋدى, سودان سوڭ قايدا جىبەرۋدى, كەلگەن حات-حاباردى وقۋدى ۇيرەنىپ الدىم. عاجاپ اسپاپ! «شىركىن-اي, ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە بولعاندا عوي!» دەپ كەيدە وكىنىپ تە قويامىن.

ەستەلىك جازۋعا كىرىسىپ, مارقۇم كەيىپ­كەرىمنىڭ فوتو-سۋرەتى قاجەت بولىپ, ونىڭ تۋىستارىنا تەلەفون شالا باستاعانىمدا جانىما كەلىپ تۇرعان كەنجە بالام, كومپيۋتەرشى مۇعالىمىم, شارۋامدى تۇسىنە قويىپ: ء«ويتىپ اۋرە بولما, مىنە, كورىپ ال, مىنا تۇيمەشەكتى باسساڭ, انە اناۋ شىقتى, ينتەرنەت ونىڭ مىناۋ اشىق تۇسىنا كەرەگىڭدى جازىپ, ايتشى, نە كەرەك, كىم كەرەك, اشىپ بەرەيىن» دەدى. ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ فوتولارى قاجەت ەكەنىن ايتتىم. ول جاڭا كورسەتكەن اشىق جەرگە اتى-ءجونىن جازدى دا: «مىنە, بىلاي» دەپ باسقا ءبىر تۇيمەشەكتى ءتۇرتىپ قالىپ ەدى, كومپيۋتەردىڭ ەكرانى سۋرەتكە تولىپ كەتتى. 60 شاقتى فوتو. قۋانا ىزدەي باستادىم. انەكەڭنىڭ جيىرماعا جۋىق سۋرەتىن تاپتىم, قالعانى سىقاقشى وسپانحان اۋباكىروۆ ايتقانداي, «كودي-ءسودي». قايداعى-جايداعى سۋرەتتەر: تاۋ, دالا, گۇل, وزەن, كۇرەسۋشى بالۋاندار, مىسىق, ماشينا, توعاي, وزەن جاعاسىندا, ءۇي الدىندا وتىرعان الدەكىمدەر, سالت اتتى بىرەۋ, كىتاپتار, داپتەر, قالامساپ, جارتىلاي جالاڭاش ءبيشى قىز-قىرقىندار, اتى-جوندەرىن بىلگەنىم بولماسا, وزدەرىن كورمەگەن شەتەلدىك اقىن-جازۋشىلار, ارتىستەر. ءبىر تۇستا جاۋىز گيتلەردىڭ فوتولارى تاپ بولدى: اسكەري كيىمدىسى, جاي كيىمدىسى. ء«وي! مىنا سۇمىرايدىڭ سۋرەتى مۇندا نەگە تۇر؟!» دەگەن داۋسىم قاتتىراق شىققان بولار بالام كەلىپ: «و نە؟» دەدى. ايتتىم. ول قولىن سىلتەي سالىپ: «كىمنىڭ سۋرەتىن ىزدەسەڭ دە بارىندە وسىنداي بىلىققان بىردەڭە, انداعى جەكسۇرىندى دا قالدىرمايدى», دەدى.

كەيىنىرەكتە ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين جانە ەكى-ءۇش اعامىزدىڭ سۋرەتتەرىن ىزدەدىم. بارىندە دە الگى «كودي-ءسودي» ءنوپىر. قىلميعان, جىلميعان ايەلدەر, تۇكسۇيگەن, باقىرايعان ەرلەر, شو­قيعان يتتەر, ساي-سالا, جارتاس, قۇستار, يتتەر, گيتلەر... ول قالاي؟ سۋرەت يەسىنە بولىنگەن ورىندى قايتسە دە تولتىرۋ كەرەكتىگى مە؟ الدە ەرىككەننىڭ ەرمەك-مازاعى ما؟ ول جونسىزدىكتى كىمگە ايتۋ, جازۋ كەرەكتىگىن بىلمەدىم.

«ينتەرنەت جەلىلەرىندە سايت دەگەن بار, ولارعا ولەڭ, اڭگىمەلەرىڭدى, ماقالالارىڭدى جىبەرىپ تۇرۋىڭا بولادى, جاريالايدى, پىكىر ايتىلادى» دەگەندى قۇلاعىم شالىپ, سول دا جەتەر دەپ, ەكەۋىمەن بايلانىس ورناتتىم. ادەبي شىعارمالار جاريالاناتىن بول­عان سوڭ وقىرماندار ولارعا بىلگەن لايىقتى پىكىرلەرىن ايتادى دەپ ويلادىم. بىرەر اڭگىمەمدى, ماقالامدى جولدادىم. باقسام, ولاي ەمەس ەكەن. ورىندى وي-پىكىر توعىساتىن, اقىل-كەڭەس الىساتىن مادەني ورىن دەگەنىم كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. مىسالى, ءبىر ماقالا جاريالانسا, وعان سايت وقىر­ماندارىنىڭ ءبىرى ء«ا» دەگەندە نە وڭ, نە تەرىس پىكىر ايتسا, ءبىتتى! ونى بىرەۋ قولداپ, ەكەۋ سىناپ, اقىرىندا ماقالا جايىنا قالىپ, پىكىرشىلدەردىڭ ءوزارا كادىمگى سالعىلاسۋ جارىسى باستالادى. كەيبىرەۋلەر: ء«اي, سەن توپاسسىڭ!», ء«وي, سەن اقىماق ەكەنسىڭ!» دەپ, ءتىپتى انايى سوزدەرمەن بالاعاتتايدى دا. بۇركەن­شىك اتپەن جازۋعا ەرىكتى بولعان سوڭ, ايانسىن با, كىمنەن جاسقانسىن؟ سول كە­لەڭسىزدىكتى سايت باسشىلىعىنا ايتىپ ەدىم, ولار: «نەنى جاريالاۋدى مودەراتورلار شەشەدى» دەستى.

ءويدويت دەگە-ە-ن!.. بىزدە ينتەرنە­تىمىزدىڭ باسشىسى جوق ەكەن دە, سايتتا­رىمىزدىڭ باسشىلارىندا بيلىك جوق ەكەن عوي؟!.

وسىناۋ بىرەر سوزىمە نازار اۋداراتىن مينيسترلىك بار ما ەكەن, جوق پا ەكەن. مىنە, ماسەلە قايدا؟!.

 

عابباس قابىش ۇلى