دۇنيەجۇزى بويىنشا گاز قورى جونىنەن ۇزدىك وندىققا كىرەتىن قاراشىعاناق كەن ورنىن كىم اشقانىن بىلەسىز بە؟ ورالدىق عالىم سۋحان كامالوۆتى ارىپتەستەرى «قاراشىعاناقتىڭ وكىل اكەسى» دەپ اتايدى.
كورنەكتى گەولوگ-مۇنايشى, قاراشىعاناق كەنىشىن اشقان العاشقىلاردىڭ ءبىرى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ورال قالاسىنىڭ, ءبورلى, قازتالوۆ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سۋحان ماقسوت ۇلى كامالوۆ 1935 جىلعى جەلتوقساندا ورال وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى شالعايداعى اسانقۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قاراپايىم وتباسىندا تۋىپ-وسكەن قارا بالا ەڭبەكپەن ەسەيدى, تاعدىر تاۋقىمەتىمەن ەرتە شىنىقتى. بالا جاسىنان بىلىمپازدىعىمەن, تالاپ-تالپىنىسىمەن كوزگە ءتۇستى. 1954 جىلى قازتالوۆ ورتا مەكتەبىن كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن بوزبالا سول كەزدەگى ەڭ بەدەلدى ماماندىقتىڭ ءبىرى – گەولوگيا سالاسىن تاڭداپ, الىستاعى الماتىعا جول تارتتى. وسىلايشا, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان جاس عالىمنىڭ ۇزاق تا ۇلاعاتتى عۇمىرى باستالعان ەدى.
سۋحان ماقسوت ۇلى ەڭبەك جولىن 1959 جىلى گەولوگيالىق پارتيا قۇرامىندا كوللەكتور رەتىندە باستادى. جىگەرلى جاس مامان بىردەن كوزگە ءتۇسىپ, مانساپ ساتىسىمەن كوتەرىلە بەردى. 1960 جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاق كسر گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ باس گەولوگى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. 1964 جىلى ورال مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ باس گەولوگى بولىپ, كەيىن اقتوبەگە وسىنداي قىزمەتكە اۋىسادى. سۋحان كامالوۆ كاسپي ماڭى ويپاتى اۋماعىنان جەراستى قازبا بايلىعىن ىزدەستىرۋدىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىن قايتا-قايتا دالەلدەۋمەن بولعان. 1973 جىلى لەنينگراد مۇناي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان كەزدە دە ءوزىنىڭ وسى ويىن نەگىزدەگەن ەكەن. 1975 جىلى ورالعا قايتا ورالعان باس گەولوگ اقجايىق ولكەسىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەل شارلادى. اۋكەتاي شاعىل, بولعان مولا, تەپلوۆ, توكارەۆ, باتىس تەپلوۆ, تاسقالا مۇناي-گاز ورىندارىنىڭ گەولوگياسىن زەرتتەدى.
سۋحان كامالوۆتىڭ ەلدەگى بىرنەشە كەن ورنىن اشۋعا تىكەلەي قاتىسى بولعانىمەن, باستى باعىت قاراشىعاناق بولدى. قاراشىعاناق كارتاعا العاش رەت ونىڭ قولىمەن بەلگى بولىپ ءتۇستى. وسى جەردە مول بايلىق بارىن جاريا ەتىپ, قاراشىعاناقتاعى پ-10 ۇڭعىماسىن بۇرعىلاۋدى تاباندى تۇردە ۇسىندى. ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋدى كەيىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان س.ءلاپشيننىڭ بريگاداسى 1978 جىلعى 27 ساۋىردە باستاعان. 1979 جىلعى 19 ناۋرىزدا قاراشىعاناقتا 3906–3937 مەتر تەرەڭدىكتەن گاز كوندەنساتىنىڭ العاشقى بۇرقاعى اتىلىپ, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىنا اينالعان كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ مول قورى اشىلدى. بۇل – سۋحان ماقسوت ۇلىنىڭ ەڭ باستى ەڭبەگى, ومىرىنە وشپەس ءىز قالدىرعان ەلەۋلى تابىسى.
ءالى ەسىمدە, 2000 جىلداردىڭ باسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىس ورتالىعىنان 6 پاتەرلىك ەليتالى ءۇي سالدىرىپ, ءوڭىردىڭ ەڭ تانىمال مادەنيەت-ونەر قايراتكەرلەرىنە سىيعا تارتتى. اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, تۇياقبەردى شامەلەۆ, قاتيموللا بەردىعاليەۆ, جانعالي ءنابيۋللين سىندى مايتالمانداردىڭ قاتارىندا سۋحان كامالوۆ تا بولعان ەدى. ساحنادا ءجيى كورىنەتىن اقىن نەمەسە ونەر قايراتكەرلەرىندەي ەمەس, سۋحان ماقسوت ۇلىنىڭ ەسىمى مەن ءومىر جولىن سول كەزدە جاقىنىراق تانىپ ەدىك.
