وعىز-قىپشاق كەزەڭىنەن باستاۋ العان سىر سۇلەيلەرىنىڭ جىرلارى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ قىمبات قازىناسى. ارىسى – قورقىت, بەرىسى جيەمباي جىراۋلاردان جالعاسقان التىن تىزبەك بۇگىنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق. قازىرگى تاڭداعى كەۋدەسى كومبە, زەردەسى مۇحيت جىراۋلاردىڭ ايقىن مىسالى – الماس الماتوۆ.
ۇستازىمىزدىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسياسىنا بىردەن-ءبىر اسەر ەتكەن جان – ونىڭ اكەسى نۇرماحان قوجا. زامانىندا ءدىن ۇستاعان مولدا, شەجىرەشى, شەشەن ادام بولعان دەسەدى. الماس اعامىزدىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە اكەسى نۇرماحان اقساقالدىڭ ولجاباي جىراۋعا الىپ بارعانى جازىلادى. ونداعىسى – «ساۋابى مول ولەڭدەردەن جاتتاسا دەگەن» اكەلىك ىقىلاس. ءدال وسى ساپار كەزىندە اكەنىڭ مىنا ءبىر وسيەتى بالا جىراۋعا ومىرلىك ونەگەگە اينالدى:
«بالام, ءسوز ءۇش تاپقا بولىنەدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – ايتۋعا بولاتىن, بىراق ەستۋگە بولمايتىن ءسوز. ول قانداي ءسوز؟ بىرەۋدى جانىڭ كۇيگەننەن قارعاپ, بالاعاتتاپ جىبەردىڭ. بىرەۋدىڭ سىرتىنان وسەك ايتىپ, عايبات سويلەدىڭ دەلىك. ءدال سونداي ءسوز بەن ءىستى ءوزىڭ ەستىگىڭ, كورگىڭ كەلمەيدى عوي؟ وندا وزگە پەندەگە دە ءسوز ازارىن بەرۋدەن اۋلاق بول! ول – ءىبىلىستىڭ ويىنى. ادامدى مۇسىلماندىقتان شىعاراتىن ءازازىل ازعىنداۋدىڭ بەلگىسى بولادى.
ەكىنشىسى – ەستۋگە بولاتىن, بىراق ايتۋعا بولمايتىن ءسوز. ول قانداي ءسوز؟ «بىرەۋ بىرەۋدى بالتالاپ ءولتىرىپتى», «بىرەۋ بىرەۋدىڭ قىزىن قورلاپتى» دەگەن سىندى سوزدەردى ەستىگەندە, بۇرىنعىنىڭ ۇلكەندەرى «مال قۇلاعى ساڭىراۋ», «ونى ادام تۇرماق مالدىڭ قۇلاعىنا ەستىرتپەڭدەر» دەپ تىيىم سالىپ وتىرادى. جاماندىقتى جاريا ەتكەنىڭ, جامانعا كومەكتەسكەنىڭ. جامانعا كومەكتەسكەنىڭ, مۇسىلمان بالاسىنا اللا بۇيىرتقان جاقسىلىقتىڭ جولىن بايلاعانىڭمەن بىردەي بولادى, شىراعىم.
ال ءۇشىنشىسى – ايتۋعا دا, ەستۋگە دە بولاتىن ءسوز. ول – قاسيەتتى قۇران ءسوزى, عۇلامالار مەن دانا شايىرلاردىڭ ۇلگى-ونەگە سوزدەرى. بۇل سوزدەردىڭ ايتقانعا دا, تىڭداعانعا دا تيگىزەر ساۋابى مول بولادى».
