اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ: ء«اننىڭ دە ەستىسى بار, ەسەرى بار...» دەگەنىندەگى «ەسەر» ەسكىرمەي-اق قويدى. تەاتر ساحناسىنان دا, تەلەديدار ەكرانىنان دا, راديو ارنالارىنان دا «مەن مۇندالاپ» شىعا كەلەدى. مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنداعى ەلدەردىڭ «جۇلدىزدارى» ايتىپ جۇرگەن, اننەن بۇرىن تاقىلداق-باقىلداق تاقپاققا ۇقسايتىن جۇلقىندى, قىشقىرىندى اۋەنسىماقتار ءبىزدىڭ «جۇلدىزداردىڭ» دا ءبىرازىن «باۋراپ الدى».
ال جىن سوققانداي قۇتىرىق بيسىماقتارى ءبىزدىڭ بيشىسىماقتاردىڭ تالايىن ۇيقى-كۇلكىدەن ايىردى. ول «ونەگە» ءبىزدى ىزدەپ تۋرا كەلگەن جوق, الايدا رەسەيگە جەتكەن جەرىندە باسسالعان ەلىكتەگىش-سولىقتاعىشتارىمىز «ۇستازدارىنان» اسىپ تۇسپەسە, قالىپ قويمادى. سونىڭ ءبىر مىسالىن, تەلەديداردىڭ كومەگىمەن رەسەيلىك ەسترادا ساحنالارىنىڭ ءتۇپ-تورىنەن بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, ءبىزدىڭ ەلورداداعى, الماتىداعى ساحنالاردىڭ «كوركەمدەلۋىنەن» كورۋدەمىز. ەلەكتر قۋاتىمەن قۇبىلىپ, قۇبىجىقتانىپ, الاس-كۇلەس, القىن-جۇلقىن, ايقىش-ۇيقىش اۋدارىلىپ, توڭكەرىلىپ, دوڭگەلەنىپ, ۇشىپ-قونىپ, كوشىپ تە جاتقان ساپىرىندى كورىنىستەر. زالدى ارى-بەرى وسقىلاپ تۇرعان ەلەكترشامدار كوزىڭدى بۇلدىراتادى. ودان بەرىدە, ساحنادا, ءاندى سۇيەمەلدەۋشى اسپاپتاردىڭ داڭعىر-دۇڭعىرى, ارسىل-گۇرسىلى, شاڭ-شۇڭى ءانشى داۋىسىن انىق ەستىرتپەيدى. سولاردان مەزى بولىپ, ءان-كۇي تىڭداپ تا, بي كورىپ تە ءماز بولا المادىم دا, تۇراق-مەكەنىم الماتىنىڭ تەاترلارىنا بارۋىمدى شەكتەدىم.
بىردە وسى ءجايتتى اڭگىمەلەي قالعانىمدا تاجىريبەلى كارديولوگ-دارىگەر كورشىم سىرىم قالي ۇلى: ء«بىزدىڭ بولىمشەگە كەلىپ قارالىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا جۇرەگىنە, جۇيكەسىنە سالماق تۇسكەندەر كوبەيىپ بارادى. كەيبىرەۋى كەشە تەاترعا كونتسەرتكە بارعانىن, وركەستردىڭ تارس-تۇرس, قاڭعىر-قۇڭعىرى باسىن اڭكى-تاڭكى ەتكەنىن ايتادى. وتكەن اپتادا ەكەۋىن اۋرۋحاناعا جاتقىزدىم» دەدى.
جاس جۋرنالشى كەزىمدە ايقاي-شۋدىڭ ادامعا زيانى جونىندە ماقالا جازۋدى ويلاپ, سول ىڭعايداعى بىرنەشە كىتاپتى وقىعانىم بار. ءبىر عالىم تاجىريبە ءۇشىن جۇك ماشينەسىن شوپتەسىن دالادا جۇيتكىتىپ كەلە جاتىپ قالت توقتاتا قويعاندا 3 مەترگە جۋىق ماڭايىنداعى شوپتەردىڭ, گۇلدەردىڭ ماشينە تەجەگىشىنىڭ قاتتى قاجالىس-شيقىلىنان بۇيىعا, بۇرىسە قالعانىن جازىپتى. ەكىنشى عالىم ارناۋلى سىناۋ تسەحىندا ۇشاق موتورىن ىسكە قوسىپ, جانىنا بوس قاڭىلتىر شەلەكتى قويىپ كەتكەن. 2 ساعاتتان سوڭ بارىپ قاراسا, شەلەك ۇگىتىلىپ قالىپتى.
