ءتىرى اعزانىڭ بەلگىلى ءبىر ەلەمەنتىن پايدالانا وتىرىپ, ونى تۋرا سونداي ەتىپ, كوبەيتىپ شىعارۋ ۇدەرىسىن كلونداۋ دەيدى. العاشىندا ميكروبيولوگيا جانە سەلەكتسيا عىلىمىندا پايدا بولعان كلونداۋ جۇمىسى بىرتە-بىرتە قاناتىن كەڭگە جايا باستادى. جان-جانۋارلارعا جاسالعان تاجىريبە جۇمىسى ءساتتى شىققان سوڭ عالىمدار سوڭعى كەزدەرى ادام بالاسىن كلونداۋعا تالپىنىس جاساۋدا.
ءتىرى اعزانىڭ بەلگىلى ءبىر ەلەمەنتىن پايدالانا وتىرىپ, ونى تۋرا سونداي ەتىپ, كوبەيتىپ شىعارۋ ۇدەرىسىن كلونداۋ دەيدى. العاشىندا ميكروبيولوگيا جانە سەلەكتسيا عىلىمىندا پايدا بولعان كلونداۋ جۇمىسى بىرتە-بىرتە قاناتىن كەڭگە جايا باستادى. جان-جانۋارلارعا جاسالعان تاجىريبە جۇمىسى ءساتتى شىققان سوڭ عالىمدار سوڭعى كەزدەرى ادام بالاسىن كلونداۋعا تالپىنىس جاساۋدا.
ادامدى كلونداۋ دەگەنىمىز – ءبىر ادامنىڭ دەنە جاسۋشاسىنىڭ يادروسىن پايدالانۋ ارقىلى تاپ سول كىسىدەن اۋمايتىن ەكىنشى ءبىر ادام جاساپ شىعارۋ. بۇل رەتتە قولدان جاسالعان ادام تابيعي ادامنىڭ ءتىرى كوشىرمەسى بولۋى كەرەك. ياعني كلون ادامنىڭ بەت-الپەتى, مىنەز-قۇلقى, دەنە قۇرىلىسى, ءتىپتى اقىل-ويى مەن ەرەكشە قاسيەتتەرىنە دەيىن ءوزىنىڭ پايدا بولۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن تابيعي ادامنان اينىمايتىن بولۋى ءتيىس. وسى جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىر توپ عالىمدار ومىردە ەرەكشە جاراتىلعان ادامداردى جوعالتپاۋعا نەمەسە بىرەۋدىڭ جالعىزىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا, ءتىپتى, بالاسى جوقتارعا ءسابي سۇيۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كلونداۋ ءادىسىن قاجەت دەپ ەسەپتەپ, بۇل ءتاسىلدى ودان ءارى زەرتتەپ, دامىتقاندى ءجون كورەدى. ال, عالىمداردىڭ ەكىنشى توبى قولدان جاسالعان ادامداردىڭ كوبەيۋى قوعامنىڭ قالىپتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەرىن العا تارتىپ, ادامداردى كلونداۋ ادىسىنە قارسى شىعۋدا.
شىندىعىنا كەلگەندە, ادامداردى كلونداۋ ءادىسى ءالى جەتە زەرتتەلمەگەن. بۇعان جاساندى ادامدار توبىنىڭ پايدا بولۋىنا قارسىلىق بىلدىرگەن عالىمداردىڭ دالەلدى پىكىرى سەبەپ بولىپ وتىر. دەگەنمەن, ادامداردى قولدان جاساۋدىڭ بىرنەشە جولى بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى – ءتىرى جاسۋشانىڭ يادروسىنان الىنعان دنك-نى ايەلدىڭ جۇمىرتقا جاسۋشاسىنا ەنگىزۋ ارقىلى ەمبريون جاساۋ. پايدا بولعان ەمبريوندى جاتىرعا ەنگىزگەن سوڭ جاساندى بالانىڭ ىشتەگى دامۋ كەزەڭى باستالادى. بۇل وتە كۇردەلى پروتسەسس, سوندىقتان بۇل جۇمىس ەرەكشە ساقتىقتى تالاپ ەتەدى. جاساندى ادام جاساۋ ءادىسىن جەتىلدىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن يتاليالىق عالىم سەۆەرينو انتينوري ەرەجەگە سايكەس ىستەلسە, بۇل جوبانىڭ ناتيجەلى بولارىنا سەنىمدى. وسى ءادىستى قولدانۋ ارقىلى عالىم بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن 62 جاستاعى ايەلدىڭ بالا كوتەرۋىنە سەبەپشى بولعان. اتالعان جوبامەن جۇمىس ىستەۋگە ءوز ەلىندە تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, انتينوري رەتىن تاۋىپ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا. عالىم ءسابي سۇيگىسى كەلەتىن 5000 جۇپتىڭ وزىنە سەنىم ارتىپ, باقتارىن سىناۋعا كەلىسىم بەرگەنىن مالىمدەي وتىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا جوباعا قاتىسۋشى ءۇش ايەلدىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇشەۋدىڭ ەكەۋى رەسەي ازاماتشالارى دا, بىرەۋى مۇسىلمان ەلىنىڭ حانىمى بولسا كەرەك. اتالمىش جوبانىڭ ادام بالاسىنا تەك قانا قۋانىش سىيلايتىنىن ۇتىمدى پىكىرلەرىمەن دالەلدەگەن عالىم كوپ ۇزاماي بۇل جۇمىسىنىڭ قوعام تاراپىنان قولداۋ تاباتىنىنا سەنەدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تىيىم سالدى
جاساندى ادام جاساۋ جوباسىنا اقش, فرانتسيا, گەرمانيا, جاپونيا, ۇلىبريتانيا, برازيليا, بەلگيا, يتاليا, يسپانيا سەكىلدى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قارسىلىق ءبىلدىرىپ, بۇل ىسكە تىيىم سالاتىن ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. ادام بالاسىن كلونداۋ ءىسىن قىلمىس دەپ سانايتىن اتالمىش ەلدەر مۇنداي جۇمىسپەن اينالىسقان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى ەكەن. مىسالى, اقش-دا مۇنداي ىسپەن شۇعىلدانعاندار 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانىمەن تۇرماي, وعان قوسا 1000000 دوللار كولەمىندە ايىپپۇل ءتولەيتىن كورىنەدى. ادامدى قولدان جاساۋشىلارعا ۇلىبريتانيادا دا كەشىرىم جوق, كوزگە تۇسكەن جاعدايدا كلونداۋشىلاردى 10 جىلدىق تۇرمە ازابى كۇتىپ تۇر. كورشى رەسەي ەلىندە دە كلونداۋ ءىسى قولداۋ تاپپادى. مۇنداي جۇمىسقا 2002 جىلى بەس جىلعا تىيىم سالعان رەسەيلىكتەر بيىل بۇل مەرزىمدى تاعى سوزدى. كورشىلەر كلونداۋ جۇمىسى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن, ءارى مۇنداي ءتۇيىندى ماسەلەمەن اينالىسۋدىڭ ازىرگە قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ادامدى كلونداۋ ماسەلەسىنە قارسىلىق بىلدىرگەن مەملەكەتتەر قاتارىندا. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بىلتىر جەلتوقسان ايىندا ادامدى كلونداۋعا تىيىم سالۋ جانە سۋرروگاتتىق انالىققا رۇقسات بەرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن قابىلداپ, ونى سەناتقا جولدادى. مۇنداي قادامعا بالا كوتەرۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعاندار تىلەگىن ەسكەرۋ نەگىزىندە امالسىز بارىپ وتىرعاندارىن ايتقان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اتالمىش ءادىس ارقىلى ءسابي سۇيگىسى كەلگەندەردىڭ مىندەتتى ءتۇردە دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرتتى. ەرەجە بويىنشا, سۋرروگات انا بولۋعا شەشىم قابىلداعان ايەلدىڭ ءوزىنىڭ تۋعان بالالارى بولۋى ءتيىس. جانە ونىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, جاسى 35-تەن اسپاۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ساۋلە ديقانباەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىسىنا كەم دەگەندە ەكى مىڭ اقش دوللارى قاجەت. مۇنداي قارجىنى ەكىنىڭ ءبىرى تابا المايتىنىن جەتكىزگەن ۆيتسە-مينيستر ۇكىمەتتەن ماتەريالدىق قارجى سۇراۋ ءۇشىن قۇقىقتىق قۇجات قاجەت دەگەندى ايتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى بويىنشا ەلىمىزدە قازىردىڭ وزىندە 500 وپەراتسيا جاسالعان. بۇنىڭ سىرتىندا سۋرروگات-انالاردى پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان وپەراتسيالار دا بار, بىراق, ولاردىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز. سەبەبى, مۇنداي جۇمىستار جونىندەگى ءمالىمەتتەر ەرەجەگە سايكەس قۇپيا ساقتالادى.
2005 جىلدىڭ 19 اقپانىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كلونداۋدىڭ بارلىق تۇرىنە تىيىم سالعان زاڭ اكتىلەرىن قابىلدادى.
جاساندى ادامداردىڭ زيانى
جاساندى ادام جاساۋعا قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر مىنانداي بىرنەشە پىكىردى العا تارتادى. ولاردىڭ ويىنشا, بىرىنشىدەن, وتە كوپ قارجىنى تالاپ ەتەتىن كلونداۋدىڭ ازىرگە قاجەتى جوق. ەكىنشىدەن, كلونداۋ ءادىسى ارقىلى پايدا بولعان ادام بارلىق جاعىنان وسال بولاتىن كورىنەدى. دەنساۋلىعى ناشار, ويلاۋ قابىلەتى كەم ادامداردى قاپتاتىپ نە كەرەگى بار دەگەن عالىمدار توبى كلون ادامداردىڭ كوپ جاعدايدا ۇسقىنسىز بوپ تۋاتىنىن ايتادى. ۇشىنشىدەن, ولار تابيعي ادامدارعا قاراعاندا وتە ەرتە قارتايادى ەكەن. عالىمدار كلون ادامداردىڭ 30 جاسىندا اقساقال بولىپ وتىرۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى. تورتىنشىدەن, ءبىر ادامدى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ونىمەن بىرگە دامىپ كەلە جاتقان وزگە ەمبريونداردى ءولتىرۋ كەرەك. ال, بۇل قىلمىس ەمەس پە؟ بەسىنشىدەن, كلون ادامداردىڭ پايدا بولۋى قىلمىس الەمىن دە تالاي بىلىققا باتىرۋى مۇمكىن. سونداي-اق, قولدان جاسالعان تاسباۋىر ادامداردىڭ ەلدىڭ شىرقىن بۇزاتىن ارەكەتتەرگە بارۋلارى دا عاجاپ ەمەس. مىسالى, سوعىس اڭساعان كەي مەملەكەتتەر كلون-ادامداردى كوبەيتىپ, «سوعىس ويىنىن» ۇيىمداستىرۋى دا مۇمكىن عوي. مىنە, وسى بولجامدارعا بايلانىستى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى كلونداۋ ءىسىن دامىتۋعا قارسىلىق بىلدىرۋدە.
ال, پايداسى قانداي؟
ادام بالاسىن كلونداۋ ماسەلەسى جونىندەگى عالىمداردىڭ جاساعان جاعىمسىز بولجامدارىن سەۆەرينو انتينوري جوققا شىعارادى. ول ءوزىنىڭ جوباسى قوعامعا تەك جاقسىلىق اكەلەدى دەپ سەندىرۋدە. «قۇدايدان بالا سۇراپ, جىلاپ جۇرگەندەرگە وزىنەن اۋمايتىن ءسابي سىيلاۋدى جوسپارلايتىن جوبانىڭ جامان بولۋى مۇمكىن ەمەس», دەيدى ول. بۇل جوبانىڭ ءشولمەكتەگى ۇرىقتاندىرۋدان ايىرماشىلىعى سول, تاپسىرىسپەن جاسالاتىن بالانىڭ نەگىزى – سول ادامنىڭ يادروسىنان الىنعان دنك. جانە ودان پايدا بولعان ەمبريون شولمەك ىدىستا ەمەس, كادىمگى ايەلدىڭ جاتىرىندا ءوسىپ, جەتىلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر وسى ءادىستى ودان ءارى دامىتىپ, جەتىلدىرسە, ادام بالاسى تاماشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەتىن كورىنەدى. اتالمىش ءادىستى جەتىلدىرۋ ارقىلى ەرەكشە جاراتىلعان ادامداردى بويىنداعى قاسيەتىن ساقتاي وتىرىپ, قايتالاپ جاساپ شىعارۋعا بولادى. سۇيىكتى ادامىنان ايىرىلعان ادامدار ولاردى قايتالاپ جاساتۋ ارقىلى قايعىسىن باسۋعا مۇمكىندىك الادى. عالىم جوباسىنىڭ پايدالى ەكەندىگىن دالەلدەي وتىرىپ, ونى قوعامنىڭ قاشان بولسا دا قابىلدايتىنىنا سەنەدى.
جاساندى ادام جاساۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن وتانداس عالىمداردىڭ پىكىرىنە قاراما-قايشى وي تاستاعان رەسەيلىك بەلگىلى ساياساتكەر ۆلاديمير جيرينوۆسكي كلونداۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ول كلون ادامداردىڭ پايدا بولۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن دەموگرافيالىق ماسەلەنى شەشۋدە دە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەگەن پىكىرىن اشىق جەتكىزۋدە.
دارىگەرلەر مەن ءدىن وكىلدەرى نە دەيدى؟
قوعامدا ۇلكەن تالاس تۋعىزىپ وتىرعان جاساندى ادام جاساۋ ماسەلەسىنە ءبىزدىڭ جەرلەس دارىگەرلەرىمىز بەن ءدىن وكىلدەرى نە دەيدى ەكەن, ەندى سول كىسىلەردىڭ پىكىرىن تىڭداپ كورەلىك.
سمايىلبەك قاجى سەيىتبەكوۆ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءدىني وقۋ اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– ادامدى قولدان جاساۋ دەگەنىڭىز – قۇدايعا قارسى شىققانمەن بىردەي.