وسىلايشا, بالا الماس «ساۋابى مول ءسوز» دەگەننىڭ سىرىن جەتە ءتۇسىندى. تاڭدايىنا قاسيەتتى ءسوزدىڭ قايماعى جۇققان جاس تالاپ ءارى قاراي وسيەتتى ۇستازداردىڭ ونەگەسىن بايراق تۇتتى. ولاردىڭ قۇنارلى, قوڭىر اڭگىمەلەرىن ەستىپ, جادىنا توقىدى. الماس نۇرماحان ۇلىنىڭ ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الاتىن ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – جىراۋ, اقىن ماشاراپ اليەۆ بولسا, ءبىرى – جىراۋ وراق دانەكەروۆ. ءسوز ۇستاسى ماشاراپ اليەۆ الماس الماتوۆتى العاش تىڭداعاندا ەرەكشە اسەردە بولىپ, جاس جىراۋعا سول جيىندا قايىڭنان دومبىرا اتاعان ەكەن. «داۋىسىندا ءدىرىل بار ەكەن. جىر, تەرمەنى دە سوزىپ ايتاتىن ارقانىڭ ءانىن قاتار الىپ جۇرۋگە شاماسى ابدەن جەتەدى. تەمىرقاناتتى كوزدەن تاسا قىلمايىق. وسى وتىرعان ءبارىڭ دە كوز قىرىڭدى سالىپ جۇرگەيسىڭ», دەپ قاناتىن قاتايتىپ, تالاپتاندىرادى. ماشاراپ ۇستازى كەيىن «الماس جىراۋعا» دەپ باتالى ولەڭ جازىپ, وزا تۋعان ويلى شاكىرتىن ولە-ولگەنشە ەرەكشە قادىرلەگەن. ال تىكەلەي ساباق العان, جىر ۇيرەنگەن ۇستازى – وراق دانەكەروۆ. «الدىمەن ءوزى ايتادى, مەن قايتالايمىن. جاڭا تەرمەنى ءبىر, ءارى كەتكەندە ەكى ايتقاندا جاتتاپ الۋ قاجەت. داۋىستى كوتەرىپ, قۇبىلتىپ وتىراتىن تەرمە سازدارىنا عانا سىن ايتىپ وتىراتىن ەدى», دەپ تەبىرەنەدى الماس جىراۋ.
ال عىلىم جولىنداعى تالابىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, كوپتەگەن ەكسپەديتسيالىق شىعارماشىلىق ساپارلاردا قاسىنا ەرتىپ ءجۇرىپ جەتىلدىرگەن ۇستازى – ماردان بايدىلداەۆ. ول – حالىق فولكلورىن ەلدىڭ ىشىنەن كوز مايىن تاۋىسىپ ءجۇرىپ جيناعان بەلگىلى عالىم, فولكلورتانۋشى. ماردان بايدىلداەۆ جىراۋمەن العاش ەكسپەديتسيالىق ىزدەنىستەر كەزىندە ۇشىراسقانىن ايتادى. «جىرشى, جىراۋلار مۇلدەم ازايىپ بارادى. وسى تۇرعىدا سىر بويىندا جۇرگىزىلگەن ىزدەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان ەڭ تالانتتى جاس – وسى الماس الماتوۆ», دەگەن ول.
ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جىر ايتىپ, حالىقتى رۋحاني سۋسىنداتقان ونەرپاز الەمدىك ساحنالاردى دا كومەي ۇنىمەن كومكەرگەن. اراعا الپىس جىل سالىپ امىرە قاشاۋباەۆ ونەر كورسەتكەن ساحنادا فرانتسۋز جۇرتىن تامساندىرعان 28 جاستاعى الماس جىراۋ تاريحتا قالدى. ساڭلاق جۇيرىكتىڭ جىر اۋەلەتكەن رەسەي, يتاليا, فرانتسيا, شۆەيتساريا, بەلگيا, نيدەرلاند, جاپونيا, مىسىر, اقش ساحنالارى جىراۋلىق ءداستۇردىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە العاش ناسيحاتتالۋىنا داڭعىل جول سالدى. جىراۋدىڭ پاريج ساپارى جونىندە ق.سىدىقوۆ «لەنين جولى» گازەتىندە: «نايزاعاي ويناپ, اسپان جارىلىپ جاتقانداي مول شاپالاقتاۋ ۇستىندە تۇرماعامبەتتىڭ «وسيەتىن», تۇرىمبەتتىڭ «كۇمىسايىن», «كورۇعلى» جىرىنىڭ ۇزىندىلەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توگىلتىپ وتىرىپ, استى-ءۇستىلى قوس قابات اڭعار سياقتى ەلەستەيتىن كەڭ زالعا ەپتەپ كوز جۇگىرتكەن. سويتسە, ىقىلىم زاماننان مادەنيەت, ونەر اتاۋلىنىڭ ۇشتىعىنا شىعىپ, ءبىر-بىرىنە كەزدەسە قالعاندا قالپاعىن كوتەرىپ, ءيىلىپ-بۇگىلىپ ۇيرەنگەن فرانتسۋز جۇرتى كەڭ زالدىڭ ارالىقتارىنداعى وتپە جولداردى ءيىن تىرەسە تولتىرىپ, ءتىپتى الدىڭعى قاتاردان ىلگەرىرەك وزىپ وتىر ەكەن», دەپ جازدى.