ءبىزدىڭ ۇلكەن-كىشى وركەستر اتاۋلىمىز دا تىڭداۋشىلاردى شەكسىز داڭعازالىعىمەن شارشاتۋدا. ءاندى سۇيەمەلدەۋشى اسپاپ اتاۋلىلارى ۇزدىكسىز دۇڭكىلدەپ, تاڭقىلداپ, توڭقىلداپ, جۇيكەڭدى جۇلقىلايدى. سولارعا جەم بولا بەرمەي, راديوارنالارعا بەت بۇرايىن, دەپ ۇيعاردىم دا, ۇستاپ جۇرۋگە ىڭعايلى شاعىن عانا راديوقابىلداعىش ساتىپ الدىم. «بالا كۇنىمىزدەن تانىس اندەردى «شالقار», «قازاق راديوسى», «رەترو فم» دەپ اتالاتىن ارنالاردان تابا الاسىڭ, تەك جالىقپاي ىزدە», دەدى باجام. ىزدەۋگە كىرىستىم. ەسكى اندەردىڭ بىرنەشەۋىن تىڭداپ راحاتتاندىم.
ايتكەنمەن, ول ارنالار دا «زاماناۋي تالاپقا» بەيىمدەلە باستاعان با, قالاي, ەرتەڭىندە كەشكىسىن بىرەۋىنىڭ تۇيمەشىگىن باسىپ ەدىم, كەنەن ازىرباەۆتىڭ «بوزتورعايى» ايتىلىپ جاتىر ەكەن. سوزدەرى ورنىندا, تەك اۋەنى اۋىتقىپ-اۋىتقىپ كەتەدى. كەنەكەڭنىڭ مۇڭ جوق, كوڭىلدى قالجىڭ-قىلجاق بار. سولايشا «جاڭارتىلىپ» كەتە بەرسە, كەنەكەڭنىڭ «جەرگە قونباي شىرىلداعان بوزتورعايى», كوپ ۇزاماي, جەڭىلتەك قارلىعاشقا اينالار-اۋ!.. ال ودان كەيىن باستالعان تاپىرىقتى تاقپاق-اننەن قۇتىلۋعا اسىقتىم. اعاش قازىقتى اعاش بالعا-بالتامەن ۇرىپ تۇرعانداي دۇڭكىل-ءدۇرسىل, تاڭق-توڭق ماجبۇرلەدى. «اعاش قازىق قاعۋ» ۇدەپ بارادى.
«جاڭارتىلىپ» دەگەندە بىزدە سوڭعى كەزدە ء«اندى وڭدەۋشى سازگەرلەر» كوبەيگەنىن مەڭزەپ وتىرمىن. ماسەلەن: امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ەرمەك سەركەباەۆ, الىبەك دىنىشەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, باسقا دا ايگىلى انشىلەرىمىز ايتقان «دۋدارايعا» بۇگىنگى «دۋداراي» شالا-مالا ۇقسايدى. بىردە اتالعان ارنالاردى ىزدەپ وتىرىپ: «دۋ-ۋ-ۋ-ۋ-دا-ا-ري-ي... دۋ-داري... ءماريامنىڭ ايت-قان ءسو-ءزى... دۋ-دار...» دەپ الدە ىزىڭعا, الدە سىڭسۋعا ۇقساس ءالسىز, ۇزىك-ۇزىك داۋىستى ەستىدىم. سودان كەيىن ءاننىڭ ەكىنشى شۋماعى كوتەرىڭكى ۇنمەن ايتىلىپ, قايىرماسى ءۇش رەت قايتالانىپ, الگى ىزىڭ مەن سىڭسۋ قايتالاندى. ەرىكسىز تاڭداندىم. «جاڭا» اۋەن, ءسىرا, «انوڭدەگىش سازگەردىڭ ماڭداي تەرى» شىعار. سولاردىڭ «ۇقتىرۋىنان» بولار, كەيبىر «جۇلدىزدارىمىز», حالىق اندەرىن, ءبىرجان مەن اقان, مۇحيت پەن ەستاي... اندەرىنىڭ باستالۋ, باسقا دا كەيبىر تۇستارىن دەمىنىڭ جەتكەنىنشە ۇزدىگە سوزىپ, اۆتورلارىنىڭ «قاتەلىكتەرىن تۇزەتەدى».
