ەلوردانىڭ ءىرى مادەني-عىلىمي مايەگى – ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسى العاشقى وقىتۋشىلارىنىڭ ءبىرى, بۇگىندە پروفەسسور قارلىعاش بايتاناسوۆامەن ۇشىراسقان سايىن ءبىلىم جۇيەسىندەگى ادەبيەت ءپانىنىڭ وقىتىلۋ جايى مەن جاستاردىڭ قازىرگى ىزدەنىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەسىپ, وي-پىكىر بولىسەمىز.
رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ينستيتۋتتاردا بىرىككەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدرالارى تاۋەلسىزدىكتىڭ قارساڭىندا عانا اشىلدى. بىراق ءبارى دە وڭاي بولعان جوق. اقمولا ۋنيۆەرسيتەتىندە وسى كافەدرانى ۇيىمداستىرۋدىڭ باسىندا مارقۇم پروفەسسور شولپان مەرتەشوۆا تۇردى. وقۋ ورنى باسشىلىعى قازمۋ, قازپي, قارمۋ-دان جاس ماماندار شاقىرىپ, رۋحاني «تىڭ يگەرۋدى» باستادى. قارلىعاش بايتاناسوۆا – تاريحي اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى.
بۇگىندە ول – ەۇۋ-دا «جوو-دا قازاق ادەبيەتىن وقىتۋ», «ادەبيەتتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», «ادەبيەتتەگى اعىمدار مەن مەكتەپتەر», ء«ماتىننىڭ ادەبي-تەوريالىق نەگىزدەرى», «ەميگرانتتىق ادەبيەت» كۋرستارىنان ءدارىس وقيتىن تاجىريبەلى ۇستاز. قولى قالت ەتسە, سالاعا قاجەتتى وقۋلىق پەن ادىستەمە قۇرالدارىن جازادى.
ايتالىق, 2014 جىلى بىرلەسىپ جوعارى مەكتەپكە ارنالعان «قازىرگى كەزەڭ ادەبيەتى» اتتى وقۋلىق دايىندادىق («فوليانت» باسپاسى). جۇمىس بارىسىندا ونىڭ ەڭبەكقورلىعىنا, ىزدەنگىشتىگىنە, ادىستەمە مەن تالىمگەرلىكتى تەڭ مەڭگەرگەنىنە كۋا بولدىق.
قارلىعاشتىڭ ء«سابيت مۇقانوۆ شىعارمالارىنداعى فولكلورلىق ءداستۇر» اتتى زەرتتەۋى (استانا, 2004) عىلىمي قاۋىمعا بەلگىلى. ول وسى كىتابىندا جازۋشى جيناعان حالىق مۇراسىن بايىپتى قاراستىرىپ, عىلىم تالابىنا ساي سارالاپ-سالعاستىرىپ, جۇيەلى تانىپ-تالداي العان. اسىرەسە, س.مۇقانوۆتىڭ باتىرلار جىرى مەن عاشىقتىق جىرلاردىڭ ءمانىن, تابيعاتى مەن تاريحىن, باستاپقى كەزەڭى مەن شارىقتاۋ تۇسىن, حالىق ومىرىندەگى ورنى مەن كەزەڭدىك سيپاتىن زەردەلەۋىن جاڭاشا قاراستىرادى.
كىتاپ قۇرىلىمى دا نازار اۋدارتادى: 1) «س.مۇقانوۆ شىعارمالارىنداعى فولكلورلىق جانرلار مەن سيۋجەتتەر»; 2) «اقىن شىعارمالارىندا فولكلورلىق كەيىپكەرلەردىڭ بەينەلەنۋى»; 3) «قالامگەر تۋىندىلارىنداعى فولكلورلىق امال-قۇرالداردىڭ كوركەمدىك قىزمەتى».
العاشقى تاراۋدا ادەبيەت پەن فولكلوردىڭ تاريحي بايلانىسىن, ەرەكشەلىگىن, ورتاق وزەكتى ماسەلەلەرىن قاراستىرۋى ءساتتى شىققان. وسى رەتتە: ء«ار داۋىردە ادەبيەتتىڭ فولكلورعا بەت بۇرۋى, كۇردەلى تاريحي زاڭدىلىقتاردىڭ اشىلۋى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ فولكلوردىڭ ناقتى, تاريحي, ءماندى كەزەڭدەرىنە نازار اۋدارۋى ونىڭ باستى ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, حالىقتىعىن تانىتۋداعى بىردەن-ءبىر قۇرال بولعاندىعىن كورسەتەدى» دەگەن تۇجىرىمى ەرەكشە دەر ەدىك.