«ونەر مۇراگەر ۇرپاقتارى ارقىلى ءداستۇرلى سيپاتقا يە بولادى», دەگەن جىراۋ ءسوزى, ونەگەلى ونەردىڭ كوشىن تالاپتى, تالانتتى شاكىرتتەر ارقىلى بولاشاققا ماڭگىلىك جالعاۋعا بولاتىنىن جۇرەكپەن سەزدى. ونى جۇزەگە اسىردى. الماس الماتوۆ «جىراۋلاردىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋىن» ماقساتتى تۇردە بولاشاق جۇمىستىڭ نەگىزگى نىسانىنا اينالدىردى. تالاپكەر جىرشىلار توبىن ءۇش توپقا بولە وتىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە ناتيجەلى شاكىرت تاربيەلەپ, جىراۋدىڭ اسقاق ارمانىن بيىككە كوتەرە ءبىلدى.
1987 جىلى عىلىمي ىزدەنۋشىلىك تالاپپەن الماتى قالاسىنا ارنايى بارىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريا جانىنان ج.كارمەنوۆ, ق.بايبوسىنوۆ, ءا.نۇعمانوۆا سىندى ۇزەڭگىلەس اعا بۋىن ارىپتەستەرىمەن بىرگە «حالىق ءانى» كافەدراسىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. اتالعان كافەدرانىڭ تالانتتى تۇلەكتەرى قاتارىندا ب.تىلەۋحان, ب.ءجۇسىپ, ە.قوسبارماقوۆتار بار. بۇل ىزگى تالاپتىڭ ناتيجەلى جالعاسى رەتىندە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى (ن.ۆ.گوگول اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت) «مۋزىكالىق فاكۋلتەت» جانىنان 1990 جىلى جىراۋ الماس الماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇرىلعان «حالىق ءانى» كافەدراسىن ايتۋعا بولادى. ناتيجەسىندە 1998 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەتەكشى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, 0621 شيفرلى ء«داستۇرلى ونەر, جىر» ماماندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىن بەكىتتى. وقۋ ورنىندا العاش ون بەس شاكىرتتىڭ قابىلدانىپ, جىراۋلىق ءداستۇردىڭ بولاشاق كانىگى ماماندارى دايارلاندى.
2011 جىلى استانا قالاسىندا ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ء«داستۇرلى ءان» كافەدراسى نەگىزىندە «ايتىس, جىر» ماماندىعى الماس الماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەنگىزىلىپ, جىر جولىنداعى جاۋاپتى كەزەڭ جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. جىراۋدىڭ بۇل جۇمىستار تىزگىنىن قولعا الۋداعى باستى ماقساتى جىر كەرۋەن كوشىن ۇزبەي جالعايتىن جىرشى-جىراۋلاردى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كاسىبي بىلىكتى مامان ەسەبىندە دايارلاپ, ۇلتتىڭ رۋحاني جەتەكشى, تۇلعالىق دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ ەدى.
ۇستاز ءوز شاكىرتتەرىن تاربيەلەۋدە اۋەلى تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋدى الدىڭعى ورىنعا قويادى. سەبەبى «ساف ونەر ساڭلاققا عانا قونادى» دەگەن حالىق ماتەلى نەگىزىندە, ءورىستى ونەر ونى ۇستانۋشى ونەرپازدىڭ تازا جۇرەگى مەن رۋحاني بولمىسىنان تۋاتىنىن جاقسى بىلسە كەرەك. تاريحتان بەلگىلى, العاش VII عاسىردان باستاۋ العان ىزگىلىك يدەياسى كەيىن ءال-ءفارابيدىڭ «پاراساتتى ادام», ج.بالاساعۇننىڭ ء«جاۋان مارتلىك», قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ء«حال», ابايدىڭ «تولىق ادام», شاكارىمنىڭ «ار» ىلىمىنە جالعاستى. ۇستاز وسى اتاۋلى رۋحاني ىلىمدەردى ءون بويى ونەگەدەن تۇراتىن اقىن-جىراۋلار شىعارماشىلىعىنان ىزدەدى جانە سول ارقىلى شاكىرتتەرىن تياناقتى تاربيەلەۋدە نەگىزگى پەداگوگيكالىق ءادىس قۇرالى رەتىندە پايدالاندى. ءومىر تاجىريبەسى نەگىزىندە جازىلعان ورەلى سوزدەرى بۇگىندە حالىق جادىندا جاۋھارداي جارقىراپ ءجۇر. شىعارماشىلىق تارتىپكە كەلگەن ۋاقىتتا ۇستازدىڭ تالابى قاتتى. جىردى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جاتتاۋ, ۋاقتىلى تاپسىرۋ, ماقام, سازدىڭ تازالىعى, نۇسقالىعى, قۇيماقۇلاقتىق ادىسپەن ءجيى جاتتاۋ – ۇستازدىڭ شاكىرت تاربيەلەۋدە ۇستاناتىن اينىماس ەرەجەلەرىنىڭ ءبىرى عانا.