البەتتە, ءبىر ءان باسقا ارنالاردا دا ايتىلادى. بىرەۋىندە تۇپنۇسقاسى, ياعني كوپشىلىككە ايان دۇرىسى, ال ەكىنشىسىندە – مىنا ايتىلعانداي بۇرىسى. بۇعان قوسارىم: ءاننىڭ سوزدەرىن قۇبىلتىلادى. ونەر كەستەسىندە «دۋداراي» بار انشىلەردىڭ ءبىرى: «...ورنىڭا ورىس, قازاق تالاسىپ ءجۇر» دەپ دۇرىسىنان جاڭىلماسا, ەكىنشى ءانشى: «ورنىڭا وڭشەڭ جامان تالاسىپ ءجۇر» دەپ بۇرا تارتادى. «...قور بولىپ سۇيمەس جانعا كەتكەنىمشە» مەن «...قور بولىپ ءبىر جامانعا كەتكەنىمشە» دە باسەكەلى.
بىردە «قۇستار قايتىپ بارادىنى» (ن.تىلەنديەۆ) تىڭدادىم. وكىنىش-ساعىنىشتى باياۋ قوڭىر ۇنمەن ايتىلۋى شارت انۋەندى ءانشى جىگىت جىگەرلەنە ايتىپ تۇر ەكەن. قايىرماسىن اۋزىنان جالىن اتقانداي احىلاپ ەكى رەت قايتالادى. ونى سۇيەمەلدەي توڭق-توڭق ەتكەن تۇرپايى ءبىر دابىس «...قۇلاقتان كىرىپ, بويدى...» تىتىرەتتى. شىداي الماي, باسقا ارنانى ىزدەدىم: اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسى» كەزدەستى. ەستۋىمە بۇيىرعان بولىگىندە تۇپنۇسقادا جوق: «جۇلدىزىم, شولپانىم, جارىعىم, قاراعىم, جانارىم, جانىم بالقاديشا» دەگەن جىلتىراق سوزدەردى تىقپالاپ قويىپتى. كىم؟ نەگە؟..
جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى تۇپنۇسقادا:
«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە
قۇشاقتاپ قۇسجاستىقتى جىلاعانىم,
-بولسا, ونى:
«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
تاۋىندا جىلاندىنىڭ قۇشاقتاپ قارا جەردى, ەڭىرەپ جىلاعانىم,
ەڭىرەپ جىلاعانىم, جانىم قاديشا!»,-دەپ, نەمەسە:
«قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى جىلاعانىم»,
-دەپ «جاڭارتقان». اقاڭنىڭ نالا-مۇڭ, شاراسىزدىق رايمەن باياۋلاتىپ ايتقان ءانى كەرىسىنشە ورىندالدى. اپىرىم-اۋ, ءاننىڭ دە, ونىڭ ولەڭىنىڭ دە تۇپنۇسقاسىن ءبۇدىرۋ قايدان شىققان «ونەر»؟
تەلەديدار ەكرانىنان ءجيى كورىنەتىنى – جاستاردى ەلىكتىرگىش, جەلىكتىرگىش ەسەر اندەردى سۇيەمەلدەۋدە «مۋزىكالىق قوسىمشا كۇشەيتۋدىڭ» قولدانىلۋى. سونىڭ «قۋاتىمەن» شەتەلدىك, رەسەيلىك, وزىمىزدىك تەلەارنالاردىڭ تالايىن جالاڭاشتىڭ از-اق الدىنداعى قيرالاڭداعان, بۇرالاڭداعان, شالقاقتاعان, ەڭكەيگەن, توڭقايعان, سەكىرگەن بيشىسىماقتاردىڭ جاۋلاپ الا باستاعانى. ال تەاترداعى ونداي «قۇبىلىستا» زالداعى كورەرمەن جاستاردىڭ كوبى ورىندارىنان قول سوعا ۇشىپ تۇرىپ, تەڭسەلە «تاماشالايدى».
«تەلەديدار ەكرانىنان» دەگەندە وكىنىشپەن ايتا وتىرارىم: ءاۋ باستا كونتسەرتتەرى اتتارىنا ساي ناعىز قازاقى, مادەنيەتتى مانەرىمەن قۋانتقان «گاككۋ», «توي-دۋمان» ارنالارىمىز دا ەندى (تەگى «مۋزىكا» دەگەن ارنادان جۇقسا كەرەك) وپىر-توپىر, استاڭ-كەستەڭ بي جارىسىنا قاتىستان بولىپتى.
وتكەن اپتادا راديوارنانىڭ بىرىندە سۇحباتتاسۋشى ءبىر سازگەردىڭ: «قۇدايعا شۇكىر, زامان تۇزەلدى, شەت ەلدەردەن مۋزىكالىق نەبىر جاڭا اسپاپتاردى الدىرا الاتىن بولدىق, ەسترادامىز سول زاماناۋي اسپاپتارمەن جابدىقتالۋدا» دەپ ماساتتانا سويلەگەنىن ەستىدىم. مەنىڭشە, سول اسپاپتاردى قازاعىمشا «دۇڭكىلدەك, توڭقىلداق, تورسىلداق...» دەپ اتاۋ كەرەك.