«ەگەر ءاربىر قازاق سۋحان ماقسوت ۇلى سياقتى تۋعان ەلىنە ۇلكەندى-كىشىلى ەڭبەك ەتسە, قانداي كەرەمەت بولار ەدى, شىركىن!» دەپتى بۇگىندە ءوزى دە ەڭبەك ارداگەرى بولعان قوعام قايراتكەرى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ورالعا جولداعان جەدەلحاتىندا.
جاقىندا ورال قالاسىنداعى «اتامەكەن» ونەر ورداسىنىڭ كورمە زالىندا «قاراشىعاناقتىڭ كىندىگىن كەسكەن كامالوۆ» اتتى عاجاپ كورمە اشىلعان ەدى. ەگەمەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ەرەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان كەنىشتىڭ اۆتورىنا قۇرمەت كورسەتۋگە الىس-جاقىننان عالىمنىڭ ارىپتەس دوستارى, وتباسى مۇشەلەرى دە كەلدى. كورمەگە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىنان عالىمنىڭ ءوزى تۇتىنعان بۇيىمدارى, قۇجاتتارى, كوپتەگەن قۇندى جادىگەر قويىلدى.
قاراشىعاناق كەن ورنى كسرو كەزىندە اشىلىپ, يگەرىلە باستاعانىمەن, وداق تاراعان سوڭ بۇرىنعى بايلانىستار ءۇزىلىپ, بارلىق جەردە توقىراۋ باستالعان ەدى. اسىرەسە جاس مەملەكەتكە الەمدىك نارىققا گاز جانە گاز كوندەنساتىن وتكىزۋ ماسەلەسى وتە قيىنعا سوقتى.
باستاپقىدا قاراشىعاناق شيكىزاتى ورىنبور گاز وڭدەۋ زاۋىتى ارقىلى قايتا وڭدەۋدەن وتەتىن. ەكونوميكالىق بايلانىس قۇلدىراعان كەزدە «قاراشىعاناقگازپروم» باسقارماسىن باسقارۋ سۋحان كامالوۆقا سەنىپ تاپسىرىلدى. مۇنى قازىر «داعدارىس مەنەدجەرى» دەپ اتاپ ءجۇرمىز عوي. ول كەزدە ءوزارا قارىز ءوسىپ, جۇمىسشىلار بىرنەشە ايلاپ جالاقى المايتىن. ەڭ باستى مىندەت ماماندار مەن قۇرال-جابدىقتى ساقتاپ قالۋ ەدى. سۋحان كامالوۆ وسى سىناقتان ابىرويمەن شىقتى. قاراشىعاناق كەن ورنىن يگەرۋگە شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ جونىندە تاريحي شەشىم قابىلدانعان ساتتە سول كەزدەگى پرەزيدەنتتىڭ الدىندا قاراشىعاناقتاعى جاعدايدىڭ ءمانىن بايانداعان سۋحان كامالوۆ بولاتىن.
1991 جىلى س.كامالوۆ قازكسر گەولوگيا جانە كەن قويناۋىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. ءبىر جىلدان كەيىن «قازاقگاز» حولدينگى قۇرامىنداعى «قاراشىعاناقگازوندىرىس» بىرلەستىگىنە باسشىلىق ەتتى. ول 80-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى ەدى. سۋحان ماقسوت ۇلى – ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ كارتاسىن جاساعان ادام. ارىپتەستەرىنىڭ, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كارتانىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن پراكتيكالىق ماڭىزى وتە زور.
سۋحان كامالوۆ قالتقىسىز قىزمەتىمەن, ادال ەڭبەگىمەن سىي-قۇرمەتكە بولەندى. داڭقتى گەولوگ كسرو كەزىندە «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا «قۇرمەت», «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىن وڭىرىنە تاقتى. 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. ونىڭ مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ كارتاسىن جاساعان ءىسىن اتاقتى قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن سالىستىرىپ, «اقجايىقتان شىققان ساتباەۆ» دەيتىن جاستار دا بار ەكەن.
سۋحان ماقسوت ۇلى 2018 جىلعى 29 جەلتوقساندا 83 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. بىراق ونىڭ ەسىمى, ەڭبەگى ۇمىتىلماق ەمەس. وسىنداي تۇلعانى ۇلىقتاپ, ءومىرىن كەيىنگى ۇرپاققا وسيەت-ونەگە ەتۋ – ءبىزدىڭ جانە كەلەشەك بۋىننىڭ پارىزى.
باتىس قازاقستان وبلىسى