2010 جىلى جىر كافەدراسىنا العاش وقۋعا تۇسكەن جىلدارى ۇستازدىڭ العاشقى تاپسىرماسىن قوسا الدىق. اقتوبە قالاسىندا حالىق اقىنى ن.بايعانيننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن رەسپۋبليكالىق جىرشىلار بايقاۋىنا باراتىنىمىز بەلگىلى بولىپ, بايقاۋدا ۇسىنىلاتىن بەس داستاندى («قۇبىعۇل», «ناركەنجە», «نارسۇتباي», «قاراساي-قازي», «تورەحان») جاتتاپ تاپسىرۋعا ءبىر اپتا ۋاقىت بەردى. ءبىر اپتادا ءتورت داستاندى جاتتاپ, قالعان ءبىرىن جولدا جاتتاۋعا رۇقسات الدىق. سول بايقاۋداعى شاكىرتتىڭ ناتيجەلى جەڭىسى ۇستازدىڭ جۇرەگىنە ۇلكەن ءۇمىتتى قۋانىش سىيلاعان ەدى.
«وسى كەزدە مەن ەستىگەن شەشەن سوزدەرىمنىڭ قانشاسى ەسىمدە قالادى ەكەن دەپ ءوزىمدى ءوزىم سىناپ جۇرەتىنمىن, ال مۇنداي ءتىل شۇرايىن بىلگەن جانعا جىر, داستان دەگەندى جاتتاۋ وڭايدىڭ وڭايى ەكەنىن دە وسى كەزدە ءتۇسىندىم», دەيدى ۇستاز بالالىق شاعىن ەسكە العان ءبىر سۇحباتىندا.
الماس اعانىڭ كلاسسيكالىق تولعاۋ جىرلارىنان بولەك, «شىڭعىسناما» ەپوسى سىندى كەسەك ەڭبەگى – ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان وراسان ولجا. 2016 جىلى «سارىارقا» باسپاسىنان شىققان «شىڭعىسناما» ەپوسىنىڭ (كولەمى 15 مىڭ جول) 2018 جىلى موڭعوليانىڭ ۇلان-باتىر قالاسىندا وتكەن «الەمدىك ەپوس جانە جانعىر جىرى» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمىندا ءبىرىنشى كىتابى تانىستىرىلىپ, سىر بويى جىرشى, جىراۋلاردىڭ ورىنداۋىنداعى اتالعان ەپوستىڭ CD مۋزىكالىق انتولوگياسى تارتۋ ەتىلدى. سول جيىندا ءسوز العان اعارتۋشى عالىم داگۆادورج اقساقالدىڭ «قازاقتىڭ ءبىر جىراۋى شىڭعىس حان تاريحىن 15 مىڭ جول داستان جانە شاكىرتتەرىمەن بىرگە ورىنداعان «مۋزىكالىق ەپوس» كۇيىندە اكەلىپ قولىمىزعا تابىستاپ وتىر. بۇل – اقىسىز, پۇلسىز, ءبىر ادامنىڭ عانا اتقارعان جۇمىسى, ءبىز ۇلگى الۋىمىز قاجەت», دەپ اعىنان جارىلۋى جىراۋدىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن تەڭدەسسىز تاريحي باعا ەدى. قۇندى جادىگەرگە عىلىمي تالداۋ جاساپ, كىتاپتىڭ العىسوزىن جازعان تاريحشى عالىم ق.سالعارا ۇلى: «موڭعول ەلىنىڭ ازاماتتارى شىڭعىس حاننىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە وعان ارناپ تاستان تەڭدەسى جوق الىپ ەسكەرتكىش ورناتقان ەكەن, قازاق جىراۋى الماس الماتوۆ, مىنە, ول ەسكەرتكىشتەن دە زور, ۇرپاق جانىنا ودان دا ەتەنە جاقىن, كۇندە وقىپ, كۇندە سىرلاسىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رۋحاني قۇندى الىپ ەسكەرتكىش جاساپتى. ەڭبەگىنە قاراي – اتاق. عاسىردان-عاسىرعا ءوتىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا رۋحاني قىزمەت ەتىپ وسىنداي ءتورت تومدىق ەپوپەيانى ومىرگە اكەلگەن قازاق جىراۋىن XXI عاسىردىڭ گومەرىنە تەڭەسەك, ارتىق ايتىلعان ءسوز بولماسا كەرەك», دەپتى. سوندىقتان جىراۋ الماس الماتوۆتىڭ ءبۇتىن شىعارماشىلىعى بولاشاقتا تەرەڭ تولعانىسپەن زەرتتەلىپ, كوپتەگەن الەمدىك زەرگەر زەرتتەۋشىنىڭ قالامىنا ىلىگەرى انىق.
كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن,
ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, جىرشى