ء«بىر سازگەر, ءبىر ارنا, ءبىر ءانشى» دەپ «جۇمباقتاپ» جازعانىمدى بايقاعان شىعارسىزدار. ونىڭ سەبەبى: راديوكونتسەرتتى جازۋدان قولىم بوساعان ساتتەردە ىزدەيمىن دە, كوبىنەسە ورتا تۇسىنا كەزىگىپ, جۇيكەمە شي ەمەس, قۋراي جۇگىرتە باستاعاندارىندا جاۋىپ تاستاپ تىنشيمىن. ونىڭ ۇستىنە ارنالاردىڭ كوبىندە: ءان-كۇي جازىلعان تاسپالار پويىزدىڭ ۆاگوندارىنشا تىركەلە سالادى, اۆتورلارى اتالمايدى. اتالدى دەگەننىڭ وزىندە سازگەردىڭ اتى-ءجونى ايتىلىپ, اقىن جايىنا قالادى. بۇل سوزىمە يلانا قويماعانداردان وتىنەرىم: ۋاقىتىڭىز بولسا, راديوارنالارىمىزدى 2-3 كەش بويى «ارالاپ» بايقاعايسىز.
ال «جاڭا» اندەردىڭ ءبىرسىپىراسى ءتۇرلى-ءتۇرلى شۇبەرەكتەردىڭ قيىقتارىنان جاسالعان قۇراق توسەنىش سياقتى. ءبىر تۇسى بۇرىنعى اناۋ انگە, ءبىر تۇسى مىناۋ انگە ۇقسايدى. جيەندىك-اۋ. سونى اڭعارتپاۋ ءۇشىن بە, نەمەسە سازگەر مەن وڭدەۋشىنىڭ «جەتىستىگى» مە, ايتەۋىر, كەيدە ول قۇراق اندەردىڭ ەكى تارماقتى قايىرماسى بىلاي تۇرسىن, ءتورت تارماقتىسىن دا 3 - 6 رەت جوپەلدەتە ايتىپ, جەكە ءبىر سوزدەرىن 10 شاقتى رەت ەكىلەنە قايتالايدى. ودان سوڭ قايران قالاتىنىم: سوڭعى كەزدەگى جاڭا اندەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءمان-مازمۇنى كەزدەسە الماي, ءتىپتى سويلەسە الماي, سويلەسە قالسا, تۇسىنىسە الماي جۇرگەن ەكى عاشىقتىڭ نالا-زارى. انگە ءسوز جازاتىن اقىندار سونداي كۇي كەشىپ ءجۇر مە, الدە «زاماناۋي حال» سونداي ما؟
ال «ەسترادامىز سول اسپاپتارمەن جابىقتالۋدا» دەپ شىرەنگەن سازگەر راس ايتتى. كوپداۋىستى ءاندى (حوردى) عانا ما, ءتىپتى جەكە ورىنداۋشى ءانشىنى سۇيەمەلدەۋشى وركەسترلەرىمىزدىڭ كەمىندە 90 پايىزىندا: دومبىرا, قوبىز, سىرناي قولدانىلمايدى. ول نەلىكتەن؟ كەشەگى قازاقتىڭ بۇل كونە ۇلت اسپاپتارى بۇگىنگى قازاقتارعا «زاماناۋي» بولماي قالعانى ما؟
وسىناۋ سۇرىقسىزدىقتاردى مادەنيەت سالامىزدىڭ شارۋاسىن رەتتەۋ مىندەتى جۇكتەلگەن مينيسترلەردىڭ كەشەگىسىنە دە, بۇگىنگىسىنە دە جەكە حاتتاي دا, گازەتتەگى ماقالا ەتىپ تە جەتكىزدىم. سوۆەتتىك داۋىردە مادەنيەت مينيسترلىگىمىزدە «كوركەمدىك كەڭەس» بولعانىن, ەشبىر ءان, بي, كۇي, پەسا دا ونىڭ شەشىمىنسىز ساحنانى ماڭايلاي الماعانىن, سول ءداستۇردى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. جىم-جىرت. ەزۋىندەگى كوبىگى قۇرعامايتىندار الباتى جامانداپ جۇرگەن كەڭەس كەزىندە كەلىپ تۇسكەن ارىز-شاعىم حاتتارعا, ءباسپاسوز سىنىنا ءبىر اپتا ىشىندە جاۋاپ قايتاراتىن ءتارتىپ بولىپ ەدى, ال بۇگىندە ول جوق, تەگى شەنەۋنىكتەر باس-باسىنا تاۋەلسىزدىك السا كەرەك.
عابباس قابىش ۇلى