زەرتتەۋدە فولكلور مەن ادەبيەتتىڭ ايىرماشىلىعى, ەستەتيكالىق جۇيە رەتىندەگى ەرەكشەلىگى, ءوزارا اسەر ۇدەرىستەرى ءار كەزەڭدە ارقالاي كورىنىس بەرگەنى قاراستىرىلادى. ماڭىزدىسى – س.مۇقانوۆ شىعارماشىلىعىندا فولكلور تاريحى مەن ونىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كەڭىرەك تالدانىپ, ەلەۋلى ىزدەنىستەرى ادەبيەتتانۋدىڭ نىساناسىنا اينالادى. زەرتتەۋشى جازۋشىنىڭ «قازاق ادەبيەتى ءھام ىبىراي» اتتى ماقالاسىنا توقتالىپ, ەل ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتى ءمانىن جان-جاقتى اشادى. ايتالىق, شىنشىل ەرتەگىلەردە ۇشىراساتىن تازشا بالانىڭ ءىس-ارەكەتىن, ايلا-تاپقىرلىعىن, وزبىرلاردى ءازىل-ءاجۋا, كۇلكى ارقىلى مۇقاتىپ, ادىلەتكە جول اشاتىن تۇستارىن ايرىقشا اتايدى. قازاق قوعامىنىڭ قاتپار-قاتپار جىگىن بەينەلەيتىن مىرقىمباي, شوقپىت, قوزىباق, قاراشۇناق سىندى قاعاجۋ كورگەن كەيىپكەرلەرىن زامانا شىندىعىمەن استاستىرا پارىقتايدى.
كىتاپتا وقىرمانعا اسەر بەرەتىن ءبىر سالا ىزدەنىس – س.مۇقانوۆ شىعارماشىلىعىندا قاناتتى سوزدەر جۇيەسى تۋرالى. جازۋشى ۇلت ماقال-ماتەلدەرىنىڭ سەمانتيكالىق جانە ەستەتيكالىق ورىن-ۇلەسىنە, جاناما ءھام تۋرا ماعىناسىنا (تۇسپال, يشارا) ءمان بەرگەنى قاراستىرىلادى. سونداي-اق س.مۇقانوۆ شىعارماشىلىعىنداعى «باتىراق», «جالشى», «جەتىم قىز», «سۇلۋشاش», «جۇپارحان» سىندى اڭىز-ەرتەگى جەلىسىندەگى تۋىندىلاردىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك ساپاسى, سيۋجەتتىك ءمانى, تىلدىك-ستيلدىك سيپاتتارى ساتىمەن زەرتتەلىنگەن. كلاسسيكتىڭ ولەڭدەرى مەن پوەمالارىنداعى فولكلورلىق ەلەمەنتتەردىڭ ءمانى, جاراتىلىس سىرلارى, قورشاعان ورتامەن بايلانىس سيپاتتارى, تانىمدىق قاسيەتى دە ءبىرشاما ايقىندالعان.
عالىم جازۋشى مۇراسىنداعى «مىستان», «پەرى», «شايتان», «الباستى» ۇعىمدارىن قورلىقتاعى حالىقتىڭ تالعامىنا ساي قولدانعانىن, سونداي-اق ء«تاڭىرى», «تەمىرقازىق», «باق», «تۇلپار»,«قىران» ۇعىمداردى جاڭا زامانعا ساي العانىن دالەلدەيدى.
ق.بايتاناسوۆا فولكلور مەن ادەبيەت اراسىنداعى بايلانىستىڭ تاريحي ءمانى مەن سيپاتىن, جاڭاشىلدىق-جاسامپازدىق قاسيەتىن, پوەزياداعى ولشەمدەردى, ولەڭ ءورىمى مەن مازمۇن ءمانىن سالىستىرا زەرتتەگەنى دە وقىرماندى ءتانتى ەتەدى. وسى ەڭبەكتە س.مۇقانوۆتىڭ «پوەزيا ماسەلەسى» اتتى ماقالاسى كوركەمونەر تابيعاتىمەن ەتەنە ءسوز ەتىلىپ, فولكلور مەن ادەبيەت اراقاتىناسىن اشۋداعى ۇستانىمى جان-جاقتى جازىلعان. وسى رەتتە قارلىعاش مەدەتقىزىنىڭ ايگىلى قالامگەر مۇراسىن, ونداعى فولكلورلىق ءداستۇر تاريحناماسىن ادەبيەتتانۋ اياسىندا قاراستىرۋى, دەرەككوزدەرمەن بايىتىپ, عىلىمي-شىعارماشىلىق تۇرعىدان زەرتتەپ-زەردەلەۋى جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىز.
پروفەسسور ق.بايتاناسوۆانىڭ ەلەۋلى ءبىر ەڭبەگى – «ەميگراتسيا ادەبيەتىندەگى يدەيالىق-كوركەمدىك ساباقتاستىق» اتتى مونوگرافياسى. بۇل – بۇرىن از قوزعالعان تاقىرىپقا ارنالعان عىلىمي ەڭبەك. عالىمنىڭ تۇجىرىمداماسى تۇرعىسىنان قاراساق, قازاق ادەبيەتىندەگى ەميگراتسيالىق ادەبيەتتىڭ باستاۋ-تۇماسى XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى جوڭعارمەن سوعىس كەزەڭىندە جاتىر. «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىنداعى جىرلار – ۇلتتىڭ رۋحاني جادىنىڭ كورىنىسى. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى» دەپ باستالاتىن قايعىلى جىر جولدارى ەل كوكەيىندە جاتتالدى. ونىڭ ارعى تامىرى اسان قايعىنىڭ «جەرۇيىق» ىزدەۋى, قورقىت اتانىڭ «ولىممەن كۇرەسى» سەكىلدى اپساناعا بارىپ تىرەلەدى. «زار زامان» ۋاقىتىنداعى جۇسىپبەك, كارىباي, البان اسان, اسەت, اقىت, كودەك سىندى اقىندار مۇراسىنىڭ ءمانى دە – ەل مەن جەر تاعدىرى, تۋعان توپىراق, رۋح, ءداستۇر پاراساتى. ايگىلى ۇركىنشىلىككە امالسىز اكەلگەن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, 20–30 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە دە جالعاستى. توڭكەرىستىڭ الدى-ارتىندا جەتىسۋ قازاقتارى – قۇلجا, شىعىس قازاقستان قازاقتارى – التاي, تارباعاتاي ارقىلى قىتاي جەرىنە ۇدەرە كوشتى. اۋەلى سول جەردە اتاقونىسىندا وتىرعان قازاقتاردى پانا تۇتىپ, كەيىن بىرتىندەپ ءسىڭدى. ايگىلى بولشەۆيزم زاردابى ءبىر بۇل ەمەس. وڭتۇستىك, باتىس قازاعى بۇگىنگى وزبەكستان, تاجىكستان جەرىنە دەيىن, ودان ءارى يران, اۋعانستانعا قاراي بوستى. زايىرلى ەميگراتسيانىڭ ءىرى وكىلى – تۇركىستان بىرلىگى قوزعالىسىنىڭ كوسەمى مۇستافا شوقاي. ونىڭ 12 تومدىق مۇراسى – تەلەگەي تەڭىز زەرتتەۋ نىساناسى.
ەميگراتسيالىق قازاق ادەبيەتىنىڭ بايسالدى ارناسى – التايدان انادولىعا دەيىن جەتكەن كوشتىڭ تاعدىرى. التاي قازاقتارىنىڭ قىتاي ۇكىمەتىمەن سوعىسا ءجۇرىپ, حانزۋدىڭ گانسۋ, شيڭحاي جەرلەرىنە قونىس اۋدارىپ, ودان گيمالاي اسىپ, پاكىستان, ءۇندىستان ەلىنە قينالا جەتىپ, اقىرىندا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باۋىرلىق ىجداعاتىمەن انادولى جۇرتىندا ايالداۋى – ۇلت ادەبيەتىنىڭ كەيىنگى «زار زامانى», بالكىم ءورشىل رۋح زامانى. بۇل رەتتە حاليفا التاي, حاسان ورالتاي سىندى ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ ەڭبەگى, كەشەگى مارقۇم قابدەش ءجۇمادىلوۆ قالامىنان تۋعان «سوڭعى كوش», «اتامەكەن», «تاعدىر», جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ «قاھارلى التاي», زەينوللا سانىكتىڭ «سەرگەلدەڭ», ماعاز رازدان ۇلىنىڭ «التايدىڭ اقيىقتارى», ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ «قارالى كوش» روماندارى, جاركەن بودەش ۇلى مەن سەرىك قاپشىقباي ۇلىنىڭ جىرلارى ەميگراتسيالىق ادەبيەتتىڭ سان قاتپار ۇدەرىسىن سەزىندىرەدى.
زەرتتەۋشى ق.بايتاناسوۆا وسى تاقىرىپقا باتىل عىلىمي كوزقاراسپەن بارعان. اسىرەسە كۇرەسكەر جازۋشى حاسان ورالتايدىڭ «قازاق تۇرىكتەرى» « ۇلى تۇرىكشىل ماعجان جۇماباي ۇلى», «شىعىس تۇركىستان تاريحىنداعى باستى ماسەلەلەر», «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» اتتى ەڭبەكتەرىندەگى الاش مۇراتىنا, ماعجان مەن مۇستافا جولىنا, تۇركى بىرلىگىنە ادالدىعىن جان-جاقتى سارالايدى.
قارلىعاش مەدەتقىزى كەيىنگى جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارى فيلولوگيا ماماندىقتارىنا ارنالعان «قازاق ادەبيەتىن مەكتەپتە وقىتۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى مەن ادىستەمەسىن», «قازاق ادەبيەتىن مەكتەپتە وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى مەن ادىستەمەسىن» دايارلاۋعا دا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. بۇل ونىڭ تالىمگەرلىك ساپاسىن, دەڭگەيىن كورسەتەدى. سالا مينيسترلىگى عالىمعا 2018 جىلى «جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» اتاعىن بەرسە, 2025 جىلى «عىلىمدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتادى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
پروفەسسور,
گۇلناز ساعىنادينا,